ورمێ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئورمیه
ورمێ
رەزاییه،
شار
ورمێ لە ئاسمانەوە
ورمێ لە ئاسمانەوە
ئورمیه is located in Iran
ئورمیه
ئورمیه
جێگەی لە ئێراندا
ئورمیه is located in کوردستان
ئورمیه
ئورمیه
جێگەی لە کوردستاندا
پۆتانەکان: ٣٧°٣٣′N ٤٥°٠٣′E / ٣٧.٥٥٠°N ٤٥.٠٥٠°E / 37.550; 45.050پۆتانەکان: ٣٧°٣٣′N ٤٥°٠٣′E / ٣٧.٥٥٠°N ٤٥.٠٥٠°E / 37.550; 45.050
وڵات  ئێران
پارێزگا ئازەربایجانی ڕۆژاوا
شار ورمێ
بەرزایی ١٣٣٢ مەتر (٤٬٣٧٠ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٦)
 • سەرجەم ۶۶۷٬۴۹۹کەس
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (کرمانجی) تورکی ئازەری
 • ئایین سوننی (شافعی) شیعه مەسیحی
کۆدی تەلەفۆن ٠٤٤١
وێبگە urmia.ir

ورمێ یان ئوروومیە لە شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران.ناوەندی شارستانی ورمێیە، بە پێی سەرژماریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦، ورمێ ٥٧٧٣٠٧ کەس و ٥٧٦٠٧ بنەماڵە دانیشتوی ھەبووە. دانیشتوانی ئەم شارە ئازەری و کوردی کورمانجی و کورەسوننی و مەسیحی و جولەکە و بەهایی و ئەهلی حەقن.

ناوی ورمی

وشەی ورمێ ‌لە دوو بەشی ئور (شار) و میە (ئاو) داتاشراوە کە بە زمانی ئارامی ئاشووری یانی شاری کەنار ئاو. ھەڵکەوتی شاری ورمێش لە کەنار زرێچەی ورمێیە.

مێژووی ورمێ

بازاڕی میوەی ورمێ لە ساڵی ١٩١١

مێژووی ورمی زۆر دێرینە. سەرچاوەکان دەڵێن گۆیا زەردەشت ھەر لەم شارە لە دایکبووە. سەردەمێک بەشێک بووە لە مەملەکەتی ئورارتوو و پێگەی خۆرپەرستان بووە، گردی حەسەنلوو لە نەغەدە و بەردەنووسی کێلەشینی ھەنداو شنۆ کە بۆ ٨٥٠ی پێش زایین دەگەڕێتەوە یادگاری گرنگی پاشاکانی ئۆرارتۆن و دیتراوەی تری پەیوەست بەم رۆژگارە زۆرن لەم پارێزگایە. لە رۆژگاری ئیسلامدا بووەتە پێگەی کوردانی ڕەوەندی ھەدبانی و رێرەوێکی گرنگ بووە نێوان بەغدا پایتەختی عەبباسیەکان و ولاتی تەورێز و ئاران و ئەرمەنستان کە ھەر لە لایەن میرانی شەددادی و رەوەندی و سالارییەوە حوکمڕانی کراوە. بە پەیدابوونی ئۆغووزەکان لە سەدەی پێنجەمی کۆچی، ورمێ و دەوروبەری بووتە شەڕگەی نێوان کوردان و ھێرشبەرە ئۆغووزەکان کە تورکەکانی ئەمڕوی ئازەربابجان لە تۆرەمەی ئەوانن. دواتر لە ساڵی ١١٨٤ خرایە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقییەکانەوە.[١] کە ھەلاکۆی نەوەی چەنگیزخانی مەغۆل (لە سەدەی حەفتەمی کۆچیدا) ئازەربایجانی داگیرکرد و لە مەراغە و تەورێز تاوڵی حوکمڕانی ھەڵدا، شیرازەی ئەم ولاتە بە جارێک تێکچوو. زۆربەی کوردانی ھەدبانی و زەرزا پەنایان بردە بەر شاھانی ئەییوبی لە میسر و شام دیموغرافیای ئازرەبایجان بە جارێک شێوا و توخمی ئۆغوزو سەلجووقی تێکەڵ بە خوێنی مەغۆل لەم خاکە داسەپا. تەورێز و مەراغە کە دوو پێگەی گرنگی کوردانی ڕەوادی ھەدبانی بوون لەلایەن مەغۆلانەوە داگیرکران. لە رۆژگاری دوای مەعۆل ، بەگزادەی برادۆست بوون بە حوکمڕانی دەڤەرەکە، میرانی برادۆست تا پەیدابوونی ێەفەوەیەکان تاکە دەسەلاتدار بوون، پاش شەڕی داستانئاسای قەڵای دمدم (١٦٠٩ز) شاعەباسی ێەفەوی ‌بۆ زاڵبوون بەسەر کوردی موکری و برادۆست پەنای بردە بەر ھۆزی گەورەی ئەفشار و لە خوراسان و کرمان ھەشت ھەزار نەفەری لە دەشتی ورمێ ئاکنجاندن بۆ نەھێلانی مەترسی میرە برادۆستەکان کە ھێشتان بالادەست بوون لە ناوچەکانی دۆل و مەرگەوەڕو دەشتەبێڵ و تەرگەوەر. لە ‌شەرەفنامە‌ باس لە زنجیرەی میرانی برادۆستی ورمێ کراوە. ترسی عەجەم لە ھێرشی لە ناکاوی برادۆست و بلباس و موکری بۆ سەر مەراغە و تەورێز ھەر نەبڕا، بۆیە ناچار ێەفەوی و فاجارەکان ھەندێک لە ھۆزی چاردۆلی کوردی لەک کە شیعە مەزەببن لە لوڕستانەوە ھێناو لە خوارووی مەراغە و میاندواوو لەکستانی خۆی نیشتەجێ کردن و ھۆزی کلاورەشی قەرەپەپاغیان لە قەفقاسەوە ھێناو، لە دەشتی سندوس و ‌نەغەدە دایانمەزراندن، شۆڕشی ١٨٨٤ی( شێخ عبیداللە )ی نەھری ترسناکترین مەترسی کوردان بوو بۆ سەر تەخت و تاراجی عەجەم. پاش ئەوە سمکۆی شکاک لە گەرمەی شەڕی جیھانی یەکەم شۆرشێکی تری دژ بە قەجەری تەورێز بەرپاکردو تا سەرھەڵدانی دەوڵەتی شانشینی پەھلەوی بەردەوام بوو. لە دوای جەنگی جیھانی دوومیش قازی محەممەد جاڕی کۆماری مەھابادی دا شان بە شانی کۆماری ئازەربێجانی تەورێز کە لە لایەن سۆڤێتەوە پشتگیری دەکرا.

پێکهاتەی شاری ورمێ

دانیشتوانی شاری ورمێ بەم ڕێژەیە پێکهاتووە.[٢]

کورد ٪٤٣.

ئازەری ٪٥٢.

کورەسوننی ٪٣.

مەسیحی ٪١،٣٥.

جولەکە ٪٠،٢٥.

بەهایی ٪٠،٢٠.

ئەهلی حەق ٪٠،٢٠.

پێکهاتەی شارستانی ورمێ لە ٢٠١١ [٣]
پێکهاتە ڕێژەی سەدی
ئازەری
  
52%
کورد
  
43%
کورەسوننی
  
3%
مەسیحی
  
1.35%
جوولەکە
  
yellow%
بەهایی
  
0.20%
ئەهلی حەق
  
0.20%

دانیشتوانی ورمێ

بە گوێرەی سەرژمێرییەکانی ساڵی ١٣٨٥ ئێران لەو شارستانەدا ٨٥٥ هەزار و ٦٤٣ کەس دەژیان. بە پێی لێکۆڵینەوەکان لەو ژمارەیە ٥٠.٢% واتا ٤٣٠ هەزاری کوردن. شارەکانی ئەو شارستانە بریتین لە ورمێ( ناوەندی شارستان و ئوستان)، قوشچی، نوشین یان کارخانە قەند، سێرۆ و سلیڤانا. شارستانی ورمێ ٦١٠ گوندی هەیە. دانیشتوانی ٢٩٨ دێهات کورد، ١٤٤ ئازەری(شیعە) و ئەوانی دیکە تێکەڵێن لەو دوو پێکهاتەیە و پێکهاتەکانی دیکەی وەک کورەسوننی( سوننی)، ئەهلی حەق( گۆران) و مەسیحی. بە جۆرێکی دیکە پێکهاتەکانی ئایینی ئەو شارستانە سوننی، شیعە، مەسیحی، جوولەکە( یەهوودی)، ئەهلی حەق وبەهائین.[٤]

سەرچاوەکان

  1. ئینسایکڵۆپيدياى كامبريج
  2. www.facebook.com/suleyman.chukeli
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ReferenceA
  4. www.facebook.com/suleyman.chukeli
  1. ڕێبەری کوردی