ماوەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ماوه‌ت

شارۆچکەی ماوەت ناوەندی قەزای ماوەتە لە پارێزگای سلێمانیدا.

(مێژووی ماوەت) لەنوسینەکانی ( کاوس قفتان ، حسین نازم ، احمد ساڵح پێش فتوحاتی ئیسلام ماوەت لەسەر شاری ( بانە )ی ئێران بووە و کەسێک بەناوی ( قەهقۆن) حاکمی بانە بووە ، کاتێ فتوحاتی ئیسلامی بۆ سەر سنورەکە بە سەرپەرشتی( عبدوڵای کوڕی عومەر )دەستی پێکردووە قەهقۆن حاکمی بانە لە شەڕی دژی عەرەبەکاندا کوژراوە ، بەڵام کوڕێکی قەهقۆن بە پێچەوانەی باوکییەوە یارمەتی موسڵمانەکانی داوە ، بۆیە ( عبدوڵای کوڕی عومەر) ناوەکەی گۆڕیوە بۆ (خیارە دین) و لە شوێنی (قەهقۆن) کردویەتی بە حاکمی بانە ، لەدوای ئەمەوە حاکمێتی سنوری بانە پشتاو پشت هاتووە تا سەردەمی (خان ‌ئیسماعیل سلتان --- فەرمانڕەوای بانە ) ، ئەویش کوڕێکی خۆی بەناوی ( ئەسکەندەر) کردۆتە حاکمی ماوەت ، بەڵام ئەسکەندەر حاکمی ماوەت کەسێکی زاڵم بووە لەگەڵ خەڵکدا ، لەو سەردەمەشدا ( فقێ ئەحمەدی دارەشمانە—حاکمی میری بابان ) لەدارشمانە کۆچی دوای ئەکات و ( خان داغ) ی کوڕی جێگەی ئەگرێتەوە ، بەهۆی نزیکی ماوەت لە سنوری ئیمارانی بابان و تموحی ( خان داغ) بۆ فراوانکردنی سنوری ئیماراتەکەی ، عشیرەتەکانی (ئاکۆ ، بڵباس ، ئالان و ماوەت بەیعە ئەدەنە حاکمی ئیماراتی بابان، بەمە (ماوەت) ئەبێتە بەشێک لە سنوری ئیماراتی بابان و ، لە ساڵانی (۱٦۰۸ ----۱٦۱۹) زاینی ، خان داغ ماوەتی کردۆتە پاتەختی بەهار و هاوینەی ئیماراتەکەی و پایز و زستانیشی لە دارشمانە بووە . ئەسکەندەر خان ئیسماعیل سلتان—حاکمی ماوەت لە ماوەت مردووە هەر لەوێش نێژراوە ، ئێتا گۆڕەکەی لەماوەت نزیک کانی بنچنارە ، لەسەر بەردی گۆڕەکەی بەفارسی و بەنوسینی بارز نوسراوە( مزار ئیسماعیل ئەسکەندەر پاشا --- ماوەت) ، کاتێ (م حسین نازم ئەفەندی) چۆتە ماوەت نوسینەکەی خوێندۆتەوە ، نوسینەکە دیکۆمێنتێکی مێژووی و گرنگە ، بەڵام بە داخەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکراوە تێبینی:- ئەم بابەتە لە بەڕێز م ئاسۆ عومەرحمەئەمین وەرگیراو

زانیاری كۆن و مێژوویی له‌سه‌ر ماوه‌ت (بابانه‌كان)

به‌پێ ی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌ نوسراوه‌كان ، ماوه‌ت له‌ ساڵانی 1608 تا 1619 بنكه‌ی ئیماره‌تی بابانه‌كان بوه‌ : - ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌لایه‌ن میر (خان بداغ) ئیماره‌تی بابان به‌رێوه‌براوه‌ . - میر خان بداغ كوڕی فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌یه‌ كه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ر و زیندوكه‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی بابانه‌كان ناسراوه‌ و له‌ گوندی داره‌شمانه‌ی قه‌ڵادزێ بنكه‌ی سه‌ره‌كی فه‌رمانڕه‌وایی سنوره‌كه‌ی كردوه‌ . - دوای كۆچی دوایی (فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌) له‌لایه‌ن میر(خان بداغ) ی كوریه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی بابانه‌كان دریژه‌ی پێدراوه‌ . - میر خان بداغ سه‌ره‌ڕای گه‌نجی ته‌مه‌نی به‌ڵام به‌وهۆیه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌كی دادپه‌روه‌ر و ڕه‌وشت به‌رز بوه‌ توانیویه‌تی سه‌رنجی سنوره‌كانی ماوه‌ت و عه‌شیره‌ته‌كانی ئاكۆ و بڵباس و ئالان بۆخۆی ڕابكێشێ و سنوری ئیماره‌ته‌كه‌ی فراوان بكات . - میر خان بداغ به‌زستان له‌ داره‌شمانه‌ بوه‌و له‌ به‌هار و هاوین هاتوه‌ بۆ ماوه‌ت و كه‌ش و هه‌وای ناوچه‌كه‌ی لاخۆش بوه‌ و كردویه‌ته‌ بنكه‌ی سه‌ره‌كی حوكمڕانیه‌كه‌ی كه‌ فراوانتربوه‌ له‌سه‌ر ده‌می باوكی . - وه‌ك سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان باسی ده‌كه‌ن سه‌رده‌می حوكمی میر خان بداغ خه‌ڵكی ئاسوده‌بون و باری گوزه‌ران و كۆمه‌ڵایه‌تی یان باش بوه‌ . - به‌هۆكاری ئه‌و باشیه‌ له‌ماوه‌ته‌وه‌ توانیوبه‌تی سنوری ده‌سه‌ڵاتی فراوان بكات و ناوچه‌ی (سیته‌ك) یش بخاته‌ سنوری فه‌رمانڕه‌وایه‌تیه‌وه‌ . - ده‌سه‌ڵاتی میر خان بداغ به‌رده‌وام بوه‌ تا كۆچی دوایی و دواتر له‌لایه‌ن میر سلێمانی كوریه‌وه‌ درێژه‌ به‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌تی بابانه‌كان دراوه‌ . - دوای ماوه‌ت بنكه‌ی سه‌ره‌كی ئیماره‌تی بابان هاتۆته‌ قه‌ڵای به‌كراوه‌ و له‌وێشه‌وه‌ بۆ قه‌ڵاچوالان و دواتر دروستكردنی شاری سلێمانی . - سنوری ماوه‌ت تا كۆتایی ده‌سه‌ڵاتی بابانه‌كان له‌ 1850 له‌سه‌رده‌ستی عوسمانیه‌كان ، له‌ سنوری فه‌رمانڕه‌وایی بابانه‌كاندا بوه‌ .