بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پارێزگای ھەولێر

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
پارێزگای ھەولێر
پارێزگا
بە عەرەبی: محافظة أربیل
بە ئینگلیزی: Erbil Governorate
چەند وێنە و نەخشەیەکی پارێزگای ھەولێر
Map
پارێزگای ھەولێر
وڵات کوردستان
 عێراق
ھەرێمھەرێمی کوردستان
مەڵبەندھەولێر
پارێزگارئومێد خۆشناو
بوون بە پارێزگا١٢\٣\١٩٢٣
دەسەڵات
حکومەتی خۆجییی
 • جۆرئەنجومەنی پارێزگای ھەولێر
ڕووبەر
 • سەرجەم١٤٬٨٧٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٬٧٤٢ میلی چوارگۆشە)
 • ئاو١٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٠ میلی چوارگۆشە)  ١%
بەرزایی
٤٥٠ مەتر (١٬٤٨٠ پێ)
بەرزترین بەرزایی
٣٦٠٧ مەتر (١١٬٨٣٤ پێ)
نزمترین بەرزایی
٢٥٠ مەتر (٨٢٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠٢٤)
 • سەرجەم٢٬٥١٧٬٥٣٤
 • چڕی١٩٧ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥١٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
سەرناوی دانیشتووھەولێری
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)، عەرەبی، سوریانی و تورکمانی
 • ئایینئیسلام(سوننە)، مەسیحی و ئێزیدی
 • ب پ م(٢٠١٧)٠٬٧٥٨[١]
بەرز · ٢٦مین
ناوچەی کاتیUTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
 • ھاوین (DST)UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن٩٦٤+
وێبگەhawlergov.org
باڵەخانەی پارێزگای ھەولێر

پارێزگای ھەولێر یەکێکە لە پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان. ناوەندی پارێزگاکە شاری ھەولێرە. لە ساڵی ٢٠٢٤ ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە ٢٬٥١٧٬٥٣٤ کەس مەزەندە کراوە.

ھەولێر پایتەختی ھەرێمی ئۆتۆنۆم بوو کە بەپێی ڕێکەوتننامەی ١١ی ئازار بە کورد درابوو، بەو ھۆیەشەوە حکوومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٧٠دا دانی بە ئۆتۆنۆمی کورددا نا، لە ئێستادا پایتەختی ھەرێمی کوردستانە، کە لە دوای جەنگی یەکەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١ پێکھێنرا.[٢]

پارێزگای ھەولێر دەکەوێتە باکووری عێراق. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ تورکیا و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئێران. ڕووبەرەکەی (١٣١٦٥) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. پارێزگاکە دەکەوێتە ناو دەشتەکان و کەشوھەوای ئینتقالی لە نێوان کەشوھەوای دەریای ناوەڕاست و بیابانەکاندا ھەیە. تایبەتمەندە بە ساردی زۆر و شێداری کەم. ھەولێر لە سەردەمی ڕژێمی پێشوودا بە پایتەختی ھاوینەی عێراق دادەنرا، بەھۆی گرنگی مێژووییەکەی بە درێژایی سەدەکان و بەھۆی ئەوەی ناوەندێکی ڕۆشنبیری و شارستانی کاریگەرە لە باکووری عێراق.[٣]

لەسەردەمی عوسمانلییەکان ھەولێر قەزایەک بووە سەر بە لیوای کەرکووک، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و ھاتنی ئینگلیز بۆناوچەکە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاکان ھاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ ھاتووەتە ئاراوە. دیارە ھەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانکاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەکان (حاکم سیاسی) لەلیواکان کاریان کردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاکم السیاسی) لەقەزایەکان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) کەئەفسەرێکی ئینگلیزە، یەکەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەھەولێر، پاشان کە ھەولێر بووەتە پارێزگا ھەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە.[٤]

ناوی پارێزگای ھەولێر لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە، کە ئەویش شاری ھەولێرە، ھەرجەندە بە ئەربیل ناو دەبرێت بەڵام کوردان و بە فەرمی لە عێراقدا لە ئێستادا ھەولێرە، وە چەندین بۆ چوون ھەیە لەسەر ناوی ئەم شارە:

  • بە تورکی عوسمانی ھەر بەم شارە وتراوە ئەربیل(اربیل)،[٥] ھێشتا وەک ناوی شارەکە لە وەرگێڕانی فەرمی ئینگلیزیدا بەکاردەھێنرێت.[٦] فۆڕمی عەرەبی ستانداردی مۆدێرن بۆ ناوەکە بریتییە لە(أربیل).[٧] لە کۆنی کلاسیکدا بە لاتینی بە ئاربێلا و بە یۆنانی بە ئاربێلا (Ἄρβηλα) ناسرابوو، وەرگیراوە لە زمانی پارسیی کۆن ئەربەیرا(𐎠𐎼𐎲𐎡𐎼𐎠𐏓)، بە عەربەیلوی ئاشوورییەوە، بە سۆمەری ئوربیلۆم (𒌨𒉈1).[٨]
  • کۆنترین ناویشی (ئوربیل) و (ئوربیلم)ە و یەکێکیش بووە لە شارە گرنگەکانی سومەرییەکان، کە بەپێی لێکۆلینەوەی دیرۆکزان و مێژوونووسان سومەرییەکانیش ئاریایین. (ئور + بیل): (ئور) وشەیەکی سومەرییەکان بووە بە واتای (شار) بەکارھێنراوە و (بیل)یش ناوی خوایەکی سومەریەکان بووە، ئوربیل بە واتای (شاری بیل) دەھات. ھەروەھا پایتەختی سومەرییەکانیش بۆخۆی ناوی (ئور) بووە. زۆربەی شارە کۆنەکانی کوردستان و نیشتمانی نێوان دوو رووبار (مێزۆپۆتامیا) کە وشەی (ئور) یان لەگەڵ بەکار دەھێنرا بریتیبوونە لە؛ ( ئوور، ئوربیل، ئوروحا "ئورفا"، ئورمییە، ئوراپخا، نیپ ئور،...). کە لە فەرھەنگی ھەریەکێک لە ئاسووری، ئەکەدی، میتانی، ساسانییەکان ناوی ئەو شارانە بەشێوەیتر بەکارھێنراوە وەک نمونە: بۆ ھەولێر (ئەربێلا ، ئەربائیلۆ،..). بۆ کەرکووک (ئوراپخا، ئاراپخا، نوزی...). بۆ شاری ڕحا (ئوروحا، ئورحا، ئورفا،..).[٩]
  • عەلائەدین سەججادی ئەو ئەفسانەیەی نووسیوە ( ئەگێڕنەوە دەڵێن : لەپاش شکانی ئاشوورییەکان بە دەست میدیەکان ، کوردەکان ھاتوون بەشوێنی ئەو خوایانەدا گەڕاون کە چەپاویان کەن سەرەتا وایان زانیوە کە ئەمانە زۆر زلن ھەریەکە بە ئەندازەی کێوێک ئەبن لەسەر ئەو نیازە زۆر گەڕاون ھیچیان بەرچاو نەکەوتووە، کتوپڕ کابرایەک چویتە ژوورێک سەیری کردوە لەوێ دان بەسەرسامیەکی سەیرەوە بانگی ھاوڕێیەکانی کردووە (ھۆ لێرەن), (ھۆ لێرەن ), (ھۆلیرە), ( ھولیر), (ھەولیر) لەدواجار وشەکان سەدە بەسدە گۆڕانکاری لەسەر زمان کراوە کورت و ڕێک کراوە تەگەیشتووتە ناوی(ھەولێر).[١٠]
  • وشەی ھەولێر، لە وشەی (ئەربیل) و (ئوربیل) و (ئەربا ئیلۆ)ەوە ھاتووە و لەسەر زار گۆڕاوە. وەک نمونەی (ئەربەئیلۆ، ئەربیل، ئوربیل، ئورویل، ھەرویل، ھەولێر...).

مێژوو

[دەستکاری]

ھەندێ لە زانایان، ھەولێر و ھەرێمی کوردستان بەلانکەی مرۆڤایەتی دەزانن، لەبەرئەوەی ئەشکەوتی شانەدەر باشترین بەڵگەی مێژوویی مرۆڤە بەوپێیەی کە ئەشکەویتێکە لە جیھان گرنگی تایبەتی ھەیە و کەوتووەتە نزیک شاری ھەولێر. تەمەنی ئێسکبەندەکان کە بۆ ٦٠ تا ٦٥ ھەزار ساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە بەرێگەی زانستی سەلمێنراوە بەدرێژایی مێژوو، تا ئێستا ھیچ رۆژگارێکی ئەو ناوچەیە واتا ئەشکەوتەکە و شاری ھەولێر بێ مرۆڤ و دانیشتوان نەبووە. ھەولێر کۆنترنی شاری جیھانە تا ئێستا بە ئاوەدانی ماوەتەوە.

سەردەمی بەردینە نوێیەکان

[دەستکاری]

ھەولێر لە سەرەتای ناوچەکانی نیشتەجێبوونی کشتوکاڵیدا بووە لە سەردەمی بەردینی نوێدا، قۆناغێکی بەرچاو لە گەشەسەندنی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە مێزۆپۆتامیا دیاری دەکات.[١١]

نەخشەیەک کە بەرفراوانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات.

سەردەمی برۆنزی

[دەستکاری]

برۆنزی سەرەتایی

[دەستکاری]

ئەو ناوچەیەی ھەولێر تێیدا ھەڵکەوتووە تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر ھەژموونی سۆمەرییەکان بووە لە ٣٠٠٠ پێش زایین.

لەگەڵ سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی (٢٣٣٥-٢١٥٤ پێش زایین) ھەموو سامییەکانی ئەکادی و سۆمەرییەکانی مێزۆپۆتامیا لە ژێر یەک دەسەڵاتدا یەکگرتوو بوون. ئیریدوپزیر پاشای شانشینی گۆتی لە ساڵی ٢١٥٠ پێش زایین شارەکەی گرت.[١٢]

نەخشەی جوگرافیای ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، لەگەڵ ناوە شوێنەکانی پەیوەست بە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکاد (کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین)

یەکەمین باس لە ھەولێر لە سەرچاوە ئەدەبییەکان لە ئەرشیفی شانشینی ئێبلاوە ھاتووە. دوو سەفەر بۆ ھەولێر (ئیربیلۆم) لە لایەن نێردراوێکەوە لە ئێبلەوە لە دەوروبەری ساڵی ٢٣٠٠ پێش زایین تۆمار دەکەن.

فەرمانڕەوای سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور، ئەمار سین، لە ساڵی دووەمی تەمەنیدا، ئۆربیلۆمی لە کارەکەی دوورخستەوە. ١٩٧٥ پێش زایین.[١٣]

درێژبوونەوەی نزیکەیی ئیمپراتۆریەتی شانشینی سێیەمی ئور (٢١١٢-٢٠٠٤ پێش زایین بەپێی کرۆنۆلۆژیای ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێکخستنی ناوەند/دەوروبەری سەردەمی شولگی (٢٠٩٣-٢٠٤٧ پێش زایین).

برۆنزی ناوەڕاست

[دەستکاری]

لە سەدەکانی دوای ڕووخانی سێیەم ئیمپراتۆریەتی ئور ھەولێر بوو بە زلھێزێک لە ناوچەکەی خۆیدا. لە ماوەی تەمەنی کورتی شانشینی سەرەوەی میزۆپۆتامیادا لەلایەن شەمسی-عەدادی یەکەمەوە داگیرکرا، دوای ڕووخانی سەربەخۆ بوو.

کۆتایی برۆنزی

[دەستکاری]

تا سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری ناوەڕاست (١٣٦٥-١٠٥٠ پێش زایین) ھەولێر لە چوارچێوەی ناوچەی کۆنترۆڵی ئاشوورییەکان بوو.

سەردەمی ئاسن

[دەستکاری]

ناوچەکە کەوتە ژێر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ (٩٣٥-٦٠٥ پێش زایین). پاشان شارەکە ژمارەیەک جار دەستی گۆڕی لەوانەش دەسەڵاتی فارس، یۆنانی، پارتی، ڕۆمانی و ساسانی.

ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە ئەوپەڕی ئاستدا.

لە سەردەمی مادەکاندا، ڕەنگە ھەڤەخشترە ژمارەیەک کەسی لە ھۆزی ئێرانی کۆنی ساگارتیەکان لە شارەکانی ئاشووری ئەربەلا و ئەرەپخا (کەرکووکی ئێستا) نیشتەجێ کردبێت، ڕەنگە وەک پاداشتێک بۆ یارمەتیدانیان لە گرتنی نەینەوا. بە گوێرەی نووسەرانی کلاسیک، ئیمپراتۆری فارس کورووشی مەزن لە ساڵی ٥٤٧ پێش زایین ئاشووری داگیرکرد و وەک دەوڵەتێکی پارێزراوی سەربازی ھەخامەنشی (یان ساتراپی) دامەزراند کە لە فارسی کۆن Aθurā (Athura) ناوی لێنرا، لەگەڵ بابل وەک پایتەخت.[١٤]

گەورەترین ڕووبەری خاکی ئیمپراتۆریەتی ھەخامەندییەکان، کە لە سەردەمی کورووشی مەزندا بەدەست ھاتووە (٥٢٢-٤٨٦ پێش زایین)

مادەکان و لەگەڵ ئەواندا ساگارتییەکان دەبوو لە ساڵی ٥٢٢ پێش زایین دژی داریۆسی یەکەمی فارس ڕاپەڕین، بەڵام ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ئەو سوپایەوە بە توندی داخرا کە داریۆس لە ساڵی دواتردا بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ تەخماسپەدا ڕەوانەی دەرەوە. ڕووداوەکان لە نووسراوی بیستووندا وێنا کراون کە ئەمڕۆ لە چیاکانی پارێزگای کرماشانی ئێران وەستاوە.

دەسەڵاتی مادەکان لەوپەڕی فەرمانڕەوایەتیدا

شەڕی گۆگەمیلا، کە ئەسکەندەری مەزن، داریووشی سێیەمی فارسی بردەوە، لە ساڵی ٣٣١ پێش زایین نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر (٦٢ میل) ڕۆژئاوای ھەولێر بە پێی نەخشەی جیھانی ئۆربانۆ مۆنتی ڕوویدا. دوای شەڕەکە داریووش توانی بەرەو شارەکە ھەڵبێت.[١٥] (تا ڕادەیەک بە نادروستی، ڕووبەڕووبوونەوەکە ھەندێک جار بە "شەڕی ئاربێلا" ناسراوە.) دواتر ئاربێلا بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەسکەندەر. دوای مردنی ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین، ئاربێلا بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی سلووکی. دواتر ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی لە نزیکەی ١٥٠ ساڵ داگیری کرد.[١٦]

ئیمپراتۆریەتی سلووکی (شینێکی کاڵ) لە ساڵی ٢٨١ پێش زاییندا.
ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی لە ساڵی ٩٤ پێش زایین لە گەورەترین ئاستیدا،(١٢٤-٩١ پێش زایین)

ھەولێر بوو بە بەشێک لەو ناوچەیەی کە لە سەردەمی ساسانیەکاندا ناکۆکی لە نێوان ڕۆما و فارسدا ھەبوو. لە سەردەمی پارتییەکان تا سەرەتای سەردەمی ساسانییەکان، ھەولێر بووە پایتەختی ویلایەتی ئادیابین (حادیابی ئاشووری). شارۆچکە و شانشینییەکە لە مێژووی جولەکەکاندا بە گۆڕینی بنەماڵەی شاھانە ناسراوە، بەتایبەتی شاژنە ھێلێنای ئادیابێنێ، بۆ ئایینی جوولەکە.[١٧]

شانشینی ئادیابین لە ساڵی ٣٧ی زایینی لە گەورەترین ئاستیدا، لە سەردەمی ئیزاتێسی دووەمدا

پاشان دانیشتووانەکەی وردە وردە لە ئایینی کۆنی مێزۆپۆتامیا لە نێوان سەدەی یەکەم و چوارەمدا گۆڕا بۆ ئایینی مەسیحی، پکیدە بە شێوەیەکی نەریتی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٤ی زایینی بووە یەکەم قەشە. ئایینی کۆنی میزۆپۆتامیا تا سەدەی دەیەمی زایینی بە تەواوی لە ناوچەکەدا نەمرد.[١٨] ھەروەھا کۆمەڵگەیەکی مەسیحی ھەبووە کە وا بیردەکرایەوە لە ئایینی جوولەکە گۆڕاون. ئادیابین (پارێزگای کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی سریانی) لە ئەربێلا (بە سوریانی: ܐܪܒܝܠ ئەربیل) بووە ناوەندی مەسیحیەتی سوریانی تا کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاست.[١٩]

ھەولێر دوای ئەوەی مادەکان کۆتاییان بە حوکمی ئاشوورییەکان ھێنا، دوای مادەکان کەوتە ژێر دەستی ساسانییەکان بۆ چەندەھا سەدە، کە ھەژارییەکی زۆری تیادا بڵاو بووەوە و وە لە ناسنامە ئاشوورییەکەی داماڵرا.

ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە گەورەترین ئاستدا ٦٢٠، لە سەردەمی خوسرەوی دووەم

مێژووی سەدەی ناوەڕاست

[دەستکاری]

وەک چۆن زۆرێک لەو ئاشوریانەی کە بوونەتە مەسیحی ناوی ئینجیلی (لەوانەش جوولەکەکان)یان گرتەبەر، زۆربەی قەشەکانی سەرەتایی ناوی ئارامی ڕۆژھەڵاتی یان جوولەکە/ئینجیلییان ھەبووە، ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە زۆرێک لە مەسیحییە سەرەتاییەکانی ئەم شارە لە ئایینی جوولەکە بوون.[٢٠] وەک شوێنی دانیشتنی میترۆپۆلیتانی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژھەڵات کاری دەکرد. لە سەردەمی مەسیحی شارەکەوە زۆرێک لە باوکانی کڵێسا و نووسەری ناسراو بە زمانی ئارامیی ھاتوون.

دوابەدوای فەتحکردنی موسڵمانان بۆ سەر فارس، پارێزگای ساسانی نەکسواردەشیراگان و دواتر گەرامیگ و نۆدەردەشیراگان، کە ھەولێر بەشێکی لێ بوو، ھەڵوەشایەوە و لە ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی زایینیەوە ناوچەکە وردە وردە لێشاوی گەلانی موسڵمانی بەخۆیەوە بینی کە زۆرینەیان عەرەب و گەلانی گەلانی تورک بوون.[٢١] ڕزگارکردنی(فتح) ھەولێر لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتابدا بوو بە سەرکردایەتی (ربعی بن الأفکل) بوو کە ئەوکات ەژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا بوو.

خەلافەتی ڕاشیدون لە گەورەترین ئاستی خۆیدا، لە سەردەمی خەلیفە عوسمان،٦٥٤ک

دیارترین ھۆزی کورد لە ناوچەکەدا ھەزەبانی بوو، ناوەندی ھەزەبانییەکان لە ھەولێر و شنۆ و ورمێ بوو. فەرمانڕەوایی ئەوان ناوچەکانی مەراغە و ورمێ لە ڕۆژھەڵات و ھەولێر و شنگال و بەشێک لە خاکی جەزیرە لە باشوور و ڕۆژاوا و بەرکاری و ھەکاری و سەلماس لە باکوورەوە،[٢٢][٢٣][٢٤] ھەولێر یەکێک بوو لە پایتەختەکەیان،[٢٥] لە نێوان ساڵی ٩٠٦ تا ١١٣١/١١٤٤ فەرمانڕەوایان کردووە.[٢٦][٢٧]:65-66

بە گوێرەی ئیبن حەوقەل ناوچەی جەزیرە لەوەڕگەی ھاوینەی کوردانی ھەزەبانەکان بووە،[٢٨] بوونی ھەزەبانەکان تۆمار کراوە لە سەدەی ١٠زی دا لە دوین لە ئەرمەنستان، کە بە کەنارەکانی دەریای کاسپی تێدەپەڕێت بۆ خاکی جەزیرە.[٢٩]

کە چەند کەسێکیش وەک پارێزگار بۆ شارەکە لە کۆتایی سەدەی دەیەمەوە تا سەدەی دوازدەھەم کە لەلایەن دەوڵەتی زەنگی داگیرکرا و پارێزگارییەکەی درا بە موزەفەرەدین کۆکبری، کە لە سەردەمی ئەیوبیەکاندا شارەکەیان پاراست. یاقوت حەمەوی زیاتر باسی لەوە دەکات کە ھەولێر لە سەدەی ١٣دا زۆربەی دانیشتووانی کوردە.[٣٠]

سوڵتانییەتی ئەیوبی(بە ڕەنگی پەمەیی) لە کاتی کۆچی دوایی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣ز

کاتێک مەغۆلەکان لە سەدەی ١٣دا ھێرشیان کردە سەر ڕۆژھەڵاتی نزیک، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٣٧ ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر. شارۆچکەی خوارەوەیان تاڵان کرد بەڵام ناچار بوون لەبەردەم سوپای خەلافەت کە نزیک بووەوە پاشەکشە بکەن و ناچار بوون گرتنی قەڵاکە دوابخەن.[٣١] دوای کەوتنی بەغدا بە دەست ھۆلاکۆ خان و مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٥٨، دوا فەرمانڕەوای بەگتەگێنید خۆی ڕادەستی مەغۆلەکان کرد و بانگەشەی ئەوەی کرد کە گاریسۆنی کوردی شارەکەش بەدوایدا دەڕۆن؛ بەڵام ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بۆیە مەغۆلەکان گەڕانەوە بۆ ھەولێر و توانیان قەڵاکە بگرن دوای گەمارۆدانێک کە شەش مانگی خایاند.[٣٢] پاشان ھۆلاکۆ خان پارێزگارێکی مەسیحی ئاشووری بۆ شارۆچکەکە دانا و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی ڕێگەی پێدرا کەنیسەیەک دروست بکات.

وێناکردنی سوپای ھۆلاکۆ خان کە شارەکەی گەمارۆداوە، ١٤٣٠

لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، گۆشەگیرییە بەردەوامەکانی سەر مەسیحییەکان و جوولەکەکان و بوداییەکان لە سەرانسەری ئیلخاناتدا لە ساڵی ١٢٩٥ لە ژێر دەسەڵاتی ئۆیرات ئەمیر ناوروزدا بە جددی دەستیپێکرد، ئەمەش کاریگەری زۆری لەسەر ئاشوورییە ڕەسەنەکانی مەسیحی ھەبوو. ئەمەش لە سەرەتای سەردەمی ئیلخان غەزاندا دەرکەوت. لە ساڵی ١٢٩٧دا، دوای ئەوەی غەزان ھەستی بە بەھێزی کرد کە بتوانێت بەسەر کاریگەرییەکانی ناوروزدا زاڵ بێت، کۆتایی بە گۆشەگیرییەکان ھێنا.

لە سەردەمی ئیلخان ئۆلجێیتودا، دانیشتوانی ئاشووری پاشەکشەیان کرد بۆ قەڵاکە بۆ ئەوەی لە گۆشەگیری ڕزگاریان بێت. لە بەھاری ساڵی ١٣١٠دا مەلەک (حاکم)ی ناوچەکە بە ھاوکاری کورد ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی لێیان دا. سەرەڕای ھەموو ھەوڵەکانی قەشەی تورک مار یەحبەڵڵا بۆ دوورکەوتنەوە لە مەرگەساتی نزیک، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی سەربازانی ئیلخانات و خێڵە کوردییەکان لە ١ی تەمموزی ١٣١٠ گیرا و ھەموو بەرگریکارەکانیش کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا زۆرێک لە دانیشتوانی ئاشووری شارۆچکەی خوارەوە.[٣٣] بەڵام ژمارەی دانیشتوانی ئاشوورییەکانی شارەکە لە ڕووی ژمارەییەوە بە گرنگییەوە مانەوە تا وێرانکردنی شارەکە لەلایەن ھێزەکانی تەیمورەوە لە ساڵی ١٣٩٧.[٣٤]

سەردەمی ئیلخانییەکاندا

قەرەقۆینلۆ دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان کە لە ساڵی ١٣٧٥ی زایینی وڵاتەکەیان دامەزراند، و فەرمانڕەوایی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و ئازەربایجان و قەفقاز و ھەندێک ناوچەی ئێران و عێراقیان کرد، لە نێوان ساڵانی ١٣٨٠ی زایینی تا ١٤٦٩ ی زایینی.[٣٥][٣٦][٣٧]

تورکمانە قەرەقۆینلۆکان، شینێکی کاڵ، گەورەترین ڕادەی خۆیان لە عێراق و کەناری ڕۆژھەڵاتی عەرەبی بۆ ماوەیەکی کەم نیشان دەدەن

ئاق قۆینلۆ دەستیان گرت بەسەر ناوچەکەدا، ھۆزێکی تورکمان و لە «خێڵی بێندەر»ن لە نێوان ساڵانی ١٤٦٧ - ١٥٠٢ی زایینی لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و ئازەربایجان و فارس و عێراق و ئەفغانستان و تورکستان فەرمانڕەواییان کردووە. و لە ساڵی ١٤٦٩ی زایینی توانی وڵاتی قەرەقۆینلۆ لەناو ببات.[٣٨]

کۆنفیدراسیۆنی ئاق قۆینلۆ لە گەورەترین ئاستدا لە سەردەمی ئوزون حەسەن

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ھەولێر بە یەک لە دوای یەک لەلایەن ئومەویەکان، عەباسیەکان، دەوڵەتی بوەیھی، سەلجوقییەکان و پاشان تورکمانەکانی بەگتەگینید میرەکانی ھەولێر (١١٣١-١٢٣٢) حوکمڕانی دەکرا، دیارترینیان موزەفەرەدین کۆکبری بوو کە یەکێک بوو لە ژەنەڕاڵە پێشەنگەکانی سەلاحەدین؛ بە نۆرە ئیلخانیەکان و جەلاییریدەکان و قەرەقۆینلۆ و ئیمپراتۆریەتیی تەیموور و ئاق قۆینلۆ بەدوایاندا ھاتن.

لە ساڵی ١٥٠٩دا شاری ھەولێر و ناوچەکە لەلایەن سەفەوییەکانەوە داگیرکرا و بووە بەشێک لە فەرمانڕەواییان. یەکێک بوو لە گەورەترین ئیمپراتۆرییەتەکانی ئێران دوای لەشکرکێشی عەرەبەکان کە لەلایەن بنەماڵەی سەفەوییەکانەوە لە ساڵی ١٥٠١ تا ١٧٣٦ حوکمڕانی کرا.[٣٩][٤٠][٤١][٤٢]

ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە سەردەمی شا عەباسدا

ھەولێر شوێنی لە دایکبوونی مێژوونووس و نووسەرانی بەناوبانگی سەدەی ١٢ و ١٣ی کورد ئیبن خەلەکان و ئیبن ئەلمستەوفی بووە. دوای شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤، ھەولێر کەوتە ژێر میرنشینی سۆران. لە سەدەی ١٨دا میرنشینی بابان شارەکەی گرتەوە بەڵام لەلایەن میر محەمەد کۆر فەرمانڕەوای سۆران لە ساڵی ١٨٢٢ دەستی بەسەردا گیرا.

نەخشەی میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەردەمی شۆڕشی ڕەواندز بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز. کە سنوورەکەی لە باکوورەوە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و دەوڵەتی عوسمانی و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ میسر و لە باشووریشەوە لەگەڵ قەبیلەی عەنزەی نەجد و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە لەگەڵ ئێرانی قاجاڕی و میرنشینی ئەردەڵان ھاوسنوور بوو.

میرنشینی سۆران بەردەوام بوو لە حوکمڕانی بەسەر ھەولێردا تا ساڵی ١٨٥١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا، ھەولێر بوو بە بەشێک لە ویلایەتی مووسڵ لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی تا جەنگی جیھانیی یەکەم، کاتێک عوسمانییەکان و ھاوپەیمانە کورد و تورکمانەکانیان لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیاوە تێکشکێنران.

سەردەمی عوسمانی(١٥٣٨-١٩١٨)

[دەستکاری]
  • شاری ھەولێر لەم ماوەی دەسەڵاتی عوسمانیدا قەزایەک بوو لە لیوای کەرکووک. ھەرچەندە ماوەیەکیش قەزا بوو لە لیوای ڕەواندز.
  • لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی بنەماڵەی بابان. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەگەڵ ئێران لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری کەرکووکی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە.[٤٨]
  • بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی میرنشینی ئەردەڵان دەکرد کە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر ئێران و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی سلێمانی کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا. لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ئەیالەتی بەغداوە، کەرکووک بووە سنجاقێکی ئەم ئەیالەتە.
ئەیالەتی شارەزوور لە ١٦٠٩

لیوای ھەولێر لە سەردەمی عوسمانیدا(١٨٥٠-١٩١٨)

[دەستکاری]

شارۆچکەی مۆدێرنی ھەولێر لەسەر گردێک وەستاوە کە قەڵایەکی عوسمانی لە سەرەوەیە. لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ھەولێر بووە ناوەندێکی بازرگانی سەرەکی لەسەر ڕێگای نێوان بەغدا و مووسڵ، ڕۆڵێک کە تا ئەمڕۆش دەیگێڕێت لەگەڵ پەیوەندییە گرنگەکانی ڕێگاوبان بە جیھانی دەرەوە.

ئەم سەردەمە بە کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی کرداریی ھەردوو و میرنشینی سوران و بابان و چەسپاندنی دەسەڵاتی بەغدا بە سەر تەواوی خاکی باشووری کوردستان دەست پێدەکات جگە لە چەند ساڵێک نەبێت کە ھەموو یەکە کارگێڕییەکانی نیوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووک بە یەکگرتوویی لە یەکەیەکی کارگێڕیدا کۆکرابوونەوە و ناوەندەکەسی شاری ڕەواندز بوو. دوای ئەوە سەر بە سنجاق(لیوا)ی کەرکووک بوو تاوەکوو ساڵی (١٩٢٣) کرایە لیوا.

قۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٥١-١٨٦٨)

[دەستکاری]

سیستەمی کارگێڕی ئەم قۆناغە لەژێر ھەژموونی دابەشبوونی جوگرافیای ھۆزەکاندا بووە، سنووری ئەم لیوایە و لیوا ھاوسنوورەکانی میراسی ناکۆکی نێوان ھەردوو میرنشینی بابان و میرنشینی سۆران بوو، لەکاتێکدا دەسەڵاتی میر محەممەدی ڕەواندوز ھەردەھات فراوانتر دەبوو تاگەیشتە سنووری کۆیە و ڕانیە و دەربازی دەستە چەپی زێی بچووکیش بوو. چەندین ناحییەی ئەیالەتی شارەزووری خستە سەر میرنشینەکەی لەوانە ناحیەکانی(عەسکەر، ئاغجەلەر، کێوەچەرمەڵە، چیاسەوز، گڵناغاج، قەسرۆک، گردخەبەر، جبق قلعە و شوان) لەگەڵ مەنگوڕایەتیدا.

ناکۆکی نێوان میرانی بابان ھەر بەردەوام بوو، میر محەممەد بە ھەلی زانی ھێرش بکاتە سەر میرنشینی بابان، وەزیر (عەلی پاشا-والی بەغدا) لەگەڵ حکومەتی ئێراندا ھاوپەیمانییەکی دژی میرنشینی سۆران بەست و ھەردووکیان ھاوکاری سڵێمان پاشای بابانیان کرد، ئەمە لە کاتێکدا ھێزی سۆران لە پێشڕەویدا بوون و گەیشتبوونە سورداش سوپای ھەردوولا لە قەمچوغە گەیشتنە یەک و شەڕێکی قورس لە نێوانیاندا ڕوویدا و سوپای سۆران ناچار بوو پاشەکشێ بکات بۆ کۆیە و ھێزی سڵێمان پاشای بابان کەوتە دوای و لە نزیک کۆیە جارێکیتر شەڕ ڕوویدا، ھێزی بابان و ھاوپەیمانەکانی زیانی زۆریان بەرکەوت و ھەردوولا گەیشتنە ڕێکەوتن کە ھێڵی ڕانیە، بتوێن، خەلەکان، چناران تا زێی بچووک و دەربەند ببێتە سنووری نێوانیان. دوای لە ناوچوونی ھەردوو میرنشینەکە(سۆران لە ١٨٣٦) و (بابان لە ١٨٥١)دا ئەم سنوورە وەک خۆی مایەوە.[٤٩]

خاکی ئێستای پارێزگای ھەولێر، لەم سەردەمەدا دابەش ببوو بەسەر لیوای کەرکووک و لیوای ڕەواندز و لیوای مووسڵدا، لە ئەیالەتی شارەزوور و ئەیالەتی بەغدا و ئەیالەتی واندا. قەزاکانی(ھەولێر، کۆیە، شەقڵاوە و بالیسان) سەر بە لیوای کەرکووک بوون. قەزاکانی (ڕەواندز، حەریر، باڵەک، سورچی و سیدەکان) سەر بە لیوای ڕەواندز بوون. قەزای زێبار سەر بە لیوای مووسڵ بوو. لەم سەردەمەدا قەزاکان فرە ناوەند بوون و لە ژێر ھەژموونی ھۆزەکاندا بوون بۆیە ھەندێک قەزا ناوی ھۆزەکانیشی لەگەڵدا دەھات. وە ھەندێک قەزا دراوەتە ھۆزەکان بەڵام ناوەندیان نەبووە لە بەر ئەوەی لەو کاتەدا کۆچەری بوون بەڵام لە سنووری ئەو یەکە کارگێڕیانەی ئێستادا بوون. ئەم خشتەیەی خوارەوە ئەو یەکە کارگێڕییانە ڕوون دەکاتەوە کە پارێزگای ھەولێری ئێستا پێکدەھێنن کە سەر بە لیوا جیاوازەکان بوون.

یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٥٠-١٨٦٥)دا[٥٠]
لیوا ناوی قەزا پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان لیوا ناوی قەزا پێڕستی یەکە کارگێڕییەکان
لیوای ڕەواندز ڕەواندز لەگەڵ فرە ناوەندی(ڕۆست، ڕەوەندۆک، شکیو، دەرگەڵە، دولە، ھەڕوتیان، بیاو، سەرچیان، کورە، دیوە و دەراریان) ڕەواندز، دیانا، بەشێک لە خەلیفان لیوای کەرکووک ھەولێر(ئەربیل) ئەربیل، قوشتەپە، خەبات، گوێڕ، کەندێناوە، مەخموور
ھەریر دێرە حەریر بالیسان بەشێک لە شەقڵاوە
باڵەک باڵەک کۆیە لەگەڵ فرە ناوەندی(بۆگد، خەرابە، ساتووقەڵا، شێخان، دەربەند، گردی و چنارە، خەلەکان، خدران و ھیزۆپ) کۆیسنجەق، تەقتەق، چناران، بەشێک لە ڕانیە
سیدەکان سیدەکان ھۆزی سن و ئاکۆ و خۆشناو بەشێک لە ڕانیە و بێتواتە
سورچی بەشێک لە خەلیفان ئێلی بڵباس بەشێک لە ڕانیە و شەقڵاوە و ناودەشت
لیوای سلێمانی ھۆزی مامەش و مەنگوڕ و ڕەمەک بەشێک لە ناودەشت لیوای مووسڵ زێبار مێرگەسۆر

قۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)

[دەستکاری]

لەم قۆناغەدا سیستەمی کارگێڕیی بەغدا لە ئەیالەتەوە گۆڕدرا بۆ ویلایەت، ئەمەش لەلایەن والی تازە (مەدحە ت پاشا) کە لە ڕۆژی (۱۸ی موحەڕەمی ساڵی ۱۲۸٦ز-١٨٦٩/٤/٣٠ز)دا. گەیشتە بەغدا جیبەجێکرا، ویلایەتی بەغدا لەم قۆناغەدا لە (١٥) لیواوە کرا بە(١٤) لیوا، ژمارەی قەزاکانیشی لە(١٣٦)ەوە بۆ (۹۳) قەزا کەمکرایەوە. قۆناغی (مەدحەت پاشا)یە کە بۆ ماوەی سێ ساڵ والی ویلایەتی بەغدا بوو، ھەرچەندە تەمەنی ئەم قۆناغە کەم بوو، بەڵام تێیدا گۆڕانکاری جەوھەری ئەنجامدرا لەوانە:

  1. ھەڵوەشاندنەوی فرە ناوەندی قەزاکان: بەشێکی زۆری قەزاکان فرە ناوەند بوون و بەشێکی ئەم ناوەندانە بەناوی ھۆزەکانەوە بوو، لەم قۆناغەدا فرە ناوەندەکان ھەڵوەشێنرانەوە و لە جیاتی ئەوە یەک ناوی بۆ دانرا.
  2. کۆکردنەوەی قەزاکان: بەشێک لە قەزاکان کۆکرانەوە لە یەک قەزادا، و یەک ناوی بۆ داندرا.
  3. ئاڵوگۆڕی نێوان ھەرسێ لیواکانی سلێمانی، کەرکووک و ڕەواندز. قەزای پشدەر لە لیوای سلێمانی دابڕێندراو خرایە سەر لیوای ڕەواندز و لەبری ئەو قەزای شوان لە لیوای کەرکووک دابڕێندراو خرایە سەر لیوای سلێمانی، ھەر سێ (قەزای ئەربیل، قەزای کۆیە و قەزای ڕانیە) لە لیوای کەرکووک دابڕێنران و خرانە سەر لیوای ڕەواندز.[٥١]
  4. سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم سەردەمەدا لە لیوای ڕەواندزدا کۆکرایەوە.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە نێوان ساڵانی(١٨٦٩-١٨٧٣)دا[٥٢]
ژ ناوی قەزا یەکەی کارگێڕییەکان ژ ناوی قەزا یەکەی کارگێڕییەکان
١ ھەریر دیرە حەریر ٥ ئەربیل ئەربیل، گوێڕ، کەندێناوە، مەخموور
٢ باڵەک چۆمان ٦ کۆیە کۆیە، تەقتەق، شەقڵاوە
٣ سیدەکان برادۆست ٧ پشدەر پشدەر، ناودەشت
٤ شێروان مێرگەسۆر ٨ دارەبیان ڕانیە، خدران، خەلەکان، ناودەشت

قۆناغی سێیەم: لە نێوان ساڵانی(١٨٧٣-١٩١٨)

[دەستکاری]

لەم قۆناغەدا چەندین گۆڕانکاری سازدرا، لەوانە لیواکانی دەوڵەتی عێراقی ئێستا کەمکرایەوە بۆ (٨)سنجاغ-لیوا، لیواکانی کەش کران بە قەزا و بەشێکی زۆری قەزاکانیش کرانە ناحیە. یەکە کارگێڕییەکانی باشووری کوردستان دەکەونە سنووری سنجاقەکانی(مووسڵ و شارەزوور و بەغدا). تا پێکھێنانی ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی(١٢٩٦ک-١٨٧٩ز)دا ھەموو سنجاغەکانی سەرەوە سەر بە ویلایەتی بەغدا بوون و دوای ئەو بەروارە ھەردوو لیوای سلێمانی و شارەزوور خرایە سەر ویلایەتی مووسڵ. خاڵی گرنگی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە تۆماری زانیاری وردی یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵنامەی ویلایەتەکاندایە، لە قۆناغی دووەمی سەردەمی عوسمانیدا زێی بچووک کرابووە سنوری نێوان ھەردوو لیوای سلێمانی و ڕەواندز، لەم قۆناغەدا چەمی ژاراوە و زێی بچووک بووە سنووری نێوان سنجاغی شارەزوور و سلێمانی، بە واتایەکی تر ناحیەی پشدەر خرایە سەر لیوای سلێمانی و شوێنی ھۆزەکانی(مەنگوڕ و مامەش و ڕەمەک) لە پشدەر جیاکرایەوە و خرایە سەر قەزای ڕانیە، ھەرچەندە ماوەی ئەم قۆناغە درێژترە و زانیارییەکانیشی لە ئاستی بەرزدایە، گرنگترین ئەم گۆڕانکاریانە ھەڵوەشاندنەوەی سنجاغی ڕەواندز ھەروەھا سنجاغی ڕەواند بووە قەزای ڕەواندز و قەزاکانی(سیدەکان، باڵەک و ھەریر) کرانە ناحیە و خرانە سەر قەزای ڕەواندز.[٥٣]

  • یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٧٥- ١٨٩٢دا:

سنووری ئێستای پارێزگای ھەولێر لەم قەزایانە پێکھاتبوو:

  1. یەکەی ناحیەی ھاتە ناو یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عوسمانییەوە، یەکە کارگێڕییەکان بەم شێوەیە بوون(گوند، ناحیە، قەزا، لیوا(سنجاغ) و ویلایەت).
  2. قەزای ئەربیل لە (ناحیەی سوڵتانیە و ناحیەی دزەیی) پێکھاتبوو.
  3. قەزای کۆیە یەک ناحیەی ھەبوو ئەویش ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە بوو.
  4. قەزای ڕەواندز لە (ناحیەی سیدەکان، ناحیەی دیرە ھەریر، ناحیەی باڵەک و ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز) پێکھاتبوو.
  5. قەزای ڕانیە تەنھا ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیەی ھەبووە.
  6. ھێنانە کایەی ناحیەی شێروان لە ساڵی(١٨٩٠)دا، دواتر لکاندنی بە قەزای زێبار.
یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٢٩٢ک-١٨٧٥ز)دا
ژقەزاناحیە
١ قەزای ئەربیل ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر
ناحیەی سوڵتانیە
ناحیەی دزەیی
٢ قەزای کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە
٣ قەزای ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز
ناحیەی سیدەکان
ناحیەی دیرە حەریر
ناحیەی باڵەک
٤ قەزای ڕانیە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە
  • یەکە کارگێڕییەکان لە ساڵانی ١٨٩٤-١٩٠٧دا:
  1. ناوی ناحیەی سیدەکان گۆڕدرا بە ناحیەی برادۆست.
  2. ناحیەی شەقڵاوە لە سنووری قەزای کۆیە ھاتە کایەوە.
  3. ناحیەی ئەملاکی شەمامک لە لە سنووری قەزای ھەولێردا ھاتە کایەوە، کە سنووری ئێستای قەزای مەخموور و قەزای خەبات دەکات.
  4. لە ساڵی (١٩٠٣)دا ناحیەی مزووری باڵا و ناحیەی شێروان لکێندران بە قەزای ڕەواندزەوە.
یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٣٢٥ک-١٩٠٧ز)دا
ژقەزاناحیە
١ قەزای ئەربیل ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر
ناحیەی سوڵتانیە
ناحیەی دزەیی
٢ قەزای کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە
ناحیەی شەقڵاوە
ناحیەی بالیسان
٣ قەزای ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز
ناحیەی برادۆست
ناحیەی دیرە حەریر
ناحیەی باڵەک
ناحیەی مزووری باڵا
ناحیەی شێروان
٤ قەزای ڕانیە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە

لیوای ھەولێر لەسەردەمی ئینگلیز و پاشایەتییدا(١٩١٨ - ١٩٥٨)

[دەستکاری]

یەکێک لە ئەنجامەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم، دەوڵەتی عوسمانی زۆربەی ویلایەتەکانی لەدەست دا، لەوانە ویلایەتی بەسڕە، ویلایەتی بەغدا و ویلایەتی مووسڵ، ئینگلیزەکان لە ماوەی ئەو جەنگەدا توانیان خاکی ئەم ویلایەتانە کۆنتڕۆڵ بکەن. لە دەوڵەتی نوێی عێراقدا کۆیان بکەنەوە و حکومەتێک دابمەزرێنن. حکومەتی تازە پێکھێنراو ھەستا بەڕێکخستنەوەی یەکە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی عێراق.

لەم ماوەیەدا ھەولێر وەکو پێشتر ئاماژەی پێکرا قەزایەکی پارێزگای کەرکووک بوو حکوومەتی عێراق بە ھۆی فراوانی لیوای کەرکووکەوە بە گونجاوی زانی یەکە کارگێڕییەکانی ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە نیوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووکەوە و تا کۆتایی سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی (٤) قەزا و (۱۱) ناحیەی لە خۆدەگرت لە لیوایەکدا کۆبکرێتەوە بە نوسراوی وەزارەتی ناوخۆ کە ئاڕاستەی ھەردوو موتەسەڕفی کەرکووک و ئەربیل کراوە و تێیدا ھاتووە بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران ھەولێر کراوە بە لیوا، جیابوونەکەیشی لە لیوای کەرکووک لە روژی ١٩٢٣/٤/١دا دەستپێدەکات. ئەمەش وەچەرخانێک بوو، ئیدی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکرد، دەتوانرێت سەردەمی پاشایەتی بە سەر چوار قۆناغدا دابەشبکرێت.

قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩١٨-١٩٢٢)دا

[دەستکاری]

پێش دەرچوونی بڕیاری بە لیوابوونی ھەولێر ھەندێک گۆڕانکاری کارگێڕی لەم سنوورەدا سازدرابوو و بریتی بوون لە:-

  1. بە بەیانی وەزارەتی ناوخۆ ژمارە(١١٢) لە ١٥-١٠-١٩٢٢دا یەکە کارگێڕییەکانی عێراقی سەر لە نوێ ڕێکخستەوە.
  2. جێگیرکردنی ناوی ناحیەی قوش تەپە لە بری ناحیەی دزەیی.
  3. دابەشکردنی ھۆبەی ئەملاکی ئەمیری شەمامک بۆ دوو ناحیە(مەخموور و گوێڕ).
  4. بەستنەوەی ناحیەی سولتانیە بە ناوەندی قەزای مووسڵەوە، دواتر دابەشکرا لە نێوان ھەردوو ناحیەی شەرقات و ناحیەی شۆڕە، ئیتر ناوی سولتانیەش لە دەفتەرە تۆمارییەکاندا نەما.
  5. دابڕاندنی ناحیەی شەقڵاوە لە قەزای کۆیە و لکاندنی بە قەزای ھەولێرەوە و لە بری ئەوە ناحیەی تەقتەق ھاتە کایەوە.
  6. دابڕاندنی ناحیەی مزووری باڵا لە قەزای ڕەواندز و لکاندنی بە ناحیەی زێباری سەر بە قەزای ئاکرێ.

بەم شێوەیە یەکە کارگێڕییەکان کە دواتر لیوای ھەولێریان پێکھینا پێکھاتبوو لە (٣ قەزا و ٩ ناحیە)، خاڵێکیتر کە پێویستە ئاماژەی پێبکریت ئەوەیە لە کاتی ھێنانە کایەی لیوای ھەولێردا بە ھۆی ناجێگیری ڕەوشی لیوای سلێمانییەوە ئاماژە بە قەزای ڕانیە نەکراوە.

یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٢٢)دا[٥٤]
ژ قەزا ناحیە ژ قەزا ناحیە
١ ھەولێر ناحیەی قوشتەپە ٣ ڕەواندز ناحیەی باڵەک
ناحیەی شەقڵاوە ناحیەی برادۆست
ناحیەی گوێڕ ناحیەی حەریر
ناحیەی مەخموور ناحیەی شێروان
٢ قەزای کۆیە ناحیەی تەقتەق کۆی گشتی (٣)قەزا و (٩)ناحیە

قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٢٢-١٩٣٦)دا

[دەستکاری]
  1. بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران لە بەرواری ١\٤\١٩٢٣دا پارێزگای ھەولێر ھاتە کایەوە و لە پارێزگای کەرکووک جیابووەوە، ئەو قەزا و ناحیەیانەی کەوتبوونە نێوان ھەردوو زێی گەورە و زێی بچووک ئەم پارێزگایەیان پێکھێنا.
  2. قەزای ڕانیە دوای جێگیربوونی چارەنووسی لیوای سلێمانی، قەزای ڕانیە سەر لە نوێ بە لیوای ھەولێرەوە بەسترایەوە، سەرەتا بەشی ڕۆژئاوای ناحیەی چناران کە دەکەونە نێوان چیای ھەیبەت سوڵتان، زێی بچووک و ڕووباری باسەلامەوە بە قەزای کۆیە لکێندرا، لکاندنیشی پەیوندی بە موڵکداری ئاغاکانی کۆیەوە ھەیە، کە خاوەنی زۆربەی زەوییەکانی ئەم ناحیە بوون، دواتر گەڕێنرایەوە بۆ قەزای ڕانیە.
  3. ھەروەھا لە سنووری قەزای ڕانیە، ناحیەی ناودەشت ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شاردەێی سەنگەسەر بوو.
  4. لە سنووری قەزای ھەولێردا کە بە دوو زنجیرە چیا و بەرزایییەکانی (قەرەچوغ) و (زوورگە زراو) دابەشکراوە بۆ سێ دەشت، ھەردوو دەشتی (شەمامک، کاندێناوە و قەراج)، بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(١١٤٩) لە ۱۹۲۷/۷/۲۷دا لە قەزای ھەولێر دابڕێنران و کران بە قەزا، سەرەتا ناوی قەزای گوێڕ بوو، دواتر بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٤٥) لە ۱۹۲٨/٣/٥دا ناوی گۆڕدرا بە قەزای مەخموور ناوەندەکەی شارۆچکەی مەخموور بوو.
  5. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦١) لە ۱۹۲٨/٤/٤دا ناحیەی کەندێناوە ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای مەخمووردا و ناوەندەکەی شارەدێی دیبەگە بوو.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێرلە ساڵی(١٩٣٦)دا[٥٥]
ژ قەزا ناحیە ژ قەزا ناحیە ژ قەزا ناحیە
١ ھەولێر ناحیەی قوشتەپە ٣ کۆیە ناحیەی تەقتەق ٥ ڕەواندز ناحیەی باڵەک
ناحیەی شەقڵاوە ٤ ڕانیە ناحیەی ناودەشت ناحیەی برادۆست
٢ مەخموور ناحیەی گوێڕ ناحیەی چناران ناحیەی حەریر
ناحیەی کەندێناوە ناحیەی شێروان
کۆی گشتی (٥)قەزا و (١١)ناحیە

قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٣٦-١٩٤٧)دا

[دەستکاری]
  1. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە(٦٦٥) لە ٢٠\١٢\١٩٤٤دا قەزای زێبار لەگەڵ ھەردوو ناحیەی مزووری باڵا و ناحیەی بارزان لە لیوای مووسڵ دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای ھەولێرەوە.
  2. ناحیەی قوشتەپە ھەڵوەشینرا و سەرجەم کەرتەکانی لکێندرا بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٤٧)دا[٥٦]
ژ قەزا ناوەند ناحیە ناوەند ڕووبەر/کم٢ ژ. کەرت
١ قەزای ھەولێر ھەولێر ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر ھەولێر ٣٠٠٠ ٢٠٨
ناحیەی شەقڵاوە شەقڵاوە ٨٥٤ ٩٣
کۆی قەزای ھەولێر - ٣٨٤٠ ٣٠١
٢ قەزای مەخموور مەخموور ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور مەخموور ٢٢٩٣ ١١٨
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥٧٧ ٥١
ناحیەی کەندێناوە دیبەگە ١٢٢٤ ٧٥
کۆی قەزای مەخموور - ٤٠٩٤ ٢٤٤
٣ قەزای کۆیە کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە کۆیە ١٠٤٨ ٧٥
ناحیەی تەقتەق تەقتەق ٩٠٩ ٦٧
کۆی قەزای کۆیە - ١٩٥٧ ١٤٢
٤ قەزای ڕەواندز ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز ڕەواندز ١٠١٧ ١٠٣
ناحیەی دیرە حەریر باتاس ٩٣١ ٩٣
ناحیەی باڵەک گەڵاڵە ٧٥٢ ٨٥
ناحیەی برادۆست سیدەکان ١٨٢٥ ١١٢
ناحیەی مێرگەسۆر مێرگەسۆر ٦١١ ٥٥
کۆی قەزای ڕەواندز - ٥١٣٦ ٤٤٨
٥ قەزای زێبار بلێ ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار بلێ ٠ ٠
ناحیەی بارزان بارزان ٤٧٥ ٢٣
ناحیەی مزووری باڵا شێروان مەزن ٣٥٤ ٤٢
کۆی قەزای زێبار - ٨٢٩ ٦٥
٦ قەزای ڕانیە ڕانیە ناحیەی ناوەندی قەزای ڕانیە ڕانیە ١٠١٣ ٩٥
ناحیەی چناران میرزا ڕۆستەمی گەورە ٤١٤ ٣٨
ناحیەی ناودەشت سەنگەسەر ٨٧٣ ٧٥
کۆی قەزای ڕانیە - ٢٣٠٠ ٢٠٨
کۆی گشتی (١٢) ناحیە - ١٨١٧٠ ١٤٠٨

قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٤٧-١٩٥٨)دا

[دەستکاری]

لەم قۆناغەدا ڕووبەری پاریزگای ھەولێر کەم بووەوە بەھۆی ئەوەی قەزای ڕانیەی لێدابڕێنرا.

  1. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٢٢١) لە ١\٥\١٩٥٢دا، قەزای شەقڵاوە ھاتە کایەوە لە سنووری پارێزگای ھەولێر بە دابڕانی ناحیەی شەقڵاوە بە سەرجەم کەرتەکانییەوە لە قەزای کۆیە. ناحیەی دیرە حەریر لە قەزای ڕەواندز دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای شەقڵاوەوە.
  2. بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٢دا ناحیەی سەلاحەددین، بە دابڕانی (٢٧) کەرت لە ناحیەی شەقڵاوە و (٣٤) کەرت لە ناحیەی دیرەحەریر ھاتە کایەوە لە سنووری قەزای شەقڵاوە، ناوەندەکەی لە شارەدێی پیرمامە.
  3. بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٥٤دا، ناحیەی ناحیەی خۆشناو لە سنووری قەزای شەقڵاوەدا ھاتە کایەوە کە ناوەندەکەی شارەدێی ھیران بوو.
  4. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٥٨٣) لە ٥\٧\١٩٥٦دا، ناحیەی مێرگەسۆر لە قەزای ڕەواندز دابڕێنرا و لکێندرا بە قەزای قەزای زێبار، وە ناوەندی قەزاکەش لە گوندی بلێوە گواسرتایەوە بۆ شارۆچکەی مێرگەسۆر.
  5. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٦١٠) لە ١٢\٧\١٩٥٦دا، قەزای ڕانیە و ناحیەی ناودەشت و ناحیەی چناران لەم پارێزگایە دابڕێنرا و لکێندرا بە پارێزگای سلێمانییەوە.
  6. بە ئیرادەی مەلەکی ژمارە (٣٥٠) لە ٢٢\٦\١٩٥٧دا، ناحیەی قەراج لە سنووری قەزای مەخمووردا ھاتە کایەوە و ناوەندەکەی لە گوندی گۆمەشین دانرا.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٥٨)دا[٥٧]
ژ قەزا ناوەند ناحیە ناوەند ڕووبەر/کم٢ ژ. کەرت
١ قەزای ھەولێر ھەولێر ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر ھەولێر ٣٠٠٠ ٢٠٨
٢ قەزای مەخموور مەخموور ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور مەخموور ٤٥٦ ٣٢
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥٧٧ ٥١
ناحیەی کەندێناوە دیبەگە ١٢٢٤ ٧٥
ناحیەی قەراج گۆمەشین ١٨٣٧ ٨٦
٣ قەزای کۆیە کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە کۆیە ١٠٤٨ ٧٥
ناحیەی تەقتەق تەقتەق ٩٠٩ ٦٧
٤ قەزای ڕەواندز ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز ڕەواندز ١٠١٧ ١٠٣
ناحیەی باڵەک گەڵاڵە ٧٥٢ ٨٥
ناحیەی برادۆست سیدەکان ١٨٢٥ ١١٢
٥ قەزای زێبار مێرگەسۆر ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار مێرگەسۆر ٦١١ ٥٥
ناحیەی بارزان بارزان ٤٧٥ ٢٣
ناحیەی مزووری باڵا شێروان مەزن ٣٥٤ ٤٢
٦ قەزای شەقڵاوە شەقڵاوە ناحیەی خۆشناو ھیران ٥١٩ ٥١
ناحیەی دیرە حەریر باتاس ٥٨٧ ٦٥
ناحیەی سەلاحەددین پیرمام ٦٧٩ ٧٠
کۆی گشتی (١٦) ناحیە - ١٥٨٧٠ ١٢٠٠

پارێزگای ھەولێر لە سەردەمی کۆماریدا(١٩٥٨-١٩٩٠)

[دەستکاری]

ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکوومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر ئەم پارێزگایە تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق، لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان. ئەم سەردەمە دابەشی چوار قۆناغ دەکرێت.[٥٨]

قۆناغی یەکەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٥٨-١٩٦٥)دا

[دەستکاری]
  1. بەفەرمانی کۆماری ژمارە(٥١٨) لە ١٩٦٠/٨/٣٠دا، (١٠٠) کەرتی ناوەندی پارێزگای ھەولێر دابڕێنرایەوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی قوشتەپە لە سنووری قەزای ھەولێردا ناوەندەکەیشی لە گوندی (قوشتەپە) بوو.
  2. بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٠ دا، (١٣) کەرتی ناحیەی خوشناو بە ناحیەی دیرە حەریر و (٣) کەرتیشی بە ناحیەی سەلاحەددینەوە لکێنراوە، ھەروەھا دوو کەرتی ناحیەی دیرە حەریریش بە ناحیەی سەلاحەددینەوە لکێنراوە.
  3. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٣) لە ١٩٦١/١٢/٢٣دا، ناحیەی دیانا لە سنووری پارێزگای ھەولێردا ھێنرایە کایە و بەسترایەوە بە قەزای ڕەواندز و (٥٤) گوندی و (٣) مەخفەری ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندزی پێوە گریدرا و ناوەندەکەیشی لە گوندی (دیانا) بوو.
  4. بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ١٩٦٤/٩/٢دا، چوار کەرتی قەزای کۆیە بە ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێرەوە لکێندرا.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٦٥)دا[٥٩]
ژ قەزا ناوەند ناحیە ناوەند ژ. کەرت
١ قەزای ھەولێر ھەولێر ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر ھەولێر ١١٢
ناحیەی قوشتەپە قوشتەپە ١٠٠
٢ قەزای مەخموور مەخموور ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور مەخموور ٣٢
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥١
ناحیەی کەندێناوە دیبەگە ٧٥
ناحیەی قەراج گۆمەشین ٨٦
٣ قەزای کۆیە کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە کۆیە ٧١
ناحیەی تەقتەق تەقتەق ٦٧
٤ قەزای ڕەواندز ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز ڕەواندز ٤٦
ناحیەی باڵەک گەڵاڵە ٨٥
ناحیەی برادۆست سیدەکان ١١٢
ناحیەی دیانا دیانا ٥٧
٥ قەزای زێبار مێرگەسۆر ناحیەی مێرگەسۆر مێرگەسۆر ٥٥
ناحیەی بارزان بارزان ٢٣
ناحیەی مزووری باڵا شێروان مەزن ٤٢
٦ قەزای شەقڵاوە شەقڵاوە ناحیەی خۆشناو ھیران ٣٤
ناحیەی دیرە حەریر باتاس ٧٦
ناحیەی سەلاحەددین پیرمام ٧٦
کۆی گشتی (١٨) ناحیە - ١٢٠٠

قۆناغی دووەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٦٥-١٩٧٧)دا

[دەستکاری]
  1. بە بڕیاری وەزارەتی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦دا ، (٣) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور بە ناحیەی قەراجەوە لکێندراوە.
  2. بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٧٤٢) لە ١٩٦٧/٧/٢٦دا، (٣٢) گوندی ناحیەی دیانا و (٢٢) گوندی ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز دابڕێنران، بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی خەلیفان لە سنووری قەزای ڕەواندز و ناوەندەکەیشی لە گوندی (خەلیفان) بوو.
  3. لە ناوەڕۆکی بەیانی وەزارەتی داد لە سالی ١٩٦٧دا، جەختکراوە لە لکاندنی (٢٦) گوند بە ناحیەی خەلیفانەوە.
  4. بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) ژمارە (٧٥٢) لە ١٩٧٠/٧/٥دا، قەزای چۆمان ھێنرایە کایە و ناوەندەکەی لە گوندی چۆمان بوو و سنووری کارگێڕییەکەیشی ھەمان سنووری کارگێڕیی ناحیەی باڵەک بوو.
  5. بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) لە ١٩٧٣/٧/١٦دا، ناوەندی ناحیەی قەراج لە گوندی گومەشینەوە گوێزرایەوە بۆ گوندی باقرتە.
  6. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٠٣) لە ١٩٧٣/١٠/١٥دا، بە دابڕاندنی (١٥) کەرتی ناحیەی تەقتەق، (٢٣) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە و (٤) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر دابڕێنرا بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی شۆڕش لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای کۆیەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی دێگەڵە بوو.
  7. بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٦٨) لە ١٩٧٣/١٢/٥دا، (٣١) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی خەبات لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە و ناوەندەکەیشی لە گوندی ھەنجیرۆک بوو.
  8. بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٤٩٨) لە ١٩٧٥/٩/٤دا، (١٩) کەرتی ناحیەی باڵەک دابڕێنراوە بۆ ھێنانە کایەی ناحیەی حاجی ئۆمەران لە سنووری پارێزگای ھەولێر و بە قەزای چۆمانەوە بە ستراوە و ناوەندەکەیشی گوندی حاجی ئۆمەران بوو.
  9. بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٣٣) لە ١٩٧٦/١/٢٥دا، (٢٩) کەرتی ناحیەی کەندێناوە، (١١) کەرتی ناحیەی قەراجی سەر بە قەزای مەخموور بە ناحیەی دووبزی سەر بە قەزای کەرکووکەوە لکێنراوە ھەروەھا دوو کەرتی ناحیەی قوشتەپەی سەر بە قەزای ھەولێر بە ناحیەی پردێی سەر بە قەزای کەرکووکەوە لکێندرا.
  10. بە بڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (مجلس قیادة الثورة) ژمارە (٦٤٨) لە ١٩٧٧/٦/١دا، ناحیەی بارزان ھەڵوەشێنراوە و ھەموو زەوییەکانیشی بە ناحیەی مێرگەسۆری سەر بە قەزای زێبارەوە لکێندراوە.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٧٧)دا[٦٠]
ژ قەزا ناوەند ناحیە ناوەند ڕووبەر/کم٢ ژ. کەرت
١ قەزای ھەولێر ھەولێر ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر عەنکاوە ٩٤٠ ٦٤
ناحیەی قوشتەپە قوشتەپە ١٢٧٣ ٩٨
ناحیەی خەبات خەبات ٤٧٠ ٣١
کۆی گشتی قەزای ھەولێر - ٢٦٨٣ ١٩٣
٢ قەزای مەخموور مەخموور ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور مەخموور ٤٤٨ ٢٩
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥٧٧ ٥١
ناحیەی کەندێناوە دیبەگە ٧٠٧ ٤٦
ناحیەی قەراج باقرتە ٩٧٣ ٧٨
کۆی گشتی قەزای مەخموور - ٢٦٣٧ ٢٠٤
٣ قەزای کۆیە کۆیە ناحیەی ناوەندی قەزای کۆیە کۆیە ٦٤٧ ٤٨
ناحیەی تەقتەق تەقتەق ١٠٧٣ ٥٢
ناحیەی شۆڕش دێگەڵە ٤٠٤ ٤٢
کۆی گشتی قەزای کۆیە - ٢١٢٤ ١٤٢
٤ قەزای ڕەواندز ڕەواندز ناحیەی ناوەندی قەزای ڕەواندز ڕەواندز ٥٠٩ ٣٨
ناحیەی دیانا دیانا ٢٩٠ ٤١٥
ناحیەی برادۆست سیدەکان ١٦٩٠ ١١٢
ناحیەی خەلیفان خەلیفان ٤١٥ ٣٨
کۆی گشتی قەزای ڕەواندز - ٢٩٠٤ ٢١٥
٥ قەزای زێبار مێرگەسۆر ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار مێرگەسۆر ٧٨٥ ٧٨
ناحیەی مزووری باڵا شێروان مەزن ٦٢٤ ٤٢
کۆی گشتی قەزای زێبار - ١٤٠٩ ١٢٠
٦ قەزای شەقڵاوە شەقڵاوە ناحیەی خۆشناو ھیران ٤٩٢ ٣٤
ناحیەی دیرە حەریر ھەریر ٤٦٠ ٧٦
ناحیەی سەلاحەددین پیرمام ٨٠٠ ٧٦
کۆی گشتی قەزای شەقڵاوە - ١٧٥٢ ١٨٦
٧ قەزای چۆمان چۆمان ناحیەی باڵەک گەڵاڵە ٦٧٤ ٦٦
ناحیەی حاجی ئۆمەران حاجی ئۆمەران ٢٤٥ ١٩
کۆی گشتی قەزای چۆمان - ٩١٩ ٨٥
کۆی گشتی (٢١) ناحیە - ١٤٤٢٧ ١١٤٥

قۆناغی سێیەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧-١٩٨٧)دا

[دەستکاری]
  1. بە قەرمانی کۆماری ژمارە (٦٥٤) لە ١٩٨١/١٢/٢٠دا، قەزای سدیق ھێنرایە کایەوە و ناوەندەکەیشی شارۆچکەی دیانا بوو.
  2. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٧٩) لە ١٩٨٢/٢/١دا، ناحیەی باڵەک ھەڵوەشێنراو و ھەموو کەرتەکانیشی بە ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمانەوە لکێنرا.
  3. ھەڵوەشاندنەوەی ناحیەی مزووری باڵا و لکاندنی ھەموو کەرتەکانی بە ناحیەی مێرگەسۆرەوە بەپێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٢٦٧) لە ١٩٨٢/٥/١٢دا.
  4. بە پێی فەرمانی کۆماری ژمارە (٣٢١) لە ١٩٨٧/٩/١١دا، ناحیەکانی (قوشتەپە، خەبات، برادۆست، مێرگەسۆر، حاجی ئۆمەران، تەقتەق و شۆڕش) ھەڵوەشێنرانەوە.
  5. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٤٢) لە ١٩٨٧/٧/١٨دا، ھەردوو ناحیەی خوشناوی سەر بە قەزای شەقڵاوە و ناحیەی کەندێناوەی سەر بە قەزای مەخموور ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا.
  6. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٩١١) لە ١٩٨٧/١١/١٦دا، (ا) ناحیەکانی (عەنکاوە، ناحیەی ناوەندی قەزای زێبار، ناحیەی ناوەندی قەزای چۆمان) ھەڵوەشێنرانەوە و کەرتەکانیان بە ناوەندی قەزاکانیانەوە لکێندرا. (ب) ناحیەی خەبات سەر لە نوێ ھھێنرایەوە کایە. (ج) قەزای کۆیە ھەڵوەشێنرا و لە بری ئەوە ناحیەی کۆیە ھێنرایە کایەوە و بە ناوەندی قەزای ھەولێرەوە بەسترایەوە.
یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٧)دا[٦١]
ژ قەزا ناحیە ناوەند ڕووبەر٢ ژ.کەرت ژ قەزا ناحیە ناوەند ڕووبەر٢ ژ.کەرت
١ ھەولێر ناحیەی ناوەند ھەولێر ٢١٨٥ ١٦٢ ٣ سدیق ناحیەی ناوەند دیانا ٤٦٥٦ ٣٤٤
ناحیەی خەبات خەبات ٥٢١ ٣١ ناحیەی خەلیفان خەلیفان ٤٤٨ ٣١
ناحیەی کۆیە کۆیە ٢١٢٤ ١٤٢ ناحیەی ڕەواندز ڕەواندز ١٨٠ ٣٤
کۆی قەزای ھەولێر ٤٨٣٠ ٣٣٥ کۆی قەزای سدیق ٥٢٨٤ ٤١٦
٢ مەخموور ناحیەی ناوەند مەخموور ١٢١٤ ٧٥ ٤ شەقڵاوە ناحیەی ناوەند شەقڵاوە ٤٠٤ ٣٤
ناحیەی قەراج باقرتە ٩٨٣ ٧٨ ناحیەی ھەریر ھەریر ٦٤١ ٧٦
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥٨٦ ٥١ ناحیەی پیرمام پیرمام ٧٨٩ ٧٦
کۆی قەزای مەخموور ٢٧٨٣ ٢٠٤ کۆی قەزای شەقڵاوە ١٨٣٤ ١٨٦

قۆناغی چوارەم؛ لە نێوان ساڵانی(١٩٨٨-١٩٨٩)دا

[دەستکاری]
  1. ڕووبەری پارێزگاکە زیادیکرد و ژمارەی کەرتەکانیشی لە (١١٤١) کەرتەوە بە رزبووەتەوە بۆ (۱۱۸۳) کەرت.
  2. بە فەرمانی کۆماری ژمارە (٤٣٤) لە ۱۹۸۹/۹/۱۱دا، (٤) کەرتی ناحیەی پردێ و (۳۸) کەرتی ناحیەی ناوەندی قەزای دووبز ھەڵوەشێنرا و بە قەزای ھەولێرەوە لکێندرا، ھەر لەو فەرمانەدا ھاتووە ناحیەی پردێ بە قەزای ھەولێرەوە لکێندراوە، ڕووبەری ناحیەی پردێ تەنھا ڕووبەری سەرۆکایەتی شارەوانی شارۆچکەی پردێی لە خۆدەگرت.
یەکە کارگێڕییەکانی لیوای ھەولێر لە ساڵی(١٩٨٩)دا[٦٢]
ژ قەزا ناوەند ناحیە ناوەند ڕووبەر/کم٢ ژ. کەرت
١ قەزای ھەولێر ھەولێر ناحیەی ناوەندی قەزای ھەولێر ھەولێر ٣٠٤٥ ٢٠٤
ناحیەی خەبات خەبات ٥١٢ ٣١
ناحیەی کۆیە کۆیە ٢١٢٤ ١٤٢
ناحیەی پردێ پردێ ٠ ٠
کۆی گشتی قەزای ھەولێر - ٥٦٩٠ ٣٧٧
٢ قەزای مەخموور مەخموور ناحیەی ناوەندی قەزای مەخموور مەخموور ١٢١٤ ٧٥
ناحیەی گوێڕ گوێڕ ٥٨٦ ٥١
ناحیەی قەراج باقرتە ٩٨٣ ٧٨
کۆی گشتی قەزای مەخموور - ٢٧٨٣ ٢٠٤
٣ قەزای سدیق دیانا ناحیەی ناوەندی قەزای سدیق دیانا ٤٦٥٦ ٣٤٤
ناحیەی خەلیفان خەلیفان ٤٤٨ ٣٨
ناحیەی ڕەواندز ڕەواندز ١٨٠ ٣٤
کۆی گشتی قەزای سدیق - ٥٢٨٤ ٤١٦
٤ قەزای شەقڵاوە شەقڵاوە ناحیەی ناوەند شەقڵاوە ٤٠٤ ٣٤
ناحیەی حەریر ھەریر ٦٤١ ٧٦
ناحیەی سەلاحەددین پیرمام ٧٨٩ ٧٦
کۆی گشتی قەزای شەقڵاوە - ١٨٣٤ ١٨٦
کۆی گشتی (١٣) ناحیە - ١٥٥٩١ ١١٨٣

قەزاکانی پارێزگای ھەولێر

[دەستکاری]
ژمارەناوی قەزاناوەندژمارەی دانیشتووان[٦٣]
١قەزای ھەولێرھەولێر٩٣٠٬٣٨٩
٢قەزای دەشتی ھەولێربنەسڵاوە٢١٧٬٥٨٩
٣قەزای مەخموورمەخموور٢٠٥٬٠٦٦
٤قەزای سۆرانسۆران١٨٢٬٩٧٦
٥قەزای شەقڵاوەشەقڵاوە١٤٧٬٢١٩
٦قەزای کۆیەکۆیە١١٠٬٠٢٥
٧قەزای خەباتخەبات١٠٨٬٤٦٢
٨قەزای مێرگەسۆرمێرگەسۆر٥٢٬١٧٨
٩قەزای چۆمانچۆمان٣٠٬٧٤٨
١٠ قەزای تەق تەق تەق تەق ٢٥٬٠٠٠
١١قەزای ڕەواندزڕەواندز٢٤٬٩٨٦

ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر

[دەستکاری]

ھاوینەھەواری شەقڵاوە: ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوور و دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سوورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە (٣٠–٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر…)و بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج ڕاکێشی و ئاووھەواکەی.

'تاڤگەی گەلیی عەلی بەگ': ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج ڕاکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، ١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ، لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بووەتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن.

ھاوینەھەواری بێخاڵ''': ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز و پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا. دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز. لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.

ھاوینەھەواری جوندیان: ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، و دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن، پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە) بەھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بووەتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران.

ھاوینەھەواری حاجی ئۆمەران: دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری.

سەری ڕەش و پیرمام: دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن، لە ھەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچکەی سەلاحەدین ١٥ خولەک ڕێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزایییەوە دەڕوانێتە دەشتی کاکی بە کاکی ھەولێر. مەودای ڕاستەوخۆی لە گەڵ تورکیا ١٨٠ کیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵکەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف کە بە یەکێک لە چیا بەرزەکانی کوردستان دێتە ئەژمار، سەری ڕەش ھەڵکەوتووە؛ و لەو شوێنەوە باشووری کوردستان بەڕێوە دەبرێ چونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام (مەسیف) بووەتە بارەگای سەرەکی پارتی دیموکراتی کوردستان و جەرگەی فەرمانرەوایەتی کردنی کوردستانە و ھەمو ھێزە سیاسییەکانی پارتی و ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە پیرمامن و ئارامترین شوێنە بە تایبەتی لە دوای تەواوبونی تونێلی ھەولێر-شەقڵاوە کە لەژێر چیای سەربەنەوە تێدەپەڕێت سەلاحەددین دەبێتە جومگەی پاراستنی کوردستان، ھەر کە دەگەیت بە ناو شارۆچکەی پیرمامدا چەندین کۆشک و ڤیلا سەرنجت ڕادەکێشێت، و لە ئێستادا چەندین پلانی تۆکمە ھەیە بۆ ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ئاسایشی و گەشتیارەوەبەلام بە ھەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی، و سەری ڕەشیش تەنھا ٥ دەقیقە لە ناو مەسیفەوە دورە شوێنی حەوانەوەی سەرۆک مسعود بەرزانی یە، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە.

کشتوکاڵ

[دەستکاری]

ھەروەک دەزانرێت ھەرێمی کوردستان بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی (زار چەمی) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک (شانەدەر) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لە ھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی ھاوین بەرھەمەکانی وەک (تەماتە، خەیار، باینجان، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتییە لە (گەنم، جۆ، نیسک، نۆک، پاقڵەمەنییەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک:

  1. دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج).
  2. بەرووبوومی پیشەسازی و ڕۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن)
  3. سەوزەوات (تەماتە، خەیار، شفتی، گندۆرە، پیاز)
  4. میوە (ترێ، سێو، قەیسی، خۆخ، ھەرمێ، ھەنار).
  5. پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، فاسولیای تەڕ).

جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠–١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و ڕادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠–١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنھا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە ڕووبەری پارێزگای ھەولێر ١٢،٤٨٠ کم دووجایە کە دەکاتە ٢.٨٥٪ی ڕووبەری عێراق.

نەخشەکان

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  2. ↑ داڕێژە:استشھاد بویب
  3. ↑ https://www.erbil.gov.krd/app/governorate
  4. ↑ https://www.kurdipedia.org/files/books/2014/95039.PDF?ver=132385097450000000
  5. ↑ Nasrullah, Mehmet (1908), مکمل آوروپا خریطە سی [Complete Map of Europe] (in Ottoman Turkish), Istanbul: Tefeyyüz Kitaphanesi.
  6. ↑ https://gov.krd/english/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/
  7. ↑ https://gov.krd/arabic/the-governments-mission/erbil-baghdad-relations/
  8. ↑ https://oracc.museum.upenn.edu/
  9. ↑ پ.ی.د موسا محەممەد خضر و پ.ی.د ئارام جەلال حەسەن و کەیفی جەلال تەھا. «ناوی ھەولێر لە سەرچاوە کۆنەکاندا» (PDF) (بە کورد). لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  10. ↑ گۆڤاری سۆمەری ژمارە ٨ ساڵی ١٩٥٢
  11. ↑ https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12387932_01.pdf
  12. ↑ https://erbilcitadel.org/arbil/?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696
  13. ↑ https://books.google.iq/books?id=en9tzr1-VM4C&redir_esc=y
  14. ↑ Yarshater, Ehsan (1993). The Cambridge History of Iran, Volume 3. Cambridge University Press. p. 482. ISBN 978-0-521-20092-9. Of the four residences of the Achaemenids named by Herodotus—Ecbatana, Pasargadae or Persepolis, Susa and Babylon—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the Seleucids and the Parthians the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the Tigris—to Seleucia and Ctesiphon. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient Babylon, just as later Baghdad, a little further upstream, was built out of the ruins of the Sassanian double city of Seleucia-Ctesiphon.
  15. ↑ https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316
  16. ↑ https://books.google.iq/books?id=79wj2hj4wKUC&redir_esc=y
  17. ↑ Brook, Kevin Alan (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Lanham: Rowman and Littlefield Publishers. pp. 241–243
  18. ↑ https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm
  19. ↑ https://books.google.iq/books?id=rNdtAAAAMAAJ&q=adiabene&redir_esc=y
  20. ↑ Gillman, Ian and Hans-Joachim Klimkeit. Christians in Asia before 1500. (Ann Arbor: University of Michigan, 1999) p. 33
  21. ↑ D. Sellwood, "ADIABENE," Encyclopædia Iranica, I/5, pp. 456–459
  22. ↑ Bozarslan، Hamit؛ Gunes، Cengiz؛ Yadirgi، Veli (٢٢ی نیسانی ٢٠٢١). 9781108473354&redir_esc=y The Cambridge History of the Kurds (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٧. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤. {{cite book}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  23. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری :3 نەدراوە
  24. ↑ Kennedy، Hugh (١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ٢١٥. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٣٧٦٣٩-٢.
  25. ↑ Brill، E. J. (١٩٩٣). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936. Ṭāʻif - Zūrkhāna (بە ئینگلیزی). BRILL. لاپەڕە ١٠٤٩. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٩٧٩٤-٠.
  26. ↑ Minorsky، V. (١٩٥٣). 9780521057356&redir_esc=y Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin (بە ئینگلیزی). CUP Archive. لاپەڕە ١٤٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٠٥٧٣٥-٦. {{cite book}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  27. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری :2 نەدراوە
  28. ↑ Bozarslan، Hamit؛ Gunes، Cengiz؛ Yadirgi، Veli (٢٢ی نیسانی ٢٠٢١). 9781108473354&redir_esc=y The Cambridge History of the Kurds (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٦. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٨-٤٧٣٣٥-٤. {{cite book}}: نرخی |ناونیشان= بپشکنە (یارمەتی)
  29. ↑ James، Boris (٢٣ی تەممووزی ٢٠٠٧). «Le " territoire tribal des Kurdes " et l'aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales». Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée (بە فەرەنسی) (117–118): ١٠١–١٢٦. doi:١٠.٤٠٠٠/remmm.٣٣٣١. ISSN ٠٩٩٧-١٣٢٧.
  30. ↑ B. James. Le « territoire tribal des Kurdes » et l’aire iraqienne (xe-xiiie siècles): Esquisse des recompositions spatiales. Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée, 2007. P. 101-126.
  31. ↑ Woods, John E. (1977), "A note on the Mongol capture of Isfahān", Journal of Near Eastern Studies, 36 (1): 49–51
  32. ↑ https://www.gemaart.com/wp-content/uploads/2020/09/PAPER_Citadel-Research_Novacek.pdf
  33. ↑ Sourdel, D. (2010), "Irbil", in Bearman, P.; Bianquis, Th.; Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P. (eds.), Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Brill Online,
  34. ↑ Edwin Munsell Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, (Chicago 1896) p. 153
  35. ↑ «زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا universalis.fr». universalis.fr.
  36. ↑ «زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا britannica.com». britannica.com.
  37. ↑ «زانیاری دەربارەی قەرەقۆینلۆ لە سایتەکەدا nomisma.org». nomisma.org. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تەممووزی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  38. ↑ «Wayback Machine» (PDF). ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  39. ↑ Helen Chapin Metz. Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313.
  40. ↑ Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145.
  41. ↑ Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.
  42. ↑ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2006).
  43. ↑ Rothman, E. Nathalie (2015). Brokering Empire: Trans-Imperial Subjects between Venice and Istanbul. Cornell University Press.
  44. ↑ https://archive.org/details/historyofottoman00stan/page/198/mode/2up
  45. ↑ Nasiri, Ali Naqi; Floor, Willem M. (2008). Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration. Mage Publishers. p. 309.
  46. ↑ Kemp, Percy (1983). "Power and Knowledge in Jalili Mosul". Middle Eastern Studies. 19 (2): 201–12.
  47. ↑ https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ
  48. ↑ https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  49. ↑ عباس العزاوی. «عشائر العراق» (بە عەرەبی). لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  50. ↑ https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=
  51. ↑ شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ. «ئەتڵەسی باشووری کوردستان» (بە کوردی). لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  52. ↑ https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=
  53. ↑ «سالنامة ولایت بغداد» (بە عەرەبی). لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  54. ↑ https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=
  55. ↑ https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=
  56. ↑ https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960
  57. ↑ https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960
  58. ↑ شەھید مامۆستا سوھەیل خورشید عەزیز - شەماڵ. «ئەتڵەسی باشووری کوردستان» (بە کوردی). لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  59. ↑ https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960
  60. ↑ https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960
  61. ↑ https://dig-doc.org/index.php?page=Ym9vaw==&op=ZGlzcGxheV9ib29rX2RldGFpbHNfdQ==&book_id=NTk5&lan=
  62. ↑ https://www.noor-book.com/tag/دلیل-الجمھوریة-العراقیة-لسنة-1960
  63. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پارێزگای_ھەولێر&oldid=1557971»