دووزخورماتوو

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
دووزخورماتوو
Tuz Khurmatu
طوز خورماتو
شارۆچکە
دیمەنی شارۆچکەی دووزخورماتوو
دیمەنی شارۆچکەی دووزخورماتوو
دووزخورماتوو is located in ھەرێمی کوردستان
دووزخورماتوو
دووزخورماتوو
جێگەی لە کوردستاندا
دووزخورماتوو is located in Iraq
دووزخورماتوو
دووزخورماتوو
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: ٣٤°٥٢′٣٨.٤″N ٤٤°٣٨′١٨.٥″E / ٣٤.٨٧٧٣٣٣°N ٤٤.٦٣٨٤٧٢°E / 34.877333; 44.638472پۆتانەکان: ٣٤°٥٢′٣٨.٤″N ٤٤°٣٨′١٨.٥″E / ٣٤.٨٧٧٣٣٣°N ٤٤.٦٣٨٤٧٢°E / 34.877333; 44.638472
وڵات  کوردستان[١]
 عێراق
پارێزگا پارێزگای سەلاحەددین
قەزا قەزای دووزخورماتوو
ناحیە ناحیەی دووزخورماتوو(ناوەند)
بەرزایی ٢٢٨ مەتر (٧٤٨ فووت)
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (سۆرانیعەرەبی، تورکمانی
 • ئایین سوننی شافعی، کاکەیی


دووزخورماتوو شارۆچکەیەکە دەکەوێتە باشوری ھەرێمی کوردستان و دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق کە لەنێوان سنوری ھەرێم و حکومەتی ناوەندییە، ئەم شارۆچکەیە سەر بە پارێزگای سەلاحەدینە. ھەتاوەکو ساڵی ١٩٧٦ سەر بە پارێزگای کەرکوک بوو.

ناو[دەستکاری]

  • خورماتوو کە ناوە ڕاستییەکەی بە کوردی خۆڕماتووە بەواتای نەوەی خووریەکان کەلە چیای زاگرۆسن و کاتی عوسمانی وێژەی تووزی خرایە پێش.

ڕووبار[دەستکاری]

ئاوەسپی ڕووبارێکە سەرچاوەکەی لە ناوچەی گەرمیان و سەنگاوە، بەناو ئەم سارۆچکەیەدا تێپەڕدەبێت و شارۆچکەکە دەکاتە دوو بەش وە بووەتە سەرچاوەی ئاودێری لەم ناوچەدا.

مێژوو[دەستکاری]

دووزخورماتوو مێژوویەکی کۆنی ھەیە، کەدەگەڕێتەوە بۆ سێ ھەزار ساڵ پێش زایین و بۆ سەردەمی ئیمپراتۆری ئاشوریەکان. پێش (٨٠٠)ساڵ بەر لەئێستا کە ئەم ناوچەیە داگیرکرا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی، عوسمانیەکان ھەستان بەنیشتەجێکردنی تورکمان لە سەر ڕێگای بازرگانی نێوان بەغداد و ئەستەمبوڵ ئیتر لەم مێژووەوە کەمایەتی تورکمان لە ناوچەکەدا پەیدا بوو وە شارۆچکەی خورماتووش بەشێکە لەو ناوچەیە.[٢]

سەدەی بیست[دەستکاری]

لەسەرەتای سەدەی بیست خورماتوو گوندێک بوو سەر بە قەزای کفری لە لیوای کەرکوک، لەساڵی ١٩٢٢ دا خورماتوو بووە ناحیەیەک سەربە قەزای داقوق، لەساڵی ١٩٥١دا بەھۆی گەشەسەندنی خورماتوو، ئەم شارۆچکەیە بووە قەزا و داقوق کرایە ناحیە و سەربە قەزای خورماتوو بوو وە ھەردووکیان سەر بە لیوای کەرکوک بوون. لە بەرواری ٢٩-١-١٩٧٦ دا ئەم قەزایە پێکھاتبوو لە ناحیەکانی (ئامرلی و بوستاملی و سلیمان بگ و قادرکەرەم و یانکیجە) وە لەھەمان بەروار ئەم قەزایە خرایە سەر پارێزگای سەلاحەددین بەمەرسومی کۆماری ژمارە ٤١ لە ٢٩-١-١٩٧٦دا.[٣]

ئەم گواستنەوەی قەزایە لە پارێزگای کەرکوکەوە بۆ پارێزگای سەلاحەددین بۆ ئەوەبوو کە دەستکاری ڕێژەی کورد باکات لە پارێزگای کەرکوکدا و ھەوڵێکی بەعسیەکان بوو بۆ بەعەرەب کردنی ناوچەکە. کورد و تورکمانی ئەم شارۆچکەیە تووشی مەینەتی زۆر بوون بەدەست حکومەتە یەک لە دوایەکەکانی عێراق.

ڕاپەڕینی ١٩٩١[دەستکاری]

کاتێک حکومەتی عێراق پەلاماری ووڵاتی کوەیتیدا و پاشان لە لایەن ھاوپەیمانانەوە کرایەدەرەوەی کوەیت، ڕاپەڕینی جەماوەری لە باکور و باشوری عێراق دەستی پێکرد دژی حکومەتی عێراق لەم کاتەدا لەلایەن ھێزە کوردیەکان و ھاوڵاتیانی خورماتووەوە ئەم شارۆچکەیە ئازادکرا بەڵام ھەر زوو سوپای عێراق ھێرشی کردەوە سەر ئەم ناوچەیە و شارۆچکەکەی داگیرکردەوە و زۆرێک لەدانیشتوانی بەتایبەتی کوردەکان ئاوارەی سەر سنور و شاری سلێمانی بوون.[٤]

پڕۆسەی ئازادی عێراق[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٠٣ دا ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانی دەستیان کرد بە داگیرکردنی عێڕاق و لەناوبردنی دەسەڵاتی بەعس لە عێراقدا ئیتر ئەم شارۆچکەیەش ڕزگار کرا لەلایەن ھێزەکانی ئەمریکا و ھێزەکوردیەکان. بەڵام پاراستنی ئەم شارە زیاتر لەلایەن ھێزە کوردیەکانەوە بوو لە ھێرشەکانی گروپی ئەلقاعیدە و ئەنسارولئیسلام و کۆنە بەعسیەکان.[٥]

داعش[دەستکاری]

کاتێک لەساڵی ٢٠١٤دا داعش دەستیان گرت بەسەر شارەکانی موسڵ و تکریت و رومادی و ھەندێ ناوچەی کەرکوک ئەم شارۆچکەیە ھێزە عێراقیەکان چۆلیان کردوو لەوەدا بوو بکەوێتە دەست داعش بەڵام لە لایەن ھێزی پێشمەرگەوە پارێزراو بەرگریان لێکرد تا نەکەوێتە دەست داعش.

١٦ی تیشرینی یەکەمی ٢٠١٧[دەستکاری]

پاش ئەوەی ھێزەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی زۆرینەی خاکی عێراقیان پاککردەوە لە داعش، ئەنجا بووە ململانێیان لەگەڵ حکومەتی ھەرێم بۆ بەڕێوەبردنی ناوچە جێناکۆکەکان و گەڕانەوەی سوپا، پاس چەندەھا گفتوگۆکردن لە ١٦ی ئۆکتۆبەردا سوپا و حەشد ھێرشیان ھێناو بووە ھۆی جەنگێکی کورت خایەن و کوژراو لە ھەردوو لادا ڕوویدا و بەکشانەوەی ھێزی پێشمەرگە جەنگەکە کۆتایی ھات و شارۆچکەی خورماتوو دەستی بەسەردا گیراو زۆرینەی دانیشتوانە کوردەکەی ئاوارە بوون و زۆرێک لە ماڵە کوردەکان سوتێنران و تاڵان کران و ناسەقامگیری باڵی بەسەر ناوچەکەدا کێشا.

دانیشتوان[دەستکاری]

سەرژمێریەکی دروست نیە لەم شارۆچکەیەدا بۆ ئەوەی بزانین زۆرینەی دانیشتوان لە چی پێکھاتەیەکە، دانیشتوانی ئەم شارۆچکەیە لە کورد و تورکمان و عەرەب پێکھاتووە، زۆرینەی لە کورد و تورکمانە و کەمیەیکی عەرەبە کە لەئەنجامی بەعەرەب کردنی ناوچەکە ھاتوون.[٦]

بەڵام بۆ مێژوو بگەڕێینەوە ئەم خاکە خاکی کوردانە و ھەلومەرجی سیاسی و ھەرێمی و داگیرکاری و دەوڵەمەندی خاکی ئەم ناوچەیە بە کەرەستە خاو و زەویە کشتوکاڵیەکانی وەھای کردوە کەبەر شاڵاوی بەتورک کردن و بەعەرەب کردن بکەوێت.

ئایین[دەستکاری]

لەڕووی ئایینیەوە ئەم شارۆچکەیە فرە ئایینە ھەر لە موسوڵمان(سوننە ، شیعە) و کاکەی تیادایە.

کارگە[دەستکاری]

ئاوی ئاوەسپی سوێرە و بە ھۆیەوە کارگەیەکی سەرەتایی دروست کردنی خوێ لە سەر چەمەکە دروستکراوە.

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Kurdistan Regional Government. KRG.
  2. ^ https://drive.google.com/file/[بەستەری مردوو]
  3. ^ https://drive.google.com/file/[بەستەری مردوو]
  4. ^ https://ar.wikipedia.org/w/index.
  5. ^ https://en.wikipedia.org/wiki/Tuz_Khurmatu
  6. ^ https://azb.wikipedia.org/wiki