ئامەد

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئامەد
Amed
دیاربەکر
Diyarbakir
چەند دیمەنێکی شاری ئامەد
چەند دیمەنێکی شاری ئامەد
وڵات تورکیا
ناوچەئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات
پارێزگائامەد
بەرزایی
٦٧٥ مەتر (٢٬٢١٥ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠١٨)
 • سەرجەم١٬٧٢٣٬٣٩٦
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (باکووریتورکی، ئەرمەنی
 • ئایینئیسلام (سوننە)
ناوچەی کاتی
پۆستاڵ کۆد
٢١x xxx
کۆدی تەلەفۆن٤١٢ ٠٠٩٠
وێبگەwww.diyarbakir.gov.tr

ئامەد یان دیاربەکر (بە کوردیی باکووری: Amed,[١] تورکی: Diyarbakır) یەکێک لە گەورەترین و مێژوویترین شارەکانی تورکیا و باکووری کوردستان، زۆرینەی دانیشتووانی شارەکە کوردن، هەروەها گەورەترین شاری کوردنشینە ناوی 'ئامەد' لە ئیمپڕاتۆریەتی مادـەوە هاتووە ، هەتا ئێستاش تورکیا ئەیەوێت ئەوناوە بگۆڕێت چوونکە ناوێکی کوردیـیە[٢] دیاربەکر لە دوای گازی ئانتەپ دووەم گەورەترین شارە لە ھەرێمی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات.[٣]

ڕووباری دیجلە بە شارەکەدا تێدەپەڕێت، قەڵای ئامەد بە دەوری شارەکەدا خوولاوەتەوە کە بە دووەم گەورەترین دیواری جیهانیش دادەنرێت بەدوای دیواری مەزنی چین.

زۆر جار شارەکە بووەتە مەیدانی ململانێ و پێکدادانی سەربازی نێوان کۆمەڵەی سەربەخۆخوازان و حکوومەتی تورکیا.[٤][٥] لە دوای پەیمانی سیڤەر، بەشێوەی دیفاکتۆ ئامەد وەک پایتەختی کوردستانی گەورە تەماشا دەکرا، بەڵام بەهۆی کۆمەڵێک ڕووداوی سیاسیی ئەوا نەچووە سەر.[٦][٧][٨] ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی دامەزراندنی پارتی کرێکارانی کوردستان لە دوای ساڵی ١٩٨٤ بەو لاوەیە.

مێژوو[دەستکاری]

مێژووی دێرین[دەستکاری]

ئەو ناوچەیەی کە شاری ئامەدی لە ئێستادا دەگرێتەوە ئەوا مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردین.

ناو[دەستکاری]

ناوی دیاربەکریش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ھاتنی ئیسلام بۆ ئەو ناوچەیە، کە خێڵی (بەنی بەکر وائل) تێیدا نیشتەجێ بوون لە سەردەمی معاویە دا.[٩]

دانیشتووان[دەستکاری]

دانیشتووانی ئەم شارە لە ساڵی ٢٠١٨، زیاتر لە ١،٧٠٠،٠٠٠ کەس بووە کە زۆربەیان بە بە زمانی کوردی قسه دەکەن. ھەروەھا زۆربەی خەڵکی ئەم شارە موسڵمانی سوننین.[١٠]

قەڵای ئامەد[دەستکاری]

قەڵای ئامەد

قەڵای ئامەد یان قەڵای دیاربەکر (بە کوردیی باکووری: Sûra Amedê، بە تورکی: Diyarbakır Kalesi) قەڵایەکی مێژوویییە، کە دەکەوێتە ناوچەی سوور لە ئامەد، تورکیا.[١١] ساڵی ٢٠٠٠، یوونێسکۆ قەڵاکەی لەلیستێکی نافەرمی دانا.[١٢] لە ساڵی ٢٠٠٥، بەفەرمی بووە یەکێک لەشوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لەپاڵ باخچەکانی ھەوسەل، بەپێی سەرچاوەکانی یوونێسکۆ مێژووی قەڵاکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٨٨، لەسەردەمی دەوڵەتی ڕۆمی کۆن و فەرمانڕەوای کۆسەنتینی دووەم دروستکراوە.[١٣]

دیوارەکانی قەڵاکە، لەدوای دیواری چین بەرزترین و درێژترین دیواری بەدوای یەکەوەن لەئاستی جیھان.[١٤][١٥] قەڵاکە چەند دەروازەیەکی ھەیە، سەرەکییەکەیان ناوی چیا (Dağ)، دەروازەی ئورفە، دەروازەی ماردین و دەروازەی نوێ (Yeni).[١٦]

وەرزش[دەستکاری]

ئامەدسپۆر یەکێک لە گرنگترین یانەیەکی تۆپی پێی ئەم شارەیە کە لە ساڵی ١٩٩٠ دامەزرا و ئێستا لە خولی تۆپی پێی تورکیا یاری دەکات، بنکەی یانەکە دەکەوێتە شاری ئامەد و بەیانەی شارەکە دادەنرێت.[١٧]

لۆگۆی ئامەدسپۆر

پێشانگا[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Avcýkýran, Dr. Adem (ed.). "Kürtçe Anamnez, Anamneza bi Kurmancî" (PDF). Tirsik. p. 55. Retrieved 17 December 2019.
  2. ^ Bois, Th; Minorsky, V.; MacKenzie, D. N. (2012-04-24). "Kurds, Kurdistān". Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
  3. ^ "Turkey: Administrative Division (Provinces and Districts) - Population Statistics, Charts and Map".
  4. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ٢ی تەممووزی ٢٠٢٠. Retrieved ٧ی ئایاری ٢٠٢١. Check date values in: |access-date=, |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= (help)
  5. ^ https://www.nytimes.com/2016/12/24/world/europe/an-aleppo-like-landscape-in-a-kurdish-redoubt-of-turkey.html
  6. ^ Kubilay, Arin (2015-03-26). "Turkey and the Kurds -- From War to Reconciliation?".
  7. ^ Köksal, Yonca (2005). "Hakan Özoğlu. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries.Albany: SUNY Press, 2004, xv + 186 pages". New Perspectives on Turkey. 32: 227–230. doi:10.1017/s0896634600004180. ISSN 0896-6346. S2CID 148060175.
  8. ^ author., Şerif Paşa, 1865-1944. Memorandum on the claims of the Kurd people. OCLC 42520854.
  9. ^ بڕوانە مێژووی ئیسلام / (أطلس تأریخ اسلام) لاپەڕە ١٢٩
  10. ^ Metin Heper; Sabri Sayari (7 May 2013). The Routledge Handbook of Modern Turkey. Routledge. p. 247. ISBN 978-1-136-30964-9. It was thus only in recent times that Diyarbakır, the unofficial capital of Turkey's Kurdish area, became a predominantly Kurdish town.
  11. ^ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
  12. ^ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
  13. ^ "Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape". یوونێسکۆ. Archived from the original on ٢١ی حوزەیرانی ٢٠١٩. Retrieved ٧ی تەممووزی ٢٠١٩.. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  14. ^ "Diyarbakır Surları" 2015-05-23 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە..
  15. ^ "Surlar" ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
  16. ^ "Diyarbakır Kalesi ve Surları (Diyarbakır)" ١ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە..
  17. ^ "Turkish court acquits German footballer Naki in Kurdish case". BBC. 8 November 2016.