جوانڕۆ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
جوانڕۆ
قه ڵا ی جوانرۆ،حەوت قەڵا
شار
Jwanro City.jpg
وڵات ڕۆژھەڵاتی کوردستان
شار پارێزگای کرماشانی ئێران
شارستان شارستانی جوانڕۆ
ژمارەی دانیشتووان
 • سەرجەم ٧١٢٣٥ کەس (٢٠١١)

جوانڕۆ لە شارەکانی پارێزگای کرماشانی خۆرھەڵاتی کوردستانە. شاری جوانرۆ کەوتوەتە داوێنی چیای شاھۆ، ماکوان ، ساراوەن و بەنیگەز. شاھۆ جوانیەکی بێ وێنەی بەخشیوە بە شاری جوانرۆ و پێشتر لەناو شاری جوانرۆ رووبارێک ئەگوزەرا، بەڵام بە ھۆی گەورە بوونی شار، ئیستا ئەو رووبارە داپۆشراوە. کەش و ھەوای لە وەرزی زستان، سەرما و سۆڵە بەڵام لەھاوین فێنک و خۆشەو شوێنی گەشتو سەیرانە. خەڵکی جوانرۆ جافن و تیرە گەورەکانی عێلی جاف سەرەتا لەم ناوچەیە بوون. تیرە بە ناو بانگەکانی عێلی جاف کە ئیستا لە ناو جوانرۆ دەژین بریتین لە: باوەجانی، وەڵەدبەیگی، باوا، کلاشی، ئیمامی، قوبادی، ئێناخی، تاوگۆزی و کۆکۆیی.

جوانرۆییەکان ھەمیشە لەگەڵ حکومەتی ناوەندی شاھەنشاھی ئێران ناکۆک بوون، بۆ نموونە لە ئەنجامی کوشتنی حەمە سەعید سانی ھەورامی، فەرھاد میرزای مامی ناسرەدین شای قاجاڕ، فەرمانی بە عەلی ئەکبەر خانی شەرەفولمولک حاکمی جوانڕۆ دا ئەشکەنجەو ئازاری جوانڕۆییەکانی بدات. جوانرۆییەکان ھێزێکی پێنج ھەزار کەسیان بە فەرماندەیی حەبیبوڵا خانی باوەجانی، روستەم بەیگی و وەڵەد بەیگی دروست کرد بۆ ھێرش کردنە سەر قەڵای جوانرۆ کە مەڵبەندی حوکمرانی بووە. لەو ھێرشە دا زیانو زەرەری زۆر ئەگەیەنن بە دارو دەستەی عەلی ئەکبەر شەرفولمولک کەلە شوێنێکیترەوە بۆ حوکمرانی جوانڕۆ نێردرا بوون. لەو جەنگەدا، کوڕ و مامی شەرەفولمولک کوژران. لە تۆڵەی ئەو ھێرشە، ناسرەدین شای قاجار ھێزێکی زۆر بەپشتگیری فەرھاد میرزای مامی دەنێرێ بۆ جوانڕۆ. گوند و باخ و دارستانەکانی ناوچەی جوانڕۆ تۆپ باران ئەکا. خەڵکی جوانڕۆ و گوندەکانی دەور و بەری ئاوارەی شارەزوور ئەبن. بۆ ئەوەی شۆرشی رزگاریخۆازی کورد بە رێبەری مەلا مستەفا بارزانی ، لە ھێزو دەسەڵاتی پارچەکانی تری کوردستان کەڵک وەر نەگرێ، لە ساڵی ١٣٣٤ی ھەتاوی ( ١٩٥٥ ی زایینی ) پەیمانی بەغدا لە نێوان ئێران‌ و تورکیا و عێراق بەسترا. یەکێ لە بڕگەکانی ئەو پەیمانە، بەستنی سنوورەکانی ئەم سێ وڵاتە بوو، بۆ ئەوەی کوردی پارچەکانی تر نەچنە ناو بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی بارزانیەوە. ھەر لەو ساڵەدا حکومەتی ئێران بۆ چەک داماڵینی گشتی ناوچەی جوانڕۆ ،سوپای چواری باختەری بە سەرپەرشتی غوڵامحسێن خانی ئەردەڵان ناردە ناوچەی جوانڕۆ. بەڵام جوانڕۆییەکان گوێیان نەدایە فەرمانەکانی حکومەت و سنوریان بەزاند و بە چەکەکانیانەوە پەیوەندیان گرت بە شۆڕشی ڕزگاری خوازی بارزانی. بارزانی نەمریش کۆسپ و گرفتی ئاوارە جوانڕۆییەکانی چارە سەر کرد و ژمارەیەکی زۆر جوانڕۆیی چوونە ڕێزی شۆڕشی ئازادی خوازانەی کورد. ھەر لەوساڵەدا موحەممەد بەیگ وەکیلی جوانڕۆ سەرکردەی خەڵکی ناوچەی جوانڕۆ و ھەورامان بەدیداری بارزانی نەمر شاد بوو و بەڵێنی ھەموو جۆرە ھاوکاری و یارمەتیەکیان دایە پێشەوا بارزانی. حسێـن بەیگی وەکیڵ شۆرشگێڕی ئازای جوانڕۆ پاش پەیوەندی بە بزووتنەوەی بارزانی لە ساڵی ١٩٦٣، ئازایەتی‌ و نەترسیەکی بێ وێنەی لەخۆ نیشاندا و لە گەڵ پێشمەرگەکانی لە شەڕە پارتیزانیەکان تا نزیکەی بەغدا بەشداری ئەکرد. جوانڕۆییەکان لە شۆڕشی ئەیلوول شەھید و برینداری زۆریان پێشکەش کرد کە نموونەیان شەھید حەمید موحەممەدی ھونەرمەند و دەنگخۆش بوو. لەپاڵ شاری جوانڕۆ کەمپێک ھەیە، سەردەمێک ژمارەیەکی زۆر لەئاوارەکانی شاری ھەڵەبجەی لە خۆ گرتبوو. پاش راپەرینەکەی ساڵی ١٩٩١ی باشووری کوردستان و دروستبوونی ھەرێمی کوردستان لەلایان سەرکردایەتی کوردەوە، ئاوارەکانی باشووری کوردستان بەگشتی و ھەڵەبجەییەکان بەتایبەتی گەڕانەوە بۆ زێد و شاری خۆیان. ئەم ئوردووگایە ئەگەر چی ئێستا چۆڵە، بەڵام خانووە ڕوخاو و شەقامە چۆڵەکانی پڕە لە بیرەوەری و ئاوارەیی و غوربەت و تەنیایی. لەپاڵی ئەم ئوردوگایە گۆڕستانێک ھەیە کە تێیدا چەند شەھیدی ھەڵەبجەیی بۆ ھەمیشە خەوتوون.

سه‌یرانگا به‌ناوبانگه‌کانی جوانڕۆ بریتین له: هه‌ڵانی، سپێوه‌ر، ئەشکەوتی قۆڕەقەڵا، ئەشکەوتی کاوات، سه‌ڕۆ و سه‌فیاوا،خوێڕی ئاوا، ناراوی سەیاران، پۆیسانی هاتنه‌ژووره‌وه‌یی شار و هه‌روه‌ها سه‌یرانگای شه‌روێنه.