سمکۆی شکاک

ئیسماعیل ئاغای شکاک
ئیسماعیل ئاغای شکاک
لەدایکبوون	١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٧ ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان
مەرگ	٣٠ی حوزەیرانی ١٩٣٠ شنۆ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ھۆکاری مەرگ	ھەڵگەڕانەوەی شای ئێران
شوێنی دۆزینەی تەرم	شنۆ
شوێنی گۆڕ	شاری سنە، بەردەم گەڕەکی فەلاح
نەتەوە	کورد
پیشە	سیاسەتوان
ئایین	ئیسلام، سوننە
واژوو

ئیسماعیل ئاغای شکاک ناسراو بە سمکۆی شکاک (١٨٨٧ – ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٣٠) شۆڕشگێڕێکی کوردی ڕێبەری ھۆزی شکاک بوو کە بۆ ماوەیەک دەسەڵاتی ناوچەی ڕۆژاوای گۆلی ورمێی لە حکوومەتی ناوەندیی ئێران سەندەوە.

ژیان

ناوی تەواوی سمکۆ ئیسماعیلی کوڕی محەممەد پاشای کوڕی عەلی خانی کوڕی ئیسماعیل ئاغای شکاکە و بنەماڵەکەیان لە مێژەوە گەورە و دەسەڵاتداری خێڵی شکاک بوون. سمکۆ لە ساڵی ١٨٨٧ لە گوندی «چەھریقی ژۆری» (باشووری ڕۆژاوای شاری سەلماس) لە دایک بووە و پاش مردنی باوکی و جەعفەر ئاغای برای، سەرکردایەتی شکاکی گرتووەتە دەست و لەدوای شەڕی جیھانی یەکەمەوە دەستی بە گرتنی ناوچەکانی قەراغی گۆلی ورمێ کردوە. ھەرچەندە لە ساڵانی شەڕی یەکەمی جیھانیدا سمکۆ لە ھیچ چالاکییەکی سیاسی بەشداری نەکردبوو، بەڵام ھێزەکانی ڕووسیا گرتیان و دووریان خستەوە بۆ شاری تبلیس و دواتر ئازادیان کرد بەو مەرجەی لە شاری خۆی دابنیشێ و ھیچ ھەڵوێستێک دژی ڕووسەکان نەنوێنێت.

شۆڕشی سمکۆ

وتارە سەرەکییەکان: ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢) و ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩٢٦)

دوای کۆتاھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم سمکۆ وەک سەرکردەیەکی شۆڕشگێڕی کورد ناوی دەرکرد و لە پێناو دامەزراندنی قەوارەیەکی کوردیدا لە ساڵی ١٩١٨ شۆڕشی بەرپا کرد و زۆر ناوچەی گرنگیی ڕۆژھەڵاتی کوردستانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ساڵی ١٩٢٢ لە ئەنجامی لەشکرکێشیەکی گەورەی ھێزەکانی حکوومەتی ئێران، سمکۆ ناچار بوو پاشەکشە بکات و پەنا بەرێت بۆ تورکیا. ساڵی ١٩٢٤ بە بڕیارێکی لێبووردن گەڕایەوە ئێران، بەڵام ساڵی ١٩٢٦ دیسان شۆڕشی بەرپا کردەوە، بەڵام ئەم جارەشیان شۆڕشەکەی تێکشکا و ماوەیەک لە باشووری کوردستان مایەوە. دواتر گەڕایەوە ئێران و ساڵی ١٩٣٠ بە پیلانێکی کاربەدەستانی ئێران لە شاری شنۆ کوژرا، بەمەش شۆڕشەکەی سمکۆی شکاک کۆتای ھات کە یازدە ساڵی خایاند.

پیشە

سمکۆ لە ساڵی ١٩٠٥دا، دوای کۆچی دواییی جەعفەر ئاغای برای گەورەی، بوو بە ڕێبەری ھۆزی شکاک.

سمکۆ ھاوسەرگیری لەگەڵ کچی سەید تەھا کرد؛ سەید تەھا نەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا و نەتەوەخوازێکی کوردی چالاک بوو کە خەباتی دەکرد بۆ یەکخستنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و باکووری کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا.

بیری نەتەوەخوازیی کوردی بۆ یەکەمین جار لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمدا بە کوردانی ڕۆژھەڵات ناسێنرا؛ لەو کاتەدا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی چەندین ھەوڵی دا بۆ لکاندنی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بە خاکەکەیەوە، لە ھەمان کاتدا ھانی نەتەوەخوازیی دەدا بۆ ئەوەی کوردانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان ڕازی بکات ببنەوە بە ھاوبەشی ئەو کوردانەی کە لە ناو سنوورەکانی عوسمانیدا دەژیان. شۆڕشی گەنجانی تورکی سیاسەتەکەی نەگۆڕی. عوسمانیەکان بۆ ماوەیەکی کورت دوو جار کۆنترۆڵی ڕۆژھەڵاتی کوردستانی کرد، لە ساڵی ١٩٠٦ و جەنگی جیھانی یەکەم.

لە ساڵی ١٩٠٦، عوسمانیەکان بە ئاسانی مەھابادیان داگیر کرد بەھۆی ئەوەی کە کوردەکان مەزھەبی سوننە بوون. لە ساڵی ١٩٠٨دا، کۆمەڵێک لە نەتەوەخوازانی کورد ڕوویان لە کونسوڵخانەی ڕووسیا لە ورمێ کرد و داوای یارمەتییان کرد بۆ دەرپەڕاندنی عوسمانییەکان. سمکۆ دیارترین کەسایەتی بوو کە ڕووی لە کونسوڵخانەکە کرد. بوونی سوپای عوسمانی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، پێگەی بەھێزی سمکۆی خستبووە ژێر مەترسییەوە، لە ھەمان کاتدا کوردەکان ببوون بە دوو بەرەی «لایەنگری عوسمانی» و «دژبەری عوسمانی». سمکۆ لە ساڵی ١٩١١دا دووبارە سەردانی کونسوڵخانەی ڕووسیای لە ورمێ کرد و لە ساڵی ١٩١٢دا گەشتێکی بۆ ناوخۆی ڕووسیا ئەنجام دا. سمکۆ ھێرشی بردە سەر عوسمانییەکان و زیانێکی زۆری پێ گەیاندن. ئیلاریۆن ڤۆرۆنتسۆڤ-داشکۆڤ زۆر جار پلەی بەرزی بە سمکۆ دەبەخشی، عوسمانییەکان ناڕەزایەتیی خۆیان گەیاندە سێرگی سازۆنۆڤ، بەڵام ھیچ ئەنجامێکی نەبوو؛ چونکە کونسوڵی ڕووسیا لە وان ڕای گەیاندبوو کە سمکۆ «کەسێکە پێویستمانە و دەبێت پشتیوانی بکەین، چونکە ڕقێکی بێپایانی لە تورکەکان ھەیە و ئەمەش لە بەرژەوەندیی ئێمەدایە». لە شۆڕشی دەستووریی ئێراندا، سمکۆ دژی دەستوورخوازەکان (کە زۆربەیان ئازەریی شارنشین بوون) وەستایەوە؛ بەبێ ئەوەی بانگھێشت بکرێت، ٣٠٠ سوارچاکی بۆ ھاوکاریکردنی ئیقبال ئەلسەڵتەنە، پارێزگاری ماکۆ، نارد تا لە دژی ئەنجومەنی خۆی بجەنگن. وەک پاداشت، پۆستی جێگری پارێزگاری ناوچەی قووتوور بە سمکۆ بەخشرا؛ حکوومەتی ناوەندیش ئەم بڕیارەی پەسەند کرد، سەرباری ئەوەی سمکۆ بەردەوام بوو لە ھێرشە کتوپڕەکانی. پێش ساڵی ١٩١٣، سمکۆ لایەنگری ئەو ئازەربایجانییانە بوو کە پشتیوانی عوسمانی و دژبەری ڕووسیا بوون؛ بەڵام لە ساڵی ١٩١٣دا یەکێک لەوانەی کە پەنای بۆ بردبوو، ڕادەستی ڕووسیا کرد. دوای ئەم ڕووداوە، ڕووسەکان سەرکردەکانی تری ھۆزی شکاکیان ڕازی کرد کە سوێندی دڵسۆزی بۆ سمکۆ بخۆن و سەرکردایەتیی ئەو قبووڵ بکەن. لە ساڵی ١٩١٣دا، سمکۆ و عەبدولڕەزاق بەدریخان یەکەمین قوتابخانەی کوردییان لە ئێران و لە شاری ماکۆ دامەزراند؛ بۆ ئەم مەبەستە داوای پشتیوانییان لە چیرکۆڤ، جێگری کونسوڵی ڕووسیا لە ورمێ کرد و ئەویش داواکەیانی پەسەند کرد و ھاوکاریی کردن. سمکۆ ٢٩ منداڵی تەمەن ٨ بۆ ١٠ ساڵانی کۆکردەوە و ٤٠ پیاوی خۆی وەک پاسەوان بۆ پاراستنیان دەستنیشان کرد. سمکۆ بە دەستوخەتی خۆی، نامەیەکی سوپاسگوزاریی بۆ قەیسەری ڕووسیا نووسیبوو. لە ساڵی ١٩١٤دا، ھەوڵیان دا قوتابخانەیەکی تر لە شاری خۆی بکەنەوە، بەڵام حکوومەتی ئێران دژایەتیی کردن و ڕێگری لێ کردن. عەبدولڕەزاق بەدریخان بە شێوەیەکی بەرچاو پشتیوانی لە بەکارھێنانی ئەلفوبێی «سیریلیک» بۆ زمانی کوردی دەکرد؛ ئەو پێی وابوو کە کاریگەریی ڕووسەکان زۆر باشترە لە کاریگەریی عەرەب، تورک یان فارس. سمکۆ و بەدریخان کێشە کەوتە نێوانیان، دوای ئەوەی بەدریخان ویستی ئەو ناوەندە فەرھەنگییەی تازە دایانمەزراندبوو، بگوڕێت بۆ پارتێکی سیاسیی «دژە عوسمانی و لایەنگری ڕووسیا»؛ بەڵام سمکۆ دژی ئەمە وەستایەوە و پێی وابوو کە کوشتنی چەند سەربازێکی عوسمانی ھێندەی ئەو قوتابخانەیە سوود بە کورد ناگەیەنێت. لە ئازاری ١٩١٤دا، سمکۆی شکاک بەشداریی لە ڕاپەڕینی بەدلیسدا کرد دژی عوسمانییەکان؛ ئەمەش دوای ئەوەی پشتیوانیی سەربازیی بەرەو لای ڕۆژاوا بۆ شۆڕشگێڕانی کورد نارد. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٤ بەشداری لە کۆبوونەوەیەکدا کرد لەگەڵ عەبدولڕەزاق بێدرخان. سمکۆ دەڵێت: «تەنیا گەوجێک» ناتوانێت پێویستیی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کورد بۆ پشتیوانیی دەرەکی ببینێت. لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، دوای ئەوەی عوسمانییەکان لە کانوونی یەکەمی ١٩١٤دا شارەکانی ورمێ و تەورێزیان گرت، ڕووسەکان لە ناوچەکە دەرپەڕێندران. دواتر سمکۆ بوو بە ھاوپەیمانی عوسمانییەکان و سەدان کەس لە ئەرمەنی و ئاشوورییەکانی کۆمەڵکوژ کرد؛ بەڵام کاتێک عوسمانییەکان داوای یارمەتییان لێ کرد بۆ جەنگ دژی بەریتانییەکان، سمکۆ داواکەیانی ڕەت کردەوە. ڕووسەکان دوای ماوەیەکی کورت گەڕانەوە و بۆ ماوەیەکی کەم سمکۆیان لە شاری تفلیس زیندانی کرد؛ پاش ئازادکردنی، سمکۆ گەڕایەوە بۆ ئێران و دووبارە بووەوە بە ھاوپەیمانی ڕووسەکان. کاتێک ڕووسەکان لە ساڵی ١٩١٧دا کشانەوە، سمکۆ بوو بە ھاوپەیمانی بەریتانییەکان؛ ئەمەش بەو واتایە بوو کە دەبوایە بەرگەی ئاشووری و ئەرمەنییەکان بگرێت و بێدەنگ بێت لە ئاستیان، لەکاتێکدا ئەو ڕقێکی زۆری لێیان بوو. زۆرجار لایەنی دەگۆڕی بەو پێیەی ئامادەبوو ھاوپەیمانی لەگەڵ ھەر کەسێک بکات کە سوودی بۆ کورد ھەبێت؛ بەڵام سمکۆ زۆر بەگومان بوو و پێی وابوو کە ئاشوورییەکان دەیانەوێت لەسەر خاکی کورد دەوڵەتێک دابمەزرێنن و کوردەکان لە ڕووی نەتەوەیییەوە ڕەگبڕ (قڕ) بکەن. ئەو ھاوپەیمانێتییە زۆری نەخایاند؛ چونکە لە ئازاری ١٩١٨دا، سمکۆ داوەتی «مار شەمعوونی نۆزدەیەم بنیامین»ی کرد، کە ڕێبەری ئایینی و دنیاییی ئاشوورییەکان بوو، تا پێکەوە وتوێژ بکەن؛ بەڵام لەوێدا مار شەمعوون و زۆربەی شاندە یاوەرەکەی کوژران و لەتوپەت کران. لە ھاوینی ١٩١٨دا، کاتێک عوسمانییەکان ھێرشیان ھێنایە سەر ئێران، سمکۆ چووە پاڵیان و بووە ھاوپەیمانیان. چەندین مێژوونووس، لەگەڵ «لیدی سوورما»ی خوشکی مار شەمعوون، لەو بڕوایەدا بوون کە حکوومەتی ئێران پلانی کۆچی دوایی (تیرۆرکردنی) مار شەمعوونی داڕشتووە و سمکۆ تەنیا وەک جێبەجێکارێکی ئەو پلانە جووڵاوەتەوە. ھەندێکی تریش بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە عوسمانییەکان پارەیان بە سمکۆ داوە تا مار شەمعوون بکوژێت؛ بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە کە پاڵپشتی ئەم بانگەشانە بکات. لە شوباتی ١٩١٥دا، سمکۆ بە ھاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی کۆمەڵکوژییەکەی «ھەفتەوان»یان ئەنجام دا، کە تێیدا لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە ئەرمەنی و ئاشوورییەکان کوژران.

لە کاتی کشانەوەی عوسمانییەکان لە باشووری قەوقاز دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، ژمارەیەکی زۆر لە سەرباز و ئەفسەرە کوردەکان لە ناو سوپای عوسمانی ھەڵاتن و پەیوەندییان بە سمکۆوە کرد، چونکە ئامانجە نەتەوەیییەکانی ئەو ھانی دابوون. سەرەڕای ئەوەی چوونە دەرەوە، کەلوپەلی عوسمانییان لەگەڵ خۆیان ھێنابوو بۆ ئێران. سمکۆ بە دەستێکی بڵاو و بەخشندەیی زۆرەوە مووچەی پێ دەدان، ھەر بۆیە ئەوان بوونە کڵۆک و پێکھاتەی سەرەکیی شۆڕشگێڕانی کورد لە ڕۆژھەڵاتدا. بەپێی سەرچاوە ئەرمەنییەکان، لە ئایاری ١٩١٩دا سمکۆ و سەید تەھا لە پەیوەندیدا بوون لەگەڵ بەریتانییەکان و نەتەوەخوازانی تورک. نەتەوەخوازانی تورک زیاتر مەبەستیان بوو کە سمکۆ ڕێگری بکات لە گەڕانەوەی ئەرمەنییەکان بۆ «ئەرمینیای ڕۆژاوا»؛ لە بەرامبەر ئەمەشدا بەڵێنی پشتیوانی و ھاوکارییان پێ دابوو. لە نامەیەکدا بۆ کونسوڵی گشتیی بەریتانیا لە تەورێز، سمکۆ ئەو دەنگۆ و بانگەشانەی سەرچاوە ئەرمەنییەکانی ڕەت کردەوە کە دەیانگوت ئەو داوای پشتیوانیی لە تورکەکان کردووە. بەریتانییەکان و ئێرانییەکان گومانی ئەوەیان ھەبوو کە دەستەیەکی گەورەی چەکدار و لایەنگری «مستەفا کەمال ئەتاتورک» پشتیوانیی سمکۆیان کردبێت، بەڵام ھیچ کاتێک بەڵگەیەک بۆ سەلماندنی ئەو گومانانە نەدۆزرایەوە. ژمارەیەک لە نەتەوەخوازانی کورد لە باکووری کوردستانەوە ھاتن و پەیوەندییان بە ڕیزەکانی سمکۆوە کرد بەپێی گێڕانەوەی گەشتیاری بەریتانی سی. جەی. ئێدمۆندز (C.J. Edmonds) کە لە ساڵی ١٩٢٢دا چاوپێکەوتنی لەگەڵ سمکۆ کردووە، سمکۆ ڕقی لە تورکەکان زۆرتر بووە وەک لە فارسەکان.

ئەو ئاڵایەی لە کاتی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاکدا بەکارھاتووە، وەک لە ڕۆژنامەی (کورد) دا ئاماژەی پێ دراوە. نوسراوی سەرەوە ئایەتێکی قورئانییە، و دەقەکەی ناوەڕاستیش نووسراوە «کوردستان سەربەخۆ».

لە ساڵی ١٩١٨دا، ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەستی پێ کرد. لە نزیک ساڵانی ١٩٢٠دا، سیمکۆ زیاتر و زیاتر نەتەوەیی بوو؛ بەڵام سمکۆ زیاتر وەک سەرۆک ھۆزێک سەیر دەکرا، چونکە لە سەردەمێکدا دەژیا کە کوردەکان زیاتر دڵسۆزییان بۆ ھۆزەکانیان ھەبوو و ھیچ تێگەیشتنێکیان بۆ یەکگرتوویی لە پێناو دۆزی نەتەوەییدا نەبوو. سمکۆ دەزگای بەڕێوەبردنی نەبوو، ئەمەش وای کرد کەمتر سەرکەوتوو بێت بەراورد بە ھاوسەردەمەکانی وەک محەممەد خیابانی و میرزا کووچەک خان. سمکۆ پێشەنگی نەتەوەخوازیی کورد بوو و لە یەکەم کەسەکان بوو کە ھەوڵی یەکخستنی کوردانی سەر بە ھۆزە جیاوازەکانی دا لە پێناو دۆزێکی نەتەوەییدا. شکستی ئەو بە پلەی یەکەم بۆ نەبوونی ناسیۆنالیزم بوو لە نێو کورددا؛ بەڵام نەتەوەخوازیی کورد لە سەردەمی پەھلەوی لە ئێراندا بە خێرایی گەشەی سەند، کە ئەمەش ھاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی کەمالیزم لە تورکیا کە لەوێش نەتەوەخوازیی کورد لە گەشەکردندا بوو. لە کۆتاییدا، قازی محەممەد سەرکەوتووانە ھۆزە جیاوازەکانی کوردی یەکخست و کۆماری مەھابادی دامەزراند. باوکی قازی محەممەد ھاوڕێیەکی نزیکی سمکۆ بوو و لە تەواوی جەنگەکاندا ھاوڕێیەتی دەکرد. پێش کۆماری مەھاباد سمکۆ مەھابادی کردبووە پایتەختی خۆی. زۆربەی جەنگاوەرە دێرینەکانی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک بەشدارییان لە کۆماری مەھاباددا کرد، لەوانەش عەمەر خانی شکاک کە وەک سەرۆکی ھۆز شوێنی سمکۆی گرتەوە.

لە کاتی جەنگی «چارە» دا، دوای کوشتنی مار شەمعوون، ئاشوورییەکان بە فەرماندەیی «مەلیک خۆشابا» و «پێترۆس ئێلیا»ی بازی ھێرشیان کردە سەر قەڵای چارە؛ لەوێدا سمکۆ بە یەکجاری تێکشکا و بەرەو خۆی ھەڵات. جێگری پارێزگاری ئازەربایجان، موکەڕەمولمولک، پلانێکی بۆ تیرۆرکردنی سمکۆ داڕشت لە ڕێگەی سندوقێکی دیارییەوە کە بۆمبێکی لەناودا بوو. لە ئایاری ١٩١٩دا، بۆمبەکە لەلایەن شارەزایەکی ئەرمەنییەوە لە شاری خۆی دروست کرا و لە شێوەی پاکەتێکی شیرینیدا بۆ سمکۆ نێردرا. کاتێک پاکەتەکە گەیشتە دەست سمکۆ، کوڕە بچووکەکەی ھێنایە ژوورەوە، بەو پێیەی پێی وابوو دیارییە. سمکۆ دەستبەجێ زانی چییە و بە دووردا ھاویشتی، لە ھەمان کاتدا کوڕەکەی توند گرت و خۆیان بە زەویدا دا. ھەردووکیان ڕزگاریان بوو، ئەگەرچی تەقینەوەکە بووە ھۆی کوژرانی «عەلی ئاغای شکاک»ی برای بچووکی سمکۆ و ژمارەیەکی زۆر لە چەکدارە کوردەکان. سمکۆ سوێندی تۆڵەسەندنی خوارد و دەستی کرد بە سەپاندنی باج بەسەر ئەو کەسانەی کورد نەبوون و لە نێوان سەڵماس و خۆیدا دەژیان، ھەروەھا ھێرشەکانی بۆ سەر کۆمەڵگە ئاشووری و ئازەربایجانییەکان چڕتر کردەوە. سمکۆ داوای کرد ھەرکەسێک پاکەتەکەی ناردووە ڕادەستی بکرێت. ئەگەرچی موکەڕەمولمولک خۆی داڕێژەری پلانەکە بوو، بەڵام خستییە ئەستۆی سێ کەس کە ھیچ دەستێکیان تێدا نەبوو، بەڵکو تەنیا کەسانێک بوون کە ھەم لای حکوومەتی ئێران و ھەم لای سمکۆش ڕق لێبووەوە بوون. یەکێک لە تۆمەتبارەکان «جەھانگیر میرزا» بوو، کە شازادەیەکی قاجار بوو و خاوەنی چەندین قوتابخانە بوو لە شاری خۆی. یەکێک لە قوتابخانەکان، کە ناوی «سایروس» بوو، لەلایەن سمکۆوە دەستی بەسەردا گیرا دوای ئەوەی مار شەمعوونی کوشت. سمکۆ بۆ ماوەیەک لەناو قوتابخانەکەدا ژیا، و لە ھەڵکەوتێکدا جەھانگیر میرزا ھەوڵی دا سمکۆ لە قوتابخانەکە دەربکات، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. سمکۆ ھەستی بە سووکایەتی کرد و بەردەوام بوو لە ھەڵگرتنی کینە و ڕق لە دڵیدا. لە مانگی حوزەیراندا، ئەو سێ پیاوە لەلایەن سێزدە چەکداری ھۆزی قەرەداخییەوە بەڕێ کران بۆ لای سمکۆ ئەو سێ پیاوە و ھەموو چەکدارە قەرەداخییەکان پەلەکانیان بڕدرایەوە و لە سەربانی کۆشکەکەی سمکۆوە فڕێ درانە خوارەوە. سمکۆ چەکدارە قەرەداخییەکانی کردە ئامانج وەک تۆڵەیەک بۆ «جەعفەر ئاغا»ی برای، کە لە ساڵی ١٩٠٥دا لەلایەن سەرۆکێکی قەرەداخییەوە لە تەورێز کوژرابوو. ئەمە نیشانی دەدات کە چۆن ناکۆکییە کۆنەکان و ململانێی نێوان ھۆزەکان کاریگەرییان لەسەر بڕیارە سیاسی و سەربازییەکانی دواتری سمکۆ ھەبووە.

نەخشەی ئەو ناوچانەی کە لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا (١٩١٨–١٩٢٢) لەژێر دەسەڵاتی سمکۆی شکاکدا بوون، نیشاندەری قەڵەمڕەوێکی بەرفراوانە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.

تا ھاوینی ساڵی ١٩١٨، سمکۆ توانیبووی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکانی ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێدا بچەسپێنێت. ئەم قۆناغە وەک سەرەتای بەھێزبوونی پێگەی سیاسی و سەربازیی ئەو دادەنرێت لە ناوچەکەدا. لە ساڵی ١٩١٩دا، سمکۆ نامەیەکی بۆ کۆمیسیاری مەدەنیی بەریتانیا لە عێراق (ئارنۆڵد ویڵسن) نارد و تێیدا داوای سەربەخۆیی بۆ کوردستان کرد. ئەم ھەنگاوە نیشاندەری ئەوە بوو کە سمکۆ تەنیا وەک سەرۆک ھۆزێک نەجووڵاوەتەوە، بەڵکو ھەوڵی داوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانان بۆ قەوارەیەکی کوردی بەدەستبھێنێت. ھەروەھا لە ساڵی ١٩١٩دا، یووسف عەدل موکەڕەمولمولک، پارێزگاری ئازەربایجانی ئێران، پلانێکی داڕشت بۆ کوشتنی سمکۆ لە ڕێگەی ناردنی دیارییەک کە بۆمبێکی تێدا حەشاردرابوو. لەو کاتەدا، حکوومەت لە تاران ھەوڵی دا لەگەڵ سمکۆ بگاتە ڕێککەوتنێک لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمییەکی سنووردار بۆ کورد. سمکۆ و ھۆزەکەی، کە وەک ڕێگر و تاڵانکار ناسرابوون، بە تایبەتی کۆمەڵگە ئاشووری و ئازەربایجانییەکانیان دەکردە ئامانج. سمکۆ شکاک و جەعفەر ئاغای برای گەورەی بەبێ جیاوازی تاڵانییان نەدەکرد، چونکە کوردە ھەژارەکان مەیلیان وابوو دیدگایەکی ئەرێنییان بەرامبەریان ھەبێت، لەکاتێکدا ئاشووری و ئازەربایجانییەکان لێیان دەترسان. لە ساڵی ١٩١٩دا، سمکۆ پەنای دا بە بنەماڵەی مەحموود بەرزنجی کاتێک بەرەو ئێران ھەڵاتن.

لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٩دا، ناوچە فرەنەتەوەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا یەکجار مەترسیدار بوون و بە توندوتیژیی نەتەوەیی تەنیبران. شارەکانی سەڵماس، ورمێ، و خۆی، کە ھەموویان لە کورد، ئازەربایجانی و ئاشوورییەکان پێکھاتبوون، خراپترین جۆری گرژییان بەخۆوە بینی. کوردەکان لە پێگەیەکی بەھێزتردا بوون، و تەلەگرامەکانی پاڕانەوە لەلایەن ئازەربایجانی و ئاشوورییەکانەوە دەنێردران کە ڕۆژ بە ڕۆژ نیگەرانییان زیاتر دەبوو. دواتر، سمکۆ شکاک ھێرشی پلان بۆ داڕێژراوی خۆی بۆ سەر لەکستان ڕاگەیاند، بە تایبەت سوڵتان ئەحمەد و قەرەقەشڵاق، کە ھەردووکیان بە تەواوی نەتەوەی ئازەربایجانی تێیان دا نیشتەجێ بوون. لەکستان لە نزیک سەڵماسە، و دانیشتووانەکەی یان ئاژەڵدار، یان جووتیار، یان سەرۆک ھۆز بوون. لە لەکستان، نزیکەی ٨٬٧٠٠ کەس لە دانیشتووانە خۆجێییە ئازەربایجانییەکان خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سمکۆ ئامادە کرد، ئەگەرچی زیاتر لە ٣٤٠ کەسیان چەکیان پێ نەبوو. سمکۆ نزیکەی ٤٠٠٠ سەربازی کوردی ھەبوو. لە ڕۆژی ھەینیدا، ١٩ی کانوونی یەکەم، کوردەکان گەمارۆی ناوچەکەیان دا و شەڕەکە بۆ ماوەی دوو کاتژمێر بەردەوام بوو پێش ئەوەی کوردەکان لە ھەموو لایەکەوە بچنە ناو شارەکە و دەست بکەن بە تاڵانکردن و دەرپەڕاندن. لەو تەلەگرامەی کە ڕزگاربووانی لەکستان بۆ تەورێزیان نارد، بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٣٬٥٠٠ ئازەربایجانی گیانیان لەدەستداوە، کە ٢٬٠٠٠ کەسیان ڕاستەوخۆ لەلایەن سمکۆوە کوژراون و ١٬٥٠٠ کەسەکەی تریشیان لە کاتی ھەوڵدان بۆ ھەڵاتن لە سەرمادا ڕەق بوونەتەوە. ڕووداوەکان شۆکێکی بەھێزی لە تەورێز دروست کرد. دواتر سوپای ئێران ڕەوانەی شاری لەکستان کرد و ناوچەکەی کۆنترۆڵکردەوە. لە نیشتەجێبوونەکانی نزیک لەوێدا، لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی لەکستان و دوای ئەویش، کوردەکان لەگەڵ ئازەربایجانی و ئاشوورییەکاندا بەریەککەوتن. دواتر ئێران گەیشتە ڕێککەوتنێک لەگەڵ سمکۆ بۆ ئەوەی ھێرشەکانی ڕابگرێت، ئەگەرچی ماوەیەکی کەم دوای ئەوە دەستی کردەوە بە ھێرشکردن. بۆردەبورد، سمکۆ سەرکردایەتی ھێرشکردنە سەر ورمێی کرد، کە تێیدا کوردەکان شارەکەیان گرت و دەستیان کرد بە کۆمەڵکوژکردنی ئاشووری و ئازەربایجانییەکان. عەشیرەتی ئەفشار ملکەچی سمکۆ شکاک و دەسەڵاتەکەی بوون.

لە ساڵی ١٩٢٠دا، سمکۆ بە مژدەیەرێکی ئەمریکیی ڕاگەیاند: «ئەوەتا لێرە لە لووتکەی چیاکەمدا دەژیم، گەلەکەم گژوگیا دەخۆن، و کەسیش لە دەوروبەرمان نییە جگە لە ڕووسە درۆزنەکان، تورکە درۆزنەکان و فارسە درۆزنەکان. چۆن دەنگم بگاتە پاریس؟ دەبێت تۆ داواکارییەکەم بگەیەنیت. ئێمە پێویستمان بە یارمەتییە و بە تایبەتی چاومان لە ئەمریکایە.

لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١دا، سمکۆ سەرکردایەتی ئازادکردنەوەی مەھابادی کرد، کە تێیدا ٢٠٠ سەربازی ئێرانی کوژران و ١٥٠ سەربازیش بریندار بوون، و شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کوردەوە. دواتر، پیاوەکانی سمکۆ چوونە ناو نەخۆشخانەکانی شارەکە و گەرووی ئەو سەربازە ئێرانییە بریندارانەیان بڕی کە لەوێ چارەسەریان وەردەگرت. دواتر سمکۆ بەرەو ڕووی ئەو ھێزە ئێرانییانە پێشڕەوی کرد کە لەلایەن ئەمیر ئەرشەد، سەرۆکی ھۆزی قەرەداخییەوە، سەرکردایەتی دەکران. دوای ڕیسوابوونیان لە مەھاباد، سەرۆک وەزیرانی ئێران، قەوام ئەلسەلتەنە، فەرمانی بە پارێزگاری ئازەربایجان کرد کە پشتگیری لە ئەمیر ئەرشەد بکات، کە بە سام خان ناسرابوو و سەرۆک ھۆزێکی قەرەداخیی ھۆزی حاجی عەلیلۆ بوو، وەک فەرماندەی ھێزێکی نوێ کە بۆ تێکشکاندنی سمکۆ پێکھێنرابوو. لە پاییزی ساڵی ١٩٢٠دا، ھۆزی حاجی عەلیلۆ پەنایان دا بە شەڕکەرە ئەرمەنییەکان کە لە دەستی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ھەڵاتبوون، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو پڕچەکبوونی ئەمیر ئەرشەدی زیاد کرد. حکوومەتی ئێران ئامانجی بوو سەرۆک ھۆزێکی «دڵسۆز» بەکاربھێنێت بۆ شەڕکردن دژی سەرۆک ھۆزێکی «بێوەفا». تا کۆتایییەکانی تشرینی یەکەمی ١٩٢١، چەکدارانی ھۆزی قەرەداخی لە شەڕەفخانە و ژەندەرمەی ئێرانی لە خۆی بوون، و پلانیان دانابوو بەرەو سەڵماس پێشڕەوی بکەن کە بنکە و مۆڵگەی سەرەکیی سمکۆ بوو. بەھەرحاڵ، سمکۆ ئاگادار بوو و لە ڕاستیدا لە ناوچەی ئەلما سەرای لە تەسوج، ئەمیر ئەرشەدی سوپرایز کرد و بە کتوپڕی ھێرشی کردە سەری. چەکدارانی ھۆزی قەرەداخی سەرسام و شۆک بوون و دەستبەجێ ھەڵاتن، کە تێیدا ٢٠٠ پیاویان لەدەستدا. ئەمیر ئەرشەد خۆی تووشی شڵەژان ببوو و ھەڵاتبوو پێش ئەوەی لەلایەن شەڕکەرەکانی خۆیەوە بکوژرێت. دوای تێکشکاندنی چەکدارانی ھۆزی قەرەداخی، سمکۆ ھێزەکانی ژەندەرمەی ئێرانی تێکشکاند کە لەلایەن عەقیدێکی سویدی بە ناوی لوندبێرگەوە سەرکردایەتی دەکران، کە پاشان بەرەو خۆی پاشەکشەیان کرد. بۆردەبورد دوای ئەوە، سمکۆ و حکوومەتی تورکیا پەیوەندییەکانیان پچڕاند و پێکدادانی چەکداری لە نێوانیاندا سەری ھەڵدا.

دەسەڵاتی سمکۆ لەلایەن ژمارەیەکی ڕو لە زیادبووی ھۆزە کوردەکانەوە دانی پێدا دەنرا. سەرەڕای شکاک، سمکۆ لەلایەن ھۆزەکانی ھەرکی، مامەش، مەنگوڕ، دەبۆکری، پیران، زەرزا، گەورک، فەیزوڵڵابەگی، پشدەر، و ھۆزە بچووکەکانی دەوروبەری بانەوە پشتگیری دەکرا. ھەروەھا لەلایەن عەشیرەتەکانی ھەورامان و تەنانەت لورستانیشەوە پاڵپشتی دەکرا. دەسەڵاتەکەی لە مەھاباد چڕ ببووەوە، ئەگەرچی لەوێ نەدەژیا، و مۆڵگەی سەرەکیی خۆی شارۆچکەی چەھریق بوو کە زێدی خۆی بوو. کاتێک لە ساڵی ١٩٢١ مەھابادی ڕزگار کردەوە سارەکەیان پاک کردەوە لە دوژمن. بە پێچەوانەی دیلمان یان ورمێی پێشتر، قوربانیانی مەھاباد کورد بوون. جگە لەوەش میسیۆنەرە ئەمریکییەکانیش لێپرسینەوەیان لێدەکرا و دەکوژران. قوربانییە کوردەکان تاڵان کران بەڵام بە گشتی بە زیندووی جێھێڵران، لەکاتێکدا قوربانیانی ئازەربایجان بێ جیاوازی کوژران. دوای ئازادکردنی مەھاباد، سمکۆ دەستەواژەی «لایەنگری سەربەخۆیی کوردستان»ی بۆ واژووکەی زیاد کرد و دەستی کرد بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەیەک بە زمانەکانی کوردی و فارسی. نەدەزانرا ئایا ناوی ڕۆژنامەکە «کورد» بووە یان «کوردستانی سەربەخۆ». مەھابادی کردە پایتەختی خۆی؛ ھێشتا زوو بوو، لە ٢٠ی تشرینی یەکەمدا، ئێم. ساندەرز، پاشکۆی ھەواڵگریی بەریتانیا لە ئێران، نووسیبووی کە مەھاباد لەژێر کۆنترۆڵی سمکۆدا نییە، بەڵکو لەژێر دەستی کوردە ناوخۆییەکاندایە کە زیاتر ئامادەییان تێدایە ھاوکاریی حکوومەتی ئێران بکەن. دواتر، حکوومەتی ئێران شارەکەی داگیرکرد تا ئەو کاتەی سمکۆ دووبارە ئازادی کردەوە. کۆنترۆڵی شارەکە چەندین جار گۆڕانکاری بەسەردا ھات تا حکوومەتی ئێران لە ئابی ١٩٢٢ داگیریکرد.

سمکۆ سوپایەکی بەھێزی کوردی ڕێکخستبوو کە زۆر بەھێزتر بوو لە ھێزەکانی حکوومەتی ئێران. لەبەر ئەوەی حکوومەتی ناوەندی نەیدەتوانی کۆنترۆڵی چالاکییەکانی بکات، ئەو بەردەوام بوو لە فراوانکردنی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتیدا بوون و تا ساڵی ١٩٢٢، شارەکانی بانە و سەردەشت لەژێر ئیدارەی ئەودا بوون. لە شەڕی سەری تاجم لە ساڵی ١٩٢٢دا، ھێزەکانی سمکۆ نەیانتوانی لە بەرامبەر ھێرشی چڕی سوپای ئێران لە ناوچەی سەڵماس خۆ ڕابگرن و دواجار تێکشکان و قەڵای چەھریقیش داگیرکرا. ھێزی ئەو ھێزەی ئەرتەشی ئێران کە بۆ سەر سیمکۆ ڕەوانە کرابوو، ١٠ ھەزار سەرباز بوو. لە ساڵی ١٩٢٢ تورکیا لە دژی سمکۆ ھاوکاری سوپای ئێرانی کرد. دوای شکستی سمکۆ، ڕەزاشا ھەڵمەتێکی سەرکوتگەرانەی بەرامبەر کەمینە غەیرە فارسەکان دەستپێکرد.

لە ٨ی ژانویەی ١٩٢٣ سمکۆ سەردانی شانشینی کوردستانی کرد و لەگەڵ مەحمود بەرزنجی کۆبووەوە. سمکۆ بە نمایشێکی سەربازی پێشوازی لێکرا و ڕۆژی سەردانەکەی کرایە پشووی نیشتمانی.

دوای ھاتنە سەرکاری ڕەزاخان لە ساڵی ١٩٢١، ھەڵمەتێکی دژ بە سیمکۆ و ھەموو سەرکردەکانی تری عەشیرەتەکان لە سەرانسەری ئێران دەستی پێکرد. تا ساڵی ١٩٢٤ سمکۆ کە بە توندی لاواز بوو، خۆی ڕادەست کرد و لەلایەن ڕەزاخانەوە لێی خۆش بوو. کاتێک ڕەزا خان لە ساڵی ١٩٢٥ بوو بە ڕەزا شا، سمکۆ بەڵێنی دڵسۆزی ھەمیشەیی بۆ خۆی و دەوڵەتی ئێران دا. تورکیا نیگەرانی ئەوە بوو کە سمکۆ بە پاڵپشتی ئێران پەیوەندی بە ڕاپەڕینی شێخ سەعیدەوە بکات. کاتێک سمکۆ میاندوئاب و سەینقەلەی گرت، مۆڕاڵی ھۆزە کوردەکانی بەرزکردەوە، کە بە ژمارەیەکی زۆر دەستیان کرد بە پەیوەندیکردن لەگەڵیدا و داوای لە لوڕەکانیش کرد کە بەشداری ڕاپەڕینەکە بکەن. چەندین ھۆزی لوری بەڕاستی پەیوەندییان لەگەڵ سمکۆدا ھەبوو. ڕەزا شا لە سەرەتادا بەھۆی توندی شەڕی سمکۆ نەیتوانی لوڕەکان سەرکوت بکات. لە بەھاری ساڵی ١٩٢٢ کاتێک سمکۆ شکستی ھێنا، ڕەزا شا سەرکردایەتی ھەڵمەتێکی خوێناوی کرد دژی ھۆزەکانی لور کە پشتگیریان لە سمکۆ دەکرد، و سەرەتا شکستی ھێنا، ھەرچەندە تا ھاوین چۆکیان دا. دوای ئەوەی سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٢ شکستی ھێنا و بەرەو عێراق ھەڵھات، ھۆزەکانی کورد و لوری کە پشتیوانی سمکۆیان دەکرد، دیپۆرتکرانەوە بۆ ناوچەکانی دیکەی ئێران. سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٦ لەگەڵ عەشیرەتی ھەرکی و بێگزادە ھاوپەیمانی کرد و سەرکردایەتی عەشیرەتی شێکاکی وەرگرتەوە و ڕاپەڕینێکی دیکەی دەستپێکرد. دوای ماوەیەکی کەم، ھێزەکانی ئێران لە ورمێ و شەرەفخانە و خوی ڕەوانە کران و سمکۆیان تێکشکاند. سمکۆ ھەڵات بۆ میحوەری تورکیا و لەوێ دەستگیرکرا. دوای ئازادکردنی گەڕایەوە بۆ ئێران. سمکۆ کە دەسەڵات و نفوزێکی زۆری لەدەستدابوو، بەشدارییەکی کەمی لە ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٢٨–١٩٢٩ بە سەرۆکایەتیی مەلا خەلیل لە عەشیرەتی مەنگور لە مەھاباد لە دژی ڕەزا شا، کە پاڵنەری ناسیۆنالیستی کوردی ھەبوو و بەھۆی قەدەغەکردنی حیجابەوە ڕەزاشا دەستیپێکرد. ڕاپەڕین سەرکوت کرا. ئەوەش زانرا کە سمکۆ لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٠ لە ئۆشناڤییە کۆچی دوایی کردووە، ھەرچەندە دوو ڕاپۆرتی دژ بەیەک ھەبوون، یەکێکیان بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە شەڕێکدا لەگەڵ ھێزەکانی ئێران کوژراوە، یەکێکی دیکەش بانگەشەی ئەوەی کردووە کە بەبێ گومان کوژراوە کاتێک لەگەڵ بەرپرسانی ئێران دانیشتووە لە دانوستانەکاندا، ھاوشێوەی چۆنییەتی کوژرانی جەعفەر ئاغای برای، ھەروەھا بە چۆنییەتی کوشتنی مار شەمعون.

سەربازێکی لیوای کۆزاکی فارس لەگەڵ تەرمی سمکۆ شکاک