تەورێز
تەورێز
تبریز | |
|---|---|
 چەند دیمەنێکی شاری تەورێز | |
| وڵات |  ئێران |
| پارێزگا | ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات |
| شارستان | تەورێز |
| ڕووبەر | |
| • شار | ٣٢٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٢٥ میلی چوارگۆشە) |
| • شاری | ٢٣٥٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩١٠ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ١٣٥٠ مەتر (٤٬٤٣٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٥) | |
| • شار | ١٬٣٠٩٬٠٠٤[١] |
| • پلەی لە ئێراندا | شەشەم |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣:٣٠ (IRST) |
| • ھاوین (DST) | UTC+٤:٣٠ (IRDT) |
| کۆدی تەلەفۆن | ٠٤١ |
| وێبگە | tabriz.ir |
تەورێز (بە فارسی: تبریز، بە ئازەربایجانی: Təbriz) دووەم شاری گەورەی ئازەری زمان، شەشەم شاری گەورەی ئێران و ناوەندی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانە.
ڕیشەناسی
[دەستکاری]ڕیشەی ناوی تەبرێز ڕەنگە ئازەری، تاتی یان کوردی بێت. لە کۆندا تەورێز و تەبریز باووبوون و تەبرێز دەبێت لە تەڤرێزەوە ھاتبێت و کە لەژێر کاریگەری فەرھەنگی فارسی بووەتە (تەبریز). ئیستەش لە کوردیدا تەورێز دەوترێت.
مێژوو
[دەستکاری]مێژووی سەرەتا
[دەستکاری]مێژووی سەرەتای تەورێز بە باشی بەڵگەنامە نەکراوە. کۆنترین بەڵگە گۆڕستانێکی سەردەمی ئاسنە لە ھەزارەی یەکەمی پ.ز. کە لە کۆتایییەکانی ١٩٩٠کاندا لە لای باکووری مزگەوتی شین دۆزرایەوە.[٢] شارەکە ھەروەھا وەک تاروئی یان تاوریس لە ساڵی ٧١٤ پ.ز.، لەسەر نەخشی پاشای ئاشووری سارگۆنی دووەم لە ٧١٤ پ.ز. تۆمار کراوە.[٣]
شوێنەوارناسی میسر دەیڤد ڕۆڵ پێشنیاری کردووە کە باخی عەدەنی ئەفسانەیی لە نزیک تەورێز بووە. شوێنەوارناس ئێریک ھ. کلاین سەرنجی لەسەر بۆچوونەکانی ڕۆڵ داوە و نووسیویەتی کە «پێشنیارەکانی لەلایەن دامەزراوە زانستییەکانەوە وەرنەگیراون. ئارگیومێنتەکەی بەو ڕاستییە یارمەتی نادرێت کە پشت بە گومانەکان سەبارەت بە گواستنەوەی ناوی شوێنەکان بۆ ھەردوو ڕووبارە جیاوازەکان و ناوچە پەیوەندیدارەکانی نزیک لە سەردەمی کۆنەوە تا ئێستا دەبەستێت. لە کۆتاییدا، لەکاتێکدا پێشنیارەکەی ڕۆڵ مەحاڵ نییە، بەڵام وادیارە لە ھیچ گریمانەیەکی تر ئەگەر زیاتر نەبێت، و کەمتر لەوانەی کە لەلایەن سپایسەر، زارینز و ساوەرەوە پێشنیار کراون ئەگەری ھەیە.»[٤]
تەورێز وەک پایتەخت بۆ چەندین فەرمانڕەوا ھەڵبژێردرا کە لە سەردەمی ئەترۆپاتس و خانەدانەکەیەوە دەستی پێ کرد. شارەکە چەندین جار بەھۆی کارەساتە سروشتییەکان و سوپای داگیرکەرانەوە وێران کراوە. وا بانگەشە دەکرێت کە کۆنترین توخمەکانی تەورێزی ئێستا یان لە سەردەمی ساسانییەکانی سەرەتا لە سەدەی ٣ یان ٤ی زایینی، یان دواتر لە سەدەی ٧ دروست کرابن.[٥] شارەکە لە پەھلەوی ناوەڕاستدا بە T'awrēš دەگوترا.
سەدەکانی ناوەڕاست
[دەستکاری]
_(BNF,_Supplément_Persan_1113_f.256v-257).jpg)
دوای داگیرکردنی ئێران لەلایەن موسڵمانانەوە، ھۆزی عەرەبی ئەزد لە یەمەنەوە لە تەورێز نیشتەجێ بوون. گەشەسەندنی تەورێزی دوای ئیسلام لەو کاتەوە دەستی پێ کرد. جوگرافیناسی ئیسلامی یاقووت حەمەوی دەڵێت کە تەورێز گوندێک بووە پێش ئەوەی ڕەواد لە ھۆزی ئەزد بگاتە تەورێز.[٦] لە ساڵی ٧٩١ی زایینی، زوبەیدە، ھاوسەری خەلیفەی عەباسی ھاروون ڕەشید، تەورێزی دوای بوومەلەرزەیەکی وێرانکەر دووبارە بنیات نایەوە و شارەکەی جوان کرد تا ئەو ڕادەیەی کە وەک دامەزرێنەری شارەکە ناسرا.[٧][٨]
لە سەدەی ١٠دا، ئەردەوێڵ بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە پایتەختی ئازەربایجان، تەنھا بۆ ئەوەی بە خێرایی لەلایەن تەورێزەوە کە ١٣٠ میل لە ڕۆژاواوەیە، جێگەی بگیرێتەوە. تەورێز بە خێرایی بوو بە ناوەندێکی بازرگانیی گرینگ، کە ئاسانکاری بۆ بازرگانیی نێوان ڕۆژھەڵاتی دوور، ئاسیای ناوەڕاست و ڕێگە گرینگەکان دەکرد. وەک بەستەرێک لە نێوان مێزۆپۆتامیا، دەریای ناوەڕاست، ئاناتۆلیا، قوستەنتینە و درێژبوونەوەی بەرەو باکوور لە ڕێگەی قەوقازەوە بۆ ئوکراینا، کریمیا و ئەورووپای ڕۆژھەڵات کاری دەکرد.[٩]
لە ڕەمەزانی ١٢٠٨، تەورێز و شار و ناوچە تەنیشتەکانی لەلایەن شانشینی گورجستانەوە لەژێر دەسەڵاتی تاماری گەورەدا داگیر کرا، وەک وەڵامێک بۆ کۆمەڵکوژیی ١٢،٠٠٠ مەسیحی لە شاری ئانی لەژێر کۆنترۆڵی گورجستاندا لە ڕۆژی ئێستەر لەلایەن موسڵمانانەوە. لە ئەردەبیلی نزیکیش، کە لەلایەن گورجییەکانەوە داگیر کرا، نزیکەی ١٢،٠٠٠ موسڵمان کوژران.[١٠] گورجییەکان پاشان زیاتر پێشڕەوییان کرد و خۆی و قەزوینیان لە ڕێگەکەدا گرت.[١١][١٢] لەگەڵ ئەوەشدا، شارەکە بەم زووانە چاک بووەوە و زۆرێک لە گەڕیدە ڕۆژاوایییەکان کە لە سەدەی ١٣دا لە ڕێگەیاندا بەرەو ڕۆژھەڵات سەردانی تەورێزیان کردبوو، بە دەوڵەمەندیی شارەکە، بینا شایستەکان و دامەزراوەکانی سەرسام بوون.[١٣] مارکۆ پۆلۆ کە لە دەوروبەری ١٢٧٥ لە کاتی گەشتکردن بە ڕێگەی ئاوریشمدا بە تەورێزدا تێپەڕیوە، بەم شێوەیە وەسفی کردووە: «شارێکی گەورەیە کە بە باخچەی جوان و خۆش دەورە دراوە. بە شێوەیەکی نایاب ھەڵکەوتووە بۆیە ئەو کاڵایانەی لە زۆر ناوچەوە دەھێنرێنە ئێرە. بازرگانانی لاتینی بەتایبەت جەنیوەییەکان دەچنە ئەوێ بۆ کڕینی ئەو کاڵایانەی کە لە وڵاتانی بیانییەوە دێن.»[١٤]
تەورێز لەلایەن ئەباقا خان، چوارەمین فەرمانڕەوای ئیلخانەکان، وەک پایتەخت ھەڵبژێردرا بەھۆی شوێنی لەبارەکەی لە لەوەڕگاکانی باکووری ڕۆژاوا،[١٥] لە ١٢٩٥دا، جێنشینەکەی غازان خان کردی بە ناوەندی سەرەکیی کارگێڕیی ئیمپراتۆرییەتێک کە لە ئاناتۆلیاوە تا ڕووباری ئۆکسوس و لە قەوقازەوە تا زەریای ھیندی درێژ دەبووەوە. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا، دیوارە نوێیەکان لە دەوری شارەکە دروست کران، و چەندین بینای گشتی، دامەزراوەی پەروەردەیی و کاروانسەرا بۆ خزمەتکردنی بازرگانانی سەر ڕێگەی ئاوریشمی کۆن بنیات نران. دەوترێت بیزانسی گریگۆری چیۆنیادس لەم ماوەیەدا وەک قەشەی ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی شارەکە کاری کردووە.[ژێدەر پێویستە] لە ھەمان کاتدا، دۆمینیکان نێردەیەکی لاتینی لە تەورێز دامەزراند، کە بۆ چەند دەیەیەک لە سەدەی ١٤دا دەبوو بە ئەپەرشیای تایبەت بە خۆی لەژێر ئەرشیای سوڵتانییە.[١٦]
لە ١٣٧٥–١٤٦٨، تەورێز پایتەختی دەوڵەتی قەرەقۆینلوو بووە لە ئازەربایجان،[١٧] تا شکستی فەرمانڕەوای قەرەقۆینلوو، جیھان شا لەلایەن جەنگاوەرانی ئاققۆینلوو. ئاققۆینلووەکان تەورێزیان وەک پایتەختی خۆیان لە ١٤٦٩–١٥٠١ ھەڵبژارد. ھەندێک لە شوێنەوارە مێژووییەکانی ئێستا لەوانە مزگەوتی شین سەر بە سەردەمی قەرەقۆینلوون. تەورێز لە ساڵی ١٣٩٢ لەلایەن تەیمووری لەنگەوە تاڵان کرا، و کوڕەکەی خۆی، میرانشا، وەک پارێزگاری شارەکە دەستنیشان کرد.[١٨]
سەردەمی نوێی سەرەتا
[دەستکاری]لە ١٥٠١، ئیسماعیلی یەکەم چووە ناو تەورێز و وەک پایتەختی دەوڵەتە سەفەوییەکەی ڕای گەیاند. لە ١٥١٤، دوای جەنگی چاڵدێران، تەورێز لەلایەن سەلیمی یەکەمەوە تاڵان کرا.[١٩] لە ١٦ی تەممووزی ١٥٣٤، پێش داگیرکردنی بەغدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە، ئیبراھیم پاشای پارگالی تەورێزی داگیر کرد.[٢٠] لە ١٥٥٥، تەھماسبی یەکەم پایتەختەکەی گواستەوە بۆ قەزوین بۆ ئەوەی لە مەترسیی گەشەسەندووی سوپای عوسمانی بۆ سەر پایتەختەکەی بەدوور بێت.
_(1620s).jpg)
لە نێوان ١٥٨٥–١٦٠٣، تەورێز لەژێر داگیرکاریی عوسمانییەکاندا بوو، وەک دەرئەنجامی جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٥٧٨–١٥٩٠). دوای ئەوەی لەلایەن سەفەوییەکانەوە لەژێر دەستی عەباسی گەورە وەرگیرایەوە، شارەکە وەک ناوەندێکی گەورەی بازرگانی گەشەی کرد، و بازرگانیی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ڕووسیا و قەوقاز ئەنجام دەدا.[٢١] تەورێز لە ساڵی ١٦٣٥ لەلایەن مورادی چوارەمی عوسمانییەوە داگیر کرا و تاڵان کرا، لە کاتی جەنگی عوسمانی-سەفەوی (١٦٢٣–١٦٣٩)، پێش ئەوەی لە پەیمانی زوھاب لە ساڵی ١٦٣٩دا بۆ ئێران بگەڕێندرێتەوە. شارەکە لە ساڵی ١٦٤١ بەھۆی بوومەلەرزەیەکی بەھێزەوە بە تەواوی وێران بوو.[٢٢] کاپوچییەکان لە دەوروبەری ١٦٥٦ خانوویەکی بچووکیان لە شارەکەدا دامەزراند.[١٦]
لە ھاوینی ١٧٢١، بوومەلەرزەیەکی گەورە تەورێزی ھەژاند، کە بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی ھەشتا ھەزار لە دانیشتووانەکەی. وێرانکارییەکە لە ١٧٢٤–١٧٢٥ بەردەوام بوو، کاتێک شارەکە لەلایەن سوپای عوسمانییەوە داگیر کرا. لەم قۆناغەی داگیرکارییەدا، عوسمانییەکان زۆر کەسیان لە تەورێز زیندانی کرد و نزیکەی دوو سەد ھەزار دانیشتوویان کوشت.[٢٣] دواتر شارەکە لەلایەن سوپای ئێرانەوە وەرگیرایەوە، دوای ئەوە برسێتییەکی بەربڵاو، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە کوشندەکان، ژمارەیەکی زیاتری لەوانەی کە مابوونەوە کوشت. جگە لەوەش، گومان دەکرێت بوومەلەرزەیەکی تر لە ١٧٢٧ ڕووی دابێت کە زیاتر ناسەقامگیریی ناوچەکەی لەو کاتەدا زیاد کردووە.[٢٤] لە ١٧٨٠، بوومەلەرزەیەکی گەورە لە نزیک تەورێز ڕووی دا و ٢٠٠،٠٠٠ کەسی کوشت، و تەنھا نزیکەی سی ھەزار کەس ڕزگاریان بوو.[٢٥]
لە کۆتاییی سەدەی ١٨دا، شارەکە بەسەر چەند ناوچەیەکدا دابەش ببوو، کە ھەریەکەیان لەلایەن بنەماڵەیەکەوە فەرمانڕەوایی دەکرا، تا ساڵی ١٧٩٩، کاتێک شازادەی قاجاڕ عەباس میرزا وەک پارێزگاری شارەکە دەستنیشان کرا.[٢٦] لە سەردەمی قاجاڕەکاندا شارەکە شوێنی نیشتەجێبوونی شازادەی جێنشین بوو. شازادەی جێنشین بە ئاسایی وەک پارێزگاری پارێزگای ئازەربایجانیش کاری دەکرد. ھەندێک لە گرینگترین ڕووداوەکانی ئەم ماوەیە جەنگەکانی نێوان ئێرانی قاجاڕ و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیای دراوسێ بوون. پێش دەستبەرداربوونی زۆرەملێ لە ناوچەکانی قەوقازی ئێران — کە ئێستا لە گورجستان، باشووری داغستان، ئازەربایجان، و ئەرمەنستان پێکھاتوون — بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا دوای دوو جەنگی ڕووسیا و فارس لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٩، تەورێز بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی ستراتیژیدا بوو، ئامرازێک بوو بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵاتی ئێران لە ناوچەکانی قەوقازدا. لە کاتی دوایین جەنگی ڕووسیا و فارس (جەنگی ڕووسیا و فارس (١٨٢٦–١٨٢٨))، شارەکە لە ساڵی ١٨٢٨ لەلایەن ژەنەڕاڵ شازادە ئێریستۆڤ بۆ ڕووسیا گرترا، کە بە ٣،٠٠٠ سەربازەوە چووە ناو شارەکە.[٢٧] دوای ئەوەی عەباس میرزا و ئیڤان پاسکێڤیچ پەیمانی ئاشتییان واژوو کرد، کە ڕەزامەندیی دا لەسەر دەستبەرداربوونی ھەمیشەیی لە دوایین ناوچەکانی مابووەوەی قەوقاز، سوپای ڕووسیا لە شارەکە پاشەکشەی کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، دەسەڵاتی ڕامیاری و سەربازیی ڕووسیا وەک ھێزێکی سەرەکی لە تەورێز و باکوور و باکووری ڕۆژاوای ئێران تەنانەت تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا مایەوە.[٢٧] دوای پاشەکشەی سوپای ڕووسیا، عەباس میرزا، شازادەی جێنشینی قاجاڕ، پڕۆژەیەکی نوێکردنەوەی لە تەورێزەوە دەست پێ کرد، کە تێیدا دامەزراوەکانی بە شێوازی ڕۆژاوا ناساند، ئامێری پیشەسازیی ھێنا، یەکەم خزمەتگوزاریی پۆستەی ئاسایی دامەزراند، و چاکسازیی سەربازیی لە شارەکەدا ئەنجام دا. ھەروەھا ھەڵمەتێکی بنیاتنانەوەی دەست پێ کرد و سیستمێکی نوێی باجی دامەزراند.[٢٨]
کێشانی دەروازەی تەورێز، ئۆژێن فلاندێ ١٨٤١.
وێنەیەکی کێشراوی خانووێکی سەدەی ١٩ لە تەورێز، ئۆژێن فلاندێ.
وێنەی کێشراوی مزگەوتی شین، ژوول لۆرێنس، ١٨٧٢.
سەردەمی ھاوچەرخ
[دەستکاری]بەھۆی نزیکیی جوگرافی لە ڕۆژاوا و پەیوەندی لەگەڵ بزووتنەوە ڕۆشنبیرییەکانی وڵاتانی دراوسێ، تەورێز بوو بە ناوەندی بزووتنەوەکانی شۆڕشی دەستووریی ئێران لە نێوان ١٩٠٥–١٩١١، کە بووە ھۆی دامەزراندنی پەرلەمان لە ئێران و پێکھێنانی دەستوورێک. سەتار خان و باقر خان، دوو چاکسازیخوازی تەورێزی کە سەرکردایەتیی ھاوپشتیی خەڵکی تەورێزیان دەکرد دژی پاشایەتیی ڕەھا، ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە بەدیھێنانی ئامانجەکانی شۆڕشی دەستووریی ئێراندا. لە ساڵی ١٩٠٩، تەورێز لەلایەن ھێزەکانی ڕووسیاوە داگیر کرا.[٢٩] چوار مانگ دوای سەرکەوتنی شۆڕشی دەستووری، لە کانوونی یەکەمی ١٩١١، ڕووسەکان دووبارە تەورێزیان داگیر کردەوە. دوای تێکشکاندنی بەرگریی ناوخۆیی لەلایەن سەربازە داگیرکەرەکانی ڕووسیاوە، دەستیان کرد بە سەرکوتکردنی شۆڕشگێڕانی دەستووری و دانیشتووانی شارەکە. دوای داگیرکارییەکە، سەربازانی ڕووسیا نزیکەی ١،٢٠٠ کەسیان لە دانیشتووانی تەورێز لەسێدارە دا.[٣٠] وەک دەرئەنجامی ئەو ھەڵمەتە، تەورێز لە نێوان ١٩١١–١٩١٧ لەلایەن ھێزەکانی ڕووسیاوە داگیر کرا.[٢٩]
گۆشەگیرکردنی تەورێز لە کاتی شۆڕشی دەستووری، ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٠٨.
شۆڕشگێڕانی دەستووری بەرگری لە پردی دەواچی دەکەن دژی پاشایەتیخوازەکان، ١ی ئایاری ١٩٠٩.
دەستووریخوازەکان لە تەورێز، ١٩١١.
کۆشکی تەورێز و ئاڵای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕۆژانی دوای شۆڕشی دەستووری، ١٩١١.
.jpg)
لە ھەرە سەرەتای جەنگی جیھانیی یەکەم، ئێران بێلایەنیی خۆی ڕای گەیاند. کاتێک جەنگەکە بە ئاستێکی فراوان سەری ھەڵدا، تەورێز و زۆربەی باکووری ڕۆژاوا و باکووری ئێران پێشتر بۆ چەند ساڵێک بوو بە کردەوە لەلایەن ڕووسیاوە داگیر کرابوون. لە ساڵانی دواتری جەنگی جیھانیی یەکەمدا، سەربازانی عوسمانی دەستیان وەردایە ناوچەکە و بە شکستپێھێنانی سەربازانی ڕووسیای جێگیر لەوێ، کۆنترۆڵی شارەکەیان گرتە دەست. لەو کاتەدا، سوپای عوسمانی بە سەرکردایەتیی ئەنوەر پاشا ھەڕەشەی لە تەواوی سوپای ڕووسیا لە ناوچەی قەوقاز دەکرد. سەربازانی ڕووسیا لە قۆناغێکی دواتری جەنگەکەدا شارەکەیان لە عوسمانییەکان وەرگرتەوە. بە پەرەسەندنی شۆڕش لە ڕووسیا، سوپاکانی ڕووسیا لە ئازەربایجانی ئێران کشانەوە، و دەسەڵاتی ڕاستەقینە کەوتە دەست لێژنەی ناوخۆیی پارتی دیموکرات بە سەرۆکایەتیی ئیسماعیل نەوبەری.[٢٧] دوای پاشەکشەی ڕووسیا، عوسمانییەکان جارێکی تر شارەکەیان بۆ ماوەی چەند مانگێک گرتەوە تا کۆتاییی یەکلاکەرەوەی جەنگ، و دواتر پاشەکشەیان کرد. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، سەردەمێکی نوێ لە مێژووی وڵاتدا دەستی پێ کرد. ڕەزا پەھلەوی، عەمید لە فەوجی قەزاقی فارس، دوای کودەتایەک خۆی وەک پاشای وڵات ڕای گەیاند. ئەو بە بەڵێنی بەرنامەکانی نوێکردنەوە لە ئێران دەستی پێ کرد کە لەسەر یەکخستنی وڵات چڕ ببووەوە، لەژێر بیرۆکەی «یەک وڵات، یەک نەتەوە». ئەمەش ناوەندگەرایی دەسەڵات و سەپاندنی سنووردارکردنی بەسەر کولتوور، کەلەپوور و زمانی ناوخۆیی لە ئازەربایجانی ئێران و شاری تەورێزدا دەگرتەوە.[٣١] پلانی نوێکردنەوە و نەتەوەیی کردنی ڕەزا شا تا سەرھەڵدانی جەنگی جیھانیی دووەم بەردەوام بوو.
لە ساڵی کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم سەرەڕای ڕاگەیاندنی بێلایەنی لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە، وڵاتەکە لەلایەن ھێزە ھاوپەیمانەکانەوە داگیر کرا. ھێزە ھاوپەیمانەکان پاشان فشاریان خستە سەر ڕەزا پەھلەوی بۆ ئەوەی دەست لە کار بکێشێتەوە و کوڕەکەی محەممەد ڕەزایان وەک پاشای نوێی وڵات دانا. بارودۆخی دوای جەنگ بەھۆی یارمەتییەکانی سۆڤیەت بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی ناوخۆیی بە ناوی حکوومەتی گەلی ئازەربایجان لە باکووری ڕۆژاوای ئێران کە تەورێز پایتەختەکەی بوو، ئاڵۆزتر بوو. حکوومەتە ناوخۆییە نوێیەکە کە لەلایەن سۆڤیەتەوە پشتگیری دەکرا، لەلایەن جەعفەر پیشەوەرییەوە بەڕێوە دەبرا و بۆ ماوەی یەک ساڵ لە ١٩٤٦ەوە دەسەڵاتی بەدەستەوە بوو. حکوومەتەکەی پیشەوەری ئازادیی زیاتری بە قسەکردن و خوێندن بە زمانی ئازەربایجانی دا و پەرەی بە کەلەپووری کولتووریی ناوخۆیی دا و ھەندێک ناوبانگی لە نێوان دانیشتوواندا بەدەست ھێنا. بەڵام دوای کشانەوەی ھێزەکانی سۆڤیەت، ھێزە چەکدارە سنووردارەکانی پیشەوەری لەلایەن سوپای ئیمپراتۆریی ئێرانەوە تێکشکێنران و حکوومەتی ئێران کۆنترۆڵی شارەکەی وەرگرتەوە. یەکێک لە دامەزراوە سەرەکییەکان لە سەردەمی حکوومەتەکەی پیشەوەریدا کردنەوەی زانکۆی تەورێز بوو کە ڕۆڵێکی سەرەکیی ھەبوو لە بزووتنەوە ڕامیارییەکان و ناڕەزایەتییەکانی دواتر لە ناوچەکەدا.[٣٢][٣٣]
یەکەکانی تۆپخانەی سۆڤیەت بە ناو شەقامەکانی تەورێزدا تێدەپەڕن، جەنگی جیھانیی دووەم.
تانک و سەربازانی سۆڤیەت لە ناو تەورێزدا ڕێپێوان دەکەن، جەنگی جیھانیی دووەم.
تانکێکی سۆڤیەتی جۆری تی-٢٦ بە شەقامی سەرەکیی تەورێزدا تێدەپەڕێت، جەنگی جیھانیی دووەم.
.jpg)
بۆ ٣٠ ساڵی دواتر، دوای ڕووخانی حکوومەتی خۆسەری ئازەربایجان، تەورێز چێژی لە سەردەمێکی سەقامگیر بینی تا شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩. لەم ماوەیەدا شارەکە وەبەرھێنانێکی زۆری لە پیشەسازییەکانیدا بۆ کرا و گۆڕا بۆ ناوەندێکی پیشەسازیی قورس لە باکووری ڕۆژاوای ئێران. پێویستی بە ھێزێکی کاری بەھێز، کۆچی لە ھەموو ئازەربایجانەوە بەرەو تەورێز زیاد کرد. لەم سەردەمەدا و بەھۆی سیاسەتی بەردەوامی ناوەندگەرایی حکوومەت لە تاران و ھەروەھا گۆڕانکاری لە پەیوەندی و گواستنەوەدا، شارەکە باڵادەستیی مێژوویی خۆی لەدەست دا، بەڵام بوو بە دەروازەیەک بۆ چاکسازی و نوێکردنەوەی وڵات.
بە دەستپێکردنی ساڵی ١٩٧٨ و لەگەڵ گەرمبوونی شۆڕشی ئێران، بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانی ھەندێک لە دانیشتووانی تەورێز ڕۆڵێکی سەرەکییان لە شۆڕشەکەدا گێڕا. دوای شۆڕش، دانیشتووانی شارەکە لە ئەنجامەکە ناڕازی بوون، بەتایبەتی بەھۆی پشتگوێخستنی مافەکانی کەمینەی ئازەربایجانی لەلایەن حکوومەتی شۆڕشگێڕەوە.[٣٤] سەرچاوەیەکی تری گرینگی ناڕەزایەتی، پشتگیریکردنی زۆربەی ئازەربایجانییەکانی ئێران بوو لەوانەش دانیشتووانی تەورێز لە پیاوێکی ئایینی لیبراڵتر، ئایەتوڵڵای مەزن شەریعەتمەداری، کە دژی ناوەڕۆکی دەستوورە نوێیەکە بوو کە ئایین و دەوڵەتی بەیەکەوە تێکەڵ دەکرد. ئاڵۆزییەکانی ناو شارەکە دوای سەرکوتکردنی توندی خۆپیشاندەران لە تەورێز و دوای دەستبەسەرکردنی شەریعەتمەداری لە ماڵەوە، ھێور بووەوە.[٣٥]
لە ھەشتاکاندا، بەھۆی جەنگی ئێران و عێراقەوە، وەک باقی وڵات، زۆربەی پڕۆژەکانی بیناسازی و گەشەپێدان لە شارەکەدا ڕاوەستان بە مەبەستی دابینکردنی تێچووەکانی جەنگ. جگە لە شوێنەوارە ناڕاستەوخۆکانی جەنگ، ناوچەی پیشەسازیی شارەکە، بەتایبەتی پاڵاوگەی نەوتەکە ئامانجێکی سەرەکی بوو بۆ ھێرشە ئاسمانییەکانی ھێزی ئاسمانیی عێراق بەھۆی نزیکی لە سنوورەکانی عێراق و ڕۆڵە ستراتیژییەکانیان لە ئابووریی وڵاتدا. لەگەڵ پەرەسەندنی جەنگ، ھێرشەکان گۆڕان بۆ جەنگی شارەکان و ھێرشە ئاسمانییەکان دواتر گۆڕان بۆ ھێرشی ھەڕەمەکی بۆ سەر ناوچەکانی نیشتەجێبوونی شارەکە لە قۆناغی کۆتاییی جەنگدا.[٣٦]
لە ساڵانی دواییدا، تەورێز زۆر سەقامگیرترە و گەشەپێدانە نوێیەکان لە شارەکەدا بە خێرایی ڕوخساری شارەکە دەگۆڕن.
پایتەختی خانەدانەکان، ئیمپراتۆرییەتەکان و شانشینەکان پێش سەردەمی نوێ
[دەستکاری]تەورێز لەلایەن چەندین فەرمانڕەواوە وەک پایتەخت ھەڵبژێردرا کە لە سەردەمی ئەترۆپاتسەوە دەستی پێ کرد. لە ساڵی ١٢٦٥ەوە پایتەختی خانەدانی ئیلخانەکان (مەنگۆل) بووە. لە سەردەمی غازان خاندا، کە لە ساڵی ١٢٩٥دا ھاتە سەر دەسەڵات، شارەکە گەیشتە بەرزترین شکۆمەندیی خۆی. قەڵەمڕەوی دواتر لە ئامودەریا لە ڕۆژھەڵاتەوە تا سنوورەکانی میسر لە ڕۆژاوا و لە قەوقاز لە باکوورەوە تا زەریای ھیندی لە باشوور درێژ دەبووەوە.[٣٧] جارێکی تریش بووەوە بە پایتەختی ئێران لە سەردەمی خانەدانی قەرەقۆینلوو لە ١٣٧٥–١٤٦٨ و پاشان لە سەردەمی ئاققۆینلوو لە نێوان ١٤٦٨–١٥٠٠ و پایتەختی ئێران بووە لە سەردەمی سەفەوییەکان لە ١٥٠١ تا شکستیان لە ١٥٥٥.[٣٨]
لە سەردەمی خانەدانی قاجاڕدا، تەورێز وەک ناوەندی نیشتەجێبوونی شازادەی جێنشینی ئێران (١٧٩٤–١٩٢٥) بەکار دەھێنرا.
شوێنەوارە ھەڵکەندراوەکان
[دەستکاری]لە ساڵی ٢٠٠٢، لە کاتی پڕۆژەیەکی بیناسازیدا لە لای باکووری مزگەوتی شین (بەشێک لە پڕۆژەی ڕێگەی ئاوریشم)، گۆڕستانێکی کۆن دەرکەوت. ئەمە بە نھێنی ھێڵدرایەوە تاوەکوو کرێکارێکی بیناسازی دەسەڵاتدارانی ئاگادار کردەوە. شیکاریی ڕادیۆکاربۆن لەلایەن زانکۆی عەللامە تەباتەبایی نیشانی داوە کە پێشینەی گۆڕەکان بۆ زیاتر لە ٣،٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. مۆزەخانەیەک لەم ھەڵکۆڵینانە بە مزگەوتی شینیشەوە لە ساڵی ٢٠٠٦دا بۆ ڕای گشتی کرایەوە.
شوێنی تری ھەڵکۆڵینەکە لە شەقامی عەباسییە لە شوێنی ڕەبعی ڕەشیدی، کە شوێنی دامەزراوەیەکی ئەکادیمی بووە لە نزیکەی ٧٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە. لە سەردەمی ئیلخانەکاندا دامەزراوە.
دانیشتووانناسی
[دەستکاری]زمان
[دەستکاری]زمانی باوی ئاخێوەرانی تەورێز ئازەربایجانیی ئێرانییە (گەلی ئازەربایجانیی ئێرانی پێی دەڵێن «تۆرکۆ» (تۆرکۆ) یان «تۆرکی»)، کە زمانێکی تورکییە و لەگەڵ شێوەزارە تورکییەکانی نوێ لێکتێگەیشتنیان ھەیە. زمانەکە سەرووچینێکی ئێرانیی بەھێزی ھەیە چونکە بۆ چەندین سەدە لە پەیوەندییەکی نزیکدا بووە لەگەڵ زمانی فارسی. ھاوشێوەی پارچەکانی تری ئێران، زمانی فەرمی فارسییە و زۆربەی دانیشتووان زانیارییەکی زگماکی یان نزیک لە زگماکییان لەسەر فارسی ھەیە، کە ناوەندی سەرەکیی خوێندنە.[٧] لەگەڵ ئەوەشدا، دەستووری ئێران ڕێز لە مافی ئاخاوتن و ھەبوونی دامەزراوەی خوێندنی سنووردار بە زمانە زگماکییەکانی تر دەگرێت، لەوانەش ئازەربایجانی. بۆ یەکەمجار، بەرنامەیەکی ئەکادیمی لەسەر زمانی ئازەربایجانی لە زانکۆی تەورێز لە ١٩٩٩دا کرایەوە.[٣٩] جگە لە ئازەربایجانی، کەمینەیەکی بەرچاوی ئاخێوەرانی ئەرمەنی و کەمینەیەکی بچووکتری ئاخێوەرانی ئارامیی نوێی ئاشووری ھەن.
وا بڕوا دەکرێت پێش زیادبوونی پلەبەپلە و باڵادەستیی ئازەربایجانی لە ناوچەکەدا، زمانە ئێرانییەکانی تری ھاوشێوەی فارسی لە ئازەربایجان و تەورێزدا قسەیان پێ دەکرا.[٤٠][٤١][٤٢] دەستنووسی سەدەی ١٣یەم سەفینەی تەورێز ھۆنراوەی تێدایە بەو زمانەی کە نووسەرە لەدایکبووەکەی تەورێز پێی گوتووە زمانی تەورێزی (Zabān-e-Tabrizi) کە ھاوشێوەی فارسییە.[٤٣]
ئایین
[دەستکاری]دوای تاجلەبەرکردنی لە تەورێز لە ١٥٠١، شا ئیسماعیلی یەکەم لقی دوازدە ئیمامیی ئیسلامی شیعەی وەک ئایینی فەرمیی ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی ڕای گەیاند. وەک دەرئەنجامێکی ئەم فەرمانە شاھانەیە، زۆربەی دانیشتووانی سوننەی تەورێز بە زۆر کران بە شیعە.[٤٤][٤٥] لە ئێستادا، زۆربەی خەڵک پەیڕەوی ئیسلامی شیعەن.
شارەکە کەمینەیەکی دیاری نێردراویی ئەرمەنی تێدایە کە پەیڕەوی مەسیحییەت دەکەن. پێشتر کۆمەڵگەیەکی بچووکی جوو ھەبوو، بەڵام زۆربەیان چوون بۆ تاران.[٧] ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی بچووکی گۆشەگیرکراوی ئایینی بەھایی لە شارەکەدا ھەیە.[٤٦]
دانیشتووان
[دەستکاری]| ساڵ | دان. | ±% |
|---|---|---|
| 1956 | ٢٨٩٬٩٩٦ | — |
| 1966 | ٤٠٣٬٤١٣ | +39.1% |
| 1976 | ١٬٠٧٤٬١٧٣ | +166.3% |
| 1991 | ١٬٠٨٨٬٩٨٥ | +1.4% |
| 1996 | ١٬١٩١٬٠٤٣ | +9.4% |
| 2006 | ١٬٣٩٨٬٠٦٠ | +17.4% |
| 2011 | ١٬٤٩٤٬٩٩٨ | +6.9% |
| 2016 | ١٬٥٥٨٬٦٩٣ | +4.3% |
| source:[٤٧] | ||
سەرژمێریی نیشتمانیی ئێران بۆ یەکەمجار لە ١٩٥٦ تەواو کرا و دە ساڵ جارێک بڵاو دەکرایەوە تا ٢٠٠٦، دواتر، ناوەندی ئاماری ئێران دەستی کرد بە ئەنجامدانیان پێنج ساڵ جارێک.[٤٨] سەرژمێریی ١٩٧٦ ئاماژە بە ژمارەی دانیشتووان دەکات کە زیاتر لە دوو ھێندەی دەیەی پێش خۆی بووە، ئەوەش دەرئەنجامی کۆچی گوندەکان بووە بۆ شارەکان لە ماوەی شۆڕشی سپیدا. لە کاتی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ١،٣٧٨،٩٣١ کەس بووە لە ٣٧٨،٣٢٩ خێزاندا.[٤٩] سەرژمێریی دواتر لە ٢٠١١دا ١،٤٩٥،٤٥٢ کەسی لە ٤٥٥،٤٩٤ خێزاندا ژماردووە.[٥٠] سەرژمێریی ٢٠١٦ ژمارەی دانیشتووانی شارەکەی بە ١،٥٥٨،٦٩٣ کەس لە ٤٩٧،٨٩٨ خێزاندا پێوانە کردووە.[٥١] زۆرینەی دانیشتووانی شارەکە گەلی ئازەربایجانین، دوای ئەوانیش فارس، کوردەکان، ئەرمەنییەکان، ئاشوورییەکان و گەلانی تری قەوقاز دێن.[٥٢]
جوگرافیا
[دەستکاری]بەرز و نزمی
[دەستکاری]تەورێز لە باکووری ڕۆژاوای ئێران لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات لە نێوان چیاکانی عەیناڵی و سەھەند لە ناوچەیەکی بەپیت لە کەناری ڕووباری ئاجی و ڕووباری قوری ھەڵکەوتووە. ناوچەکە ئەگەری بوومەلەرزەی لێ دەکرێت و لە ماوەی مێژووەکەیدا، شارەکە چەندین جار وێران بووە و دووبارە دروست کراوەتەوە.
ئەو ناوچانەی شارەوانیی تەورێز سەرپەرشتییان دەکات بریتین لە:
کەشوھەوا
[دەستکاری]تەورێز کەشێکی نیمچەوشکی ساردی ھەیە (کوپن: BSk، تریوارتا: BS) کە ھاوسنوورە لەگەڵ کەشی کیشوەریی شێدار لەگەڵ ھاوینی گەرم (کوپن: Dsa، تریوارتا: Dc). بارینی ساڵانە نزیکەی ٢٦٠ milliمەتر (١٠ ئینچ)، کە بەشێکی زۆری بە شێوەی بەفر لە ماوەی مانگەکانی زستان و باران لە بەھار و پاییزدا دەبارێت. شارەکە لە بەھار و پاییزدا خاوەنی کەشوھەوایەکی مامناوەند و خۆشە، لە ھاویندا گەرم و وشکە، لەکاتێکدا لە زستاندا بەفراوی و ساردە. تێکڕای پلەی گەرمیی ساڵانە ١٣.١ی سیلیزییە. بای فێنک لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا ھەڵدەکات، زۆربەی لە ھاویندا.[٥٣]
ژان شاردن، گەڕیدەیەکی فەڕەنسی، لە سەردەمی سەفەوییەکاندا سەردانی تەورێزی کردووە، لە یاداشتەکانی گەشتەکەیدا ئاماژەی بە کەشوھەوای تەورێز کردووە: «کەشی سارد لە زۆربەی کاتەکانی ساڵدا ھەیە. لەبەر ئەوەی شارەکە لە باکوورە، بۆ ماوەی نۆ مانگ لە ساڵدا بەفر لەسەر لووتکەی چیاکانی دەمێنێتەوە. با لە کاتی بەیانیان و شەواندا ھەڵدەکات، لەکاتێکدا لێزمە باران لە ھەموو وەرزەکاندا جگە لە ھاوین دروست دەبێت. کەشوھەوا تەواوی ساڵەکە ڕێژەیەک ھەوراوییە.»[٥٤]
بەرزترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: ٤٢.٠ سیلیزی لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٦٦
نزمترین پلەی گەرمیی تۆمارکراو: ٢٥.٠- سیلیزی لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤[٥٥]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «تەورێز (ئاسایییەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠، توندەکانی ١٩٥١–ئێستا)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٦٫٠ (٦١) |
١٩٫٠ (٦٦) |
٢٥٫٦ (٧٨) |
٣١٫٢ (٨٨) |
٣٣٫٨ (٩٣) |
٣٩٫٠ (١٠٢) |
٤٢٫٠ (١٠٨) |
٤١٫٠ (١٠٦) |
٣٨٫٠ (١٠٠) |
٣٠٫٦ (٨٧) |
٢٣٫٤ (٧٤) |
٢١٫٨ (٧١) |
٤٢٫٠ (١٠٨) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٣٫٦ (٣٨) |
٦٫٥ (٤٤) |
١٢٫١ (٥٤) |
١٧٫٩ (٦٤) |
٢٣٫٧ (٧٥) |
٣٠٫٠ (٨٦) |
٣٣٫٦ (٩٢) |
٣٣٫٧ (٩٣) |
٢٨٫٩ (٨٤) |
٢١٫٥ (٧١) |
١٢٫٣ (٥٤) |
٥٫٧ (٤٢) |
١٩٫١٣ (٦٦٫٤) |
| نێونجی ڕۆژانە | −١٫٢ (٣٠) |
١٫٣ (٣٤) |
٦٫٥ (٤٤) |
١٢٫١ (٥٤) |
١٧٫٤ (٦٣) |
٢٣٫٣ (٧٤) |
٢٦٫٦ (٨٠) |
٢٦٫٦ (٨٠) |
٢١٫٨ (٧١) |
١٤٫٨ (٥٩) |
٦٫٧ (٤٤) |
١٫٠ (٣٤) |
١٣٫٠٨ (٥٥٫٦) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٥٫٣ (٢٢) |
−٣٫٤ (٢٦) |
١٫١ (٣٤) |
٦٫٢ (٤٣) |
١١٫٠ (٥٢) |
١٦٫٣ (٦١) |
٢٠٫١ (٦٨) |
٢٠٫٠ (٦٨) |
١٥٫٠ (٥٩) |
٨٫٧ (٤٨) |
٢٫٠ (٣٦) |
−٣ (٢٧) |
٧٫٣٩ (٤٥٫٣) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٢٥٫٠ (−١٣) |
−٢٢٫٠ (−٨) |
−١٩٫٠ (−٢) |
−١٢٫٠ (١٠) |
−٠٫١ (٣٢) |
٤٫٠ (٣٩) |
٧٫٠ (٤٥) |
١٠٫٠ (٥٠) |
٤٫٠ (٣٩) |
−٤٫٠ (٢٥) |
−١٧٫٠ (١) |
−١٩٫٥ (−٣) |
−٢٥٫٠ (−١٣) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٢٠٫٣ (٠٫٨) |
٢٠٫٤ (٠٫٨) |
٣١٫٦ (١٫٢٤) |
٥١٫٥ (٢٫٠٣) |
٣٨٫٣ (١٫٥١) |
١٠٫٩ (٠٫٤٣) |
٦٫٧ (٠٫٢٦) |
٣٫٦ (٠٫١٤) |
٥٫٦ (٠٫٢٢) |
١٩٫٣ (٠٫٧٦) |
٢٧٫٠ (١٫٠٦) |
٢٣٫٣ (٠٫٩٢) |
٢٥٨٫٥ (١٠٫١٧) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ٤٫٤ | ٤٫٢ | ٦٫٦ | ٧٫٤ | ٧٫١ | ٢٫٢ | ١٫٣ | ٠٫٧ | ١٫٤ | ٣٫٢ | ٤٫٥ | ٤٫٦ | ٤٧٫٦ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ٩٫٣ | ٧٫٩ | ٤٫٩ | ١٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠٠ | ٠٫٠ | ٠٫٠ | ٠٫٣ | ١٫٨ | ٦٫٢ | ٣١٫٤ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧١ | ٦٥ | ٥٦ | ٥٣ | ٤٨ | ٣٧ | ٣٤ | ٣٣ | ٣٧ | ٤٧ | ٦٢ | ٧٠ | ٥١٫١ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٤١ | ١٦١ | ١٩٢ | ٢١٣ | ٢٧٣ | ٣٣٢ | ٣٥٠ | ٣٤٣ | ٣٠٢ | ٢٤١ | ١٧٩ | ١٣٦ | ٢٬٨٦٣ |
| سەرچاوەی یەکەم: NOAA NCEI,[٥٦] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: IRIMO(تۆمارەکان)،[٥٥] (ڕۆژانی بەفر/بارانەبەفر ١٩٥١–٢٠١٠)[٥٧] | |||||||||||||
پیسبوونی ژینگە
[دەستکاری]پیسبوونی ھەوا یەکێکە لە کێشە ژینگەییە سەرەکییەکان لە تەورێز. پیسبوونی ھەوا بەھۆی زیادبوونی ژمارەی ئۆتۆمبێلەکانە کە لە شارەکەدا ھاتوچۆ دەکەن و پیشەسازییە پیسکەرەکان وەک وێستگەکانی کارەبای گەرمی، کۆمەڵگەکانی پێترۆکیمیایی و پاڵاوگەی نەوت لە ڕۆژاوای شارەکەدا. ئاستی پیسبوونی ھەوا لە نیوەی دووەمی سەدەی ٢٠ەمدا بەبەردەوامی زیادی کردووە. بەھۆی جێبەجێکردنی کۆدەکانی ژینگەیی نیشتمانی لەلایەن پیشەسازییە قورسەکانەوە، پیسبوونی ھەوای پیشەسازی لە ساڵانی دواییدا کەمی کردووە. بەڵام کوالێتیی ھەوا لە شارەکەدا لە نۆرمە جیھانییەکان بۆ ھەوای پاکەوە دوورە.
ھەڕەشەیەکی ژینگەیی دەستبەجێ بچووکبوونەوە و وشکبوونەوەی دەریاچەی ورمێیە کە لە دەوروبەری ڕۆژاوای تەورێز ھەڵکەوتووە. دەریاچەکە لە کۆتاییی سەدەی ٢٠ەمەوە ڕووبەڕووی قەیرانێکی سەخت بووەتەوە. کەمبوونەوەی قووڵیی ئاو، زیادبوونی سوێریی ئاو بۆ ئاستی تێربوون و دەرکەوتنی کێڵگە سوێرە پان و بەرینەکان لە دەوروبەری دەریاچەکەدا، ئاماژەی مەترسیدارن بۆ وشکبوونەوەی پلەبەپەلەی تەواوەتی سیستمێکی ژینگەیی بێھاوتا. ئەمە بەھۆی گەرمبوونی جیھانی و داواکاریی ھەمیشە زیادبوو بۆ سەرچاوە نامۆکانی ئاوی شیرین لە حەوزەکەدا ڕووی داوە. مەترسیی ئەوە ھەیە لە داھاتوویەکی نزیکدا ھەورە نزمەکانی خوێ و کانزاکانی ناو ھەوا بەسەر ناوچە گەورەکانی دەوروبەری دەریاچەکەدا بسوڕێنەوە، کە مەترسیی تەندروستیی ڕژد دروست دەکەن.[٥٨]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://www.worldometers.info/world-population/iran-population/
- ↑ «Iron Age excavation site's museum» (بە فارسی). لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «Introduction to Tabriz city» (بە فارسی). University of Tabriz. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ Cline، Eric H. (٢٠٠٧). From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible. National Geographic. لاپەڕە ١٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٢٦٢-٠٠٨٤-٧.
- ↑ داڕێژە:The Cambridge History of Iran
- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "EI2" نەدراوە - 1 2 3 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "chap.sch.ir" نەدراوە - ↑ Eastwick، Edward Backhouse (١٨٦٤). Journal of a Diplomat's Three Years' Residence in Persia. Smith, Elder and Co. لاپەڕە ٣٢٧.
- ↑ «Iran under the Safavids». www.archive.com. لە ٥ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە. Iran under the Safavids, by Roger Savory /Page 1/ (New York, 1980), in 286 bookmarked and searchable pdf pages, with map and illustrations. Scanned by Robert Bedrosian.
- ↑ Minorsky 1953، لاپەڕە 103.
- ↑ Salia، Kalistrat (١٩٨٣). History of the Georgian nation. Madison, WI: University of Wisconsin. لاپەڕە ١٨١. لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Mikaberidze، Alexander (٢٠١١). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. Santa Barbara, California, US: ABC-CLIO. لاپەڕە ١٩٦. ژپنک ٩٧٨-١٥٩٨٨٤٣٣٦١. لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Will Durant, The Reformation: The Story of Civilization, Volume VI, Chapter XXX.
- ↑ Marco Polo (1854) The travels of Marco Polo: the Venetian. G. Bell & sons. ١٨٥٤. لاپەڕە ٤٤.
- ↑ David Morgan, The Mongols p. 142
- 1 2 Waterfield، Robin E. (٢٠١١). Christians in Persia: Assyrians, Armenians, Roman Catholics and Protestants. London: Routledge. لاپەڕە ٥٢–٥٣, ٧٢. ژپنک ٠٠٤٢٧٥٠٠١٦.
- ↑ V. Minorsky. "Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9)", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 16, No. 2 (1954), p. 277
- ↑ Farhad 2017، لاپەڕە 490.
- ↑ Fetvacı 2013، لاپەڕە 27.
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی پەرتووک
- ↑ Matthee، Rudolph (Rudi). «The Safavid Economy as Part of the World Economy».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ Melville، Charles (١٩٨١). «Historical Monuments and Earthquakes in Tabriz». Iran. ١٩. Taylor & Francis: ١٥٩–١٧٧. doi:١٠.٢٣٠٧/٤٢٩٩٧١٤. JSTOR ٤٢٩٩٧١٤.
- ↑ Tadeusz Jan Krusiński, Du Cerceau (Jean-Antoine, père), The history of the revolution of Persia, Volume 1, Edition of Father du Cerceau, London 1728
- ↑ Howells، D. A. (تەممووزی ١٩٨٣). «A history of Persian earthquakes, by N. N. Ambraseys and C. P. Melville, Cambridge University Press, Cambridge, 1982. No. of pages: 219. Price: £35». Earthquake Engineering & Structural Dynamics (بە ئینگلیزی). ١١ (4): ٥٩١. Bibcode:١٩٨٣EESD...١١..٥٩١H. doi:١٠.١٠٠٢/eqe.٤٢٩٠١١٠٤١٢. ISSN ٠٠٩٨-٨٨٤٧.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Hall، David. «Worlds Worst Natural Disasters». Across.co.nz.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەروار=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ Moše Šārôn, Studies in Islamic History and Civilization: In Honour of Professor David Ayalon, Jerusalem 1986.
- 1 2 3 First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936 2020-09-03 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. BRILL, 1993 ISBN 9004097961 p. 591
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی پەرتووک
- 1 2 Cronin 2013، لاپەڕە 323.
- ↑ Hasan Javadi؛ Edward Granville Browne (٢٠٠٨). Letters from Tabriz: The Russian Suppression of the Iranian Constitutional Movement. Mage Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٩٣٣٨٢٣-٢٥-٦. لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ T. Atabaki, Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran, I.B Tauris, 2000, p. 53.
- ↑ Maziar Behrooz, Rebels with a cause: failure of left in Iran, I.B. Tauris, 2000.
- ↑ Shaffer، Brenda (٢٠٠٠). «Formation of an Azerbaijani collective identity in Iran, Nationalities Papers, vol. 28 (3), 2000». Nationalities Papers. ٢٨ (3): ٤٤٩–٤٧٧. doi:١٠.١٠٨٠/٧١٣٦٨٧٤٨٤. S2CID ٦٤٨٠١٦٠٩.
- ↑ Times، John Kifner;Special to The New York (٢٩ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩). «New Clash Erupts in Tabriz and Hostages Are Seized». The New York Times (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ISSN ٠٣٦٢-٤٣٣١. لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
{{cite news}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر) - ↑ John D Stempel (١ی ئابی ٢٠٠٩). Inside the Iranian Revolution. Clark Group. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٨٢٥٠٥٧-٢-٤. لە ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ R. Bergquist, The role of airpower in the Iran-Iraq War, Air University Press, Washington DC, 1988. p. 46. & 57.
- ↑ Wood, John E. and Tucker, Ernest (2006) History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East, Otto Harrassowitz Gmbh & Co and KG Wiesbaden, p. 530.
- ↑ Richard Tapper. "Shahsevan in Safavid Persia", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324. See also, Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, "A Concise History of the Middle East", Westview Press, 2006, p. 153; and Britannica Concise. "Safavid Dynasty", Online Edition 2007 2008-01-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Rasmus Christian Elling, Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini, Palgrave 2013
- ↑ Jean During, "The Spirit of Sounds: The Unique Art of Ostad Elahi", Cornwall Books, 2003, p172:"Maraghi (15th century) mentions the Turkish and the Shirvani tambour, which had two strings tuned in second (which the Kurds and Lors call Farangi) and was quite popular among the inhabitants of Tabriz (a region which was not yet Turkish speaking at the time) "
- ↑ R. N. Frye, "Peoples of Iran" in Encyclopædia Iranica. Excerpt: "The long and complex history of Azari (q.v.), a major Iranian language and the original language of the region, and its partial replacement with Azerbaijani Turkic language, the present-day language of Azerbaijan, is surveyed in detail and with a wealth of citations from historical sources elsewhere in the Encyclopaedia (see Azerbaijan vii). Although the original Azari gradually lost its stature as the prevalent language by the end of the 14th century
- ↑ Azari, the Old Iranian Language of Azerbaijan", Encyclopædia Iranica, op. cit., Vol. III/2, 1987 by E. Yarshater.
- ↑ صادقی, علی اشرف 1379: چند شعر به زبان کرجی, تبریزی و غیره ... در مجله ی زبان شناسی, سال پانزدهم, شماره ی دوم, پاییز و زمستان Ali Asghar Sadeqi, "Some poems in the Karaji, Tabrizi and others" in Zabān-Shenasi(Persian), Year 15, No.2 (Fall and Winter), 1379 (2001).
- ↑ John A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38
- ↑ Melissa L. Rossi (2008), What Every American Should Know about the Middle East, Penguin, ISBN 978-0-452-28959-8,
Forced conversion in the Safavid Empire made Persia for the first time dominantly Shia and left a lasting mark: Persia, now Iran, has been dominantly Shia ever since, and for centuries the only country to have a ruling Shia majority.
- ↑ Phyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92.
- ↑ «Iran: Provinces and Cities population statistics».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ «Iran Data Portal». Syracuse University.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|وێبگەی=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ «fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 : استان آذربایجان شرقی».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ «fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1390 : استان آذربایجان شرقی».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ «fa:سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1395 : استان آذربایجان شرقی».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ Metz، Helen Chapin، ed. (١٩٨٩). Iran, a Country Study. Federal Research Division. لاپەڕە ٨٩–٩٠.
In addition, during the 1970s there was substantial migration of rural Kurds to such historic Kurdish cities as Bakhtaran (known as Kermanshah until 1979), Sanandaj, and Mahabad, as well as to larger towns such as Baneh, Bijar, Ilam, Islamabad (known as Shahabad until 1979), Saqqez, Sar-e Pol-e Zahab, and Sonqor. Educated Kurds also migrated to non-Kurdish cities such as Karaj, Tabriz, and Tehran.
- ↑ «Climate data for Tabriz, 1963–1990».
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر) - ↑ Asbagh، Narmin Babazadeh (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩). «A Short Glimpse to the Urban Development of Tabriz during the History». Journal of Contemporary Urban Affairs (بە ئینگلیزی). ٣ (2): ٧٣–٨٣. doi:١٠.٢٥٠٣٤/ijcua.٢٠١٨.٤٧٠٣. ISSN ٢٤٧٥-٦١٦٤.
- 1 2 «Form 6: Temperature records lowest in C. Station: Tabriz(40706)». Chaharmahalmet (asp). Iran Meteorological Organization. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)- «Form 7: Temperature records highest in C. Station: Tabriz(40706)». Chaharmahalmet (asp). Iran Meteorological Organization. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
- «Form 7: Temperature records highest in C. Station: Tabriz(40706)». Chaharmahalmet (asp). Iran Meteorological Organization. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Tabriz» (CSV). ncei.noaa.gov. NOAA.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ «Form 32: Number of days with snow or sleet Station: Tabriz(40706)». Chaharmahalmet (asp). Iran Meteorological Organization. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|بەرواری ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|بەرواری دەرچوون=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی|سەردێڕی ئەرشیف=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - ↑ H. Golabian, Macro-engineering Seawater in Unique Environments: Arid Lowlands and Water Bodies Rehabilitation, 2011, Springer, pp. 365–397
«http://www.amar.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej». {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ=|ناونیشان= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |تاریخ بازدید= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |تاریخ بایگانی= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |عنوان= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |ناشر= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی); پارامەتری نەناسراوی |پیوند بایگانی= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)</ref>
| زیاتر لە ١،٠٠٠،٠٠٠ کەس |  | |
|---|---|---|
| ٥٠٠،٠٠٠ بۆ ١،٠٠٠،٠٠٠ کەس | ||
| ٢٥٠،٠٠٠ بۆ ٥٠٠،٠٠٠ کەس | ||
| کەمتر لە ٢٥٠،٠٠٠ کەس | ||
