زمانی کوردی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کوردی
Kurdî, Kurdí, Кӧрди[١]
Kurdí.png
خوێندنەوەkʊɾdiː
قسەی پێدەکرێ لە کوردستان
 تورکیا
 عێراق
 ئێران
 سووریا
 ئەرمەنستان
 ئازەربایجان
 تورکمانستان
 کازاخستان
 لوبنان
 ئەڵمانیا
 ویلایەتە یەکگرتووەکان
 کەنەدا
 ئوسترالیا
 ئوکراینا
 فەڕەنسا
 سوێد
 نەرویژ
 ئەڵمانیا
 پۆڵەندا
 فینلاند
(بۆ ھەموو پێرستەکە، ئەم وتارە ببینن)
ناوچەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست
ژمارەی ئاخێوەران٤٠-٤٥ میلیۆن[٢]  (ڕێکەوت نەدراوە)
بنەماڵەی زمان
سیستەمی نووسینئەلفوبێی کوردی؛ ئەلفوبێی عەرەبی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستاندا، ئەلفوبێی لاتینی لە باکوور و ڕۆژاوای کوردستاندا و ئەلفوبێی کیریلی لە سۆڤیەتی پێشوودا.[٣]
ڕەوشی فەرمیبوون
زمانی فەرمییە لەFlag of Iraq.svg عێراق زمانی فەرمی لە پەنا زمانی عەرەبیدا.[٤]
Flag of Iran.svg ئێران زمانی ناوچەیی بەپێی یاسای بنەڕەتی.
Flag of Armenia.svg ئەرمەنیا - زمانی کەمینە.[٥]
سامان دەدرێتەوە بەدەستیبێ ساماندانی فەرمی
کۆدەکانی زمان
ISO 639-1ku
ISO 639-2kur
ISO 639-3kurMacrolanguage
Individual codes:
ckb – کوردیی ناوەندی
kmr – کوردیی باکووری
sdh – کوردیی باشووری
lki – لەکی
Linguasphere58-AAA-a (North Kurdish incl. Kurmanji & Kurmanjiki) + 58-AAA-b (Central Kurdish incl. Dimli/Zaza & Gurani) + 58-AAA-c (South Kurdish incl. Kurdi)
Kurdish languages map.svg
زمانەکانی کوردی

██ کوردیی کورمانجی ██ کوردیی سۆرانی ██ کوردیی خوارین

██ کوردیی زازاکی ██ کوردیی گۆرانی ██ ناوچە تێکەڵەکان

ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی.

زمانی کوردی (بە کوردیی باکووری: Zimanê kurdî، بە کوردیی سۆرانی: زمانی کوردی‎، بە کوردیی باشووری: زوان کوردی، بە کوردیی لەکی: زوۆن کوردی، بە زازاکی: Zıwanê Kurdki، بە کوردیی ھەورامی: زوانو کوردی) زمانێکە کە خەڵکی کورد قسەی پێدەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە زمانی کەڤناری مادی کەوتووەتەوە.[١] زمانی کوردی لە نێوان زمانە ئێرانییەکاندا لە بواری پرژماربوونی ئاخێوەران سێیەمین زمانە و دەکەوێتە دوای زمانەکانی فارسی و پەشتۆ.[٦]

شێوەزارەکانی کوردی[دەستکاری]

زمانی کوردی چەند شێوەزارێکی سەرەکیی ھەیە کە جیاوازیی زۆریان ھەیە و زمانناسەکان لە سەر چۆنییەتی جیاکردنەوەی ئەم شێوەزارانە یەکدەنگ نین و زۆرێک لە زمانناسەکان باوەڕییان بە ماڵباتی زمانگەلی کوردی ھەیە. یانی کورمانجیی باکووری و گۆرانی، بەپێی یاسا و ڕێسای زمانناسی و زمانەوانییەوە، دوو زمانی سەربەخۆی کوردین، نەک دوو شێوەزار. بەڵام زۆربەی ئەو کەسانەی زمانی کوردییان دابەش کردووە، بەم چوار دەستەیە بووە:[٧]

ھەندێک لە زمانناسان، لوڕیش وەک شێوەزارێکی زمانی کوردی پۆلبەند دەکەن. ئەگەرچی لوڕی ژمارەیەکی زۆری وشەی کوردی تێدایە، بەڵام ھێشتاش لێکۆلینەوەیەکی ئەوتۆ لە سەر لوڕی بەردەست نییە.[١]

ئەلفوبێی کوردی[دەستکاری]

بەھۆی ئەوەی کە کوردەکان لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی و ئێران بوون و ئەلفوبێی فەرمیی ئەو دوو وڵاتە ئەلفوبێی عەرەبی بوو، کوردەکانیش تا پێش سییەکان تەنیا ئەلفوبێی عەرەبییان بۆ نووسینی کوردی بەکار دەھێنا. لە تورکیا، لە دوای بەفەرمیکردنی ئەلفوبێی لاتینی بۆ زمانی تورکی، جەلادەت عالی بەدرخان لە ساڵی ١٩٣٢ ئەلفوبێیەکی لاتینیی بۆ زمانی کوردی داھێنا کە ئێستا بە ناوی "ئەلفوبێی ھاوار" یان "بەدرخان" دەناسرێت.

فۆنولۆژیی مێژوویی[دەستکاری]

کوردی پاڵەویی ئەشکانی ئەوێستایی فارسی پاڵەوی ساسانی فارسیی کۆن زمانی نیا ئێرانی
ک. باکووری ک. ناوەندی ک. باشووری ھەورامی زازاکی
s s s s s s s h h θ
z z z z z z z d d d
s, *hr s, *hr s, *hr *hr *hr hr θr s d ç *θr
sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw sp/zw s/z s/z s/z *św/*źw
pāš pāš pāš
??
??
paš pas-ča pas pas pasā *pas-ča
ž ž ž ž j ž j z z j *j
ž ž ž ç j, z, ž ž ç z z ç
d- d- d- b- b- b- duu- d- d- duv- *dw-
xw- xw- xw- w- w- wx- huu-, xv- x- xw- (h)uv- *hw-
l, r ł, r ł, r l, ł, r rr rd l l, r rd *rd
نادیار نادیار نادیار نادیار rz rz rz l l, r rd *rz
j- j- j- y- j- y- y- j- j- y- *y-
f(i)r- f(i)r- f(i)r- wur-, har- r- fr- fr- for-, ھتد fr- fr- *fr-
w- w- w- w- w- f- θw- h- h- θw- *θw-
w, y, (nil) w, y, (nil) w, y, (nil) w, y w, y β, δ, γ b, d, g w, y, (/nil) w, y, (') b, d, g *b, *d, *g
w, h, y, (/nil) w, h, y, (/nil) w, h, y, (/nil) w, y, h w, y, h b, d, g p, t, k b, d, g b, d, g p, t, k *p, *t, *k
n n n
?
n nd nd nd nd/nn nd *nd
žn žn žn žn šn, zn (?) zn sn šn šn šn *śn
v w w m m -šm -šm -šm -šm -šm
v w w m m -hm -hm -xm -hm -hm
h-, k- h-, k- h-, k- h- h- x- x- x- x- x- *x-
č- č- č-
?
ši- šaw- šiiu- šaw- šaw- šiyav- *čyau-
b- b- b-, w- w- v- w- w- b- w- w- *w-
(w)t wt ft wt wt ft ft ft ft ft *ft
t t t t t xt xt xt xt xt *xt

ھەڵسەنگاندنی زمانی کوردی لەگەڵ زمانە ھیندوئورووپایییەکان[دەستکاری]

کوردی ئاڵمانی ئیتالیایی ئینگلیزی پۆرتووگالی ئیسپانی سویدی فارسی فەڕەنسی ھولەندی
کوردیی باکووری کوردیی ناوەندی کوردیی باشووری لەکی ھەورامی زازاکی
évar êware éware íware wérega êre abend - evening - - afton ivār - evond
bra bra bra bra bra bra bruder fratello brother irmão hermano bror, broder barādar frère broer, broeder
te, tu to, tu to tu to ti, to du voi you tu te, tú du to te, tu -
hesin asin asin asin asin asin eisen ferro iron ferro hierro järn āhan fer ijzeren
erd zewi, herd zewy ? ? erd erde terra earth terra tierra jorden Zamin terre aanaarden
ére êre ére íre íge - hier - here - - här - - -
hingiv hengwín hengwyn ? ? hingemín honig - honey - - honung angabin - honing
kurt kurt kurt kull kurt kilm kurz corto short curto corto kort kutāh court kort
lév lêw léw lic lic lew lippe labbro lip lábio labio läpp lab lèvre lip
meh mang mang mang mange menge mond mese moon - - mane māh - maan
nav naw naw nom namê name name nome name nome nombre nämna nām nom naam
na na, nexêr nexer ? ? nein non no não no nej na non neen
nú, nuh nwê núe ? newe newe neu nuovo new novo nuevo ny now nouveau nieuw
neh no nu no new neun nove ninie nove nueve nio noh neuf negen
cinnet beheşt behesht ? ? ? paradies paradise paradise paraíso paraíso paradis pardis paradis paradijs
spínax spinax spenagh ? ? ispanax spinat spinacio spinach espinafre espinaca spenat esfanāj épinard spinazie
stér estêre estere asare hesare estare stern stella star estrela estrella stjärna setāre astre ster
dot kiç, kij kch dit - tochter - daughter - - dotter doxtar - dochter
dlop dlop dlop ? dlop dalpa tropfen - drop - - droppa - - druppel

ڕێزمانی کوردی[دەستکاری]

جێناوە سەربەخۆکان[دەستکاری]

کەس کوردیی
باکووری
کوردیی
ناوەندی
کوردیی
باشووری
لەکی ھەورامی زازاکی
ڕێک چەوت ڕێک چەوت
١. ت. ئەز من من من م من ئەز مـ(ـن)
٢. ت. تو تە تۆ تو تو تۆ ت تۆ
٣. ت. ن. ئەو وی ئەو ئەو ئو (iw) ئاڎ ئۆ ئەی
٣. ت. م. وێ ئاڎە ئا ئایە
١. ک. ئەم مە ئێمە ئیمە ئیمە ئێمە ما
٢. ک. ھوون وە ئێوە ئیوە ھومە شمە شما
٣. ک. ئەو وان ئەوان ئەوان ئون (iwin) ئاڎێ، ئاڎیشا ئێ ئینان

جێناوە لکاوەکان[دەستکاری]

کۆمەڵەی یەکەم[دەستکاری]

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م مان
کەسی دووەم ت تان
کەسی سێیەم ی یان

کۆمەڵەی دووەم[دەستکاری]

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م ین
کەسی دووەم یت ن
کەسی سێیەم ێت/ات ن

کۆمەڵەی سێیەم[دەستکاری]

کەس/ژمارە تاک کۆ
کەسی یەکەم م ین
کەسی دووەم یت ن
کەسی سێیەم () ن



نێر و مێ[دەستکاری]

  • تاکی ناسراو لە کورمانجیدا بۆ ڕەگەزی مێ پاشگری «ا»، و بۆ ڕەگەزی نێر پاشگری «ێ» بۆ وشەکان زیاد دەکرێت.
  • لە سۆرانیشدا بۆ ھەردوو ڕەگەز پاشگری «ی» زیاد دەکرێت.


سۆرانی کچ ی باش خوشک ی باش دایک ی باش
کورمانجی کچ ا باش خوشک ا باش دایک ا باش


سۆرانی کوڕ ی باش برا ی باش باوک ی باش
کورمانجی کوڕ ێ باش برا یێ باش باڤ ێ باش


  • لە حاڵەتی کۆی ناسراودا نێر و مێ نییە، پاشگری «ێن» زیاد دەکرێت لە کورمانجیدا ئەگەر پیتی کۆتایی بزوێن ھەبوو ئەوا «یێن» زیاد دەکرێت.
  • لە سۆرانیدا پاشگری «انی» زیاد دەکرێت و بە ھەمان شێوەی کورمانجی ئەگەر پیتی کۆتایی بزوێن بوو، دەبێتە «یانی».
سۆرانی کوڕ انی باش برا یانی باش باوک انی باش
کورمانجی کوڕ ێن باش برا یێن باش باڤ ێن باش

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ ئ ا ب Kurdish Language - Kurdish Academy of Language
  2. ^ "Kurdisch". Archived from the original on ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠. Retrieved ٢٦ی ئایاری ٢٠١٠. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help) ٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  3. ^ ئەلفوبێی یەکگرتووی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی
  4. ^ Iraqi constitution, article 4 ١٣ی شوباتی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  5. ^ European Charter for Regional or Minority Languages
  6. ^ Kurdish Language - Britannica Encyclopedia
  7. ^ زاراوەکانی زمانی کوردی - ئاکادمیی زمانی کوردی

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی کرمانجی
ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە کوردیی زازاکی (دملکی)

ئینستیتوو[دەستکاری]

فەرھەنگ[دەستکاری]