قەزای خانەقین
قەزای خانەقین | |
|---|---|
  نەخشەی قەزاکانی پارێزگای سلێمانی و پارێزگای دیالە | |
| پۆتانەکان: 34°21′41″N 45°17′23″E / 34.3615°N 45.28965°Eپۆتانەکان: 34°21′41″N 45°17′23″E / 34.3615°N 45.28965°E | |
| وڵات |  کوردستان عێراق |
| ھەرێم | ھەرێمی کوردستان |
| پارێزگا | پارێزگای سلێمانی و پارێزگای دیالە |
| مەڵبەند | خانەقین |
| بوون بە قەزا | ١٩٢١ |
| ڕووبەر | |
| • قەزا | ٢٧٦٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٬٠٦٧ میلی چوارگۆشە) |
| • شاری | ١٣٫٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٫١ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزترین بەرزایی | ٣٠٠ مەتر (١٬٠٠٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٥) | |
| • قەزا | ١٥٥،٠٠٠ |
| • شاری | ٩٥،٠٠٠–١٠٠،٠٠٠ |
| سەرناوی دانیشتوو | خانەقینی |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی(سۆرانی، کوردیی کەڵھوڕی و گۆرانی)، عەرەبی و تورکمانی |
| • ئایین | ئیسلام(سوننە و شیعە) و یارسان |
| • ب پ م(٢٠١٧) | ٠٬٧٥٨[١] بەرز · ٢٦مین |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی) |
| • ھاوین (DST) | UTC+٤:٣٠ (ھاوین) |
| تەلەفۆن | ٠٠٩٦٤ |
قەزای خانەقین (بە عەرەبی: قضاء خانقین) قەزایەکە کە بەشێکی بەشێکە لە قەزاکانی ئیدارەی گەرمیان لە ھەرێمی کوردستان و بەشێکی سەر بە پارێزگای دیالەیە لە عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی خانەقینە.[٢] قەزاکە چوار ناحیەی ھەبوو بە ناوەکانی قۆرەتوو و مەیدان و گوڵاڵە و سەعدیە بەڵام گوڵاڵە کرا بە قەزا و ناحیەی سەعدیەش خرایە سەری بەپێی فەرمانێکی پارێزگاری دیالە و بەپشتبەستن بە نوسراوی ئەنجومەنی پارێزگای دیالە و وەزارەتی پلاندانان، بڕیاردرا بە بەقەزاکردنی ناحیەی گوڵاڵە و دابڕینی ناحیەی سەعدیە لە خانەقین و خستنەسەر قەزای گوڵاڵە.
زۆرینەی خەڵکی ئەم شارە بە زمانی کوردی ئێرانیی قسە دەکەن و خەڵکی شارەکەش بە زمانی کوردیی خواروو دەدوێن. زۆرینەی ئاخێوەری کوردە و کەمینەی تورکمان و عەرەبن. پێشتر سەر بە پارێزگای کەرکووک بوو. بەڵام کاتێک ناوچەکان جێناکۆک بوون جیاکراوە و خرایە سەر پارێزگای سلێمانی بەڵام کەلار داوای پارێزگابوونی کرد ئەو کاتەش ئەو خرایە سەر ئیدارەی گەرمیان.[٣]
بە فەرمی بەشێکە لە پارێزگای دیالە، بەڵام لە ژێر کۆنترۆڵی دیفاکتۆی(پەیوەندیدارە) حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە.[٤] لە ئێستادا دوو قەزای خانەقین لە عێراق ھەیە. یەکێکیان لە پارێزگای دیالە ھەیە و یەکێکی تریان لە پارێزگای سلێمانی. جاران یەک قەزای خانەقینی یەکگرتوو ھەبوو. بەڵام لە ماوەی ڕابردوودا زۆربەی قەزاکە بە خانەقینی ناوەندییەوە کەوتووەتە ژێر کۆنترۆڵی عێراقوە. حکوومەتی فیدراڵی عێراق ناکۆکی لەسەر ئەمە دەکات و بانگەشەی ئەوە دەکات کە تەواوی قەزاکە بە فەرمی بەشێکە لە پارێزگای دیالە. بەڵام حکوومەتی کوردی قەزای نوێ و سەربەخۆی دروستکردووە، لەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتیدایە، کە بە قەزای خانەقین ناودەبرێت. بەم شێوەیە دوو قەزای ھاوتەریب، یەکێکیان لەژێر دەسەڵاتی دیالە و یەکێکی تریان لەژێر دەسەڵاتی سلێمانیدا بوونیان ھەیە، کە کۆنترۆڵ و ئیدیعای سەریەککەوتوویان لەسەرە. ناحیەکانی قەزای خانەقین کە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندایە و سەر بە پارێزگای سلێمانیە بریتین لەمانە (ناحیەی قۆرەتوو، و ناحیەی مەیدان)، ھەروەھا ئەو ناحیانەی سەر بە قەزای خانەقینن و لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی عێراقین و سەر بە پارێزگای دیالەن بریتین لەمانە (ناحیەی خانەقین(ناوەند))[٥]
قەزاکە بەشێکە لە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق.[٦] ڕووباری ئەڵوەند بەناو قەزای خانەقیندا تێدەپەڕێت پێش ئەوەی بچێتە ڕووباری سیروانەوە.
ژمارەی دانیشتووانی قەزاکە لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە ١٧٥ ھەزار کەس مەزەندە کراوە.[٧] ژمارەی دانیشتووانی ناوەندی قەزاکە لە ٢٠ ھەزار کەسەوە لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ زیاتر لە ١٦٠ ھەزار کەس لە ساڵی ٢٠١١–٢٠١٠ زیادی کردووە بەھۆی سەقامگیری دۆخی ئەمنی لەو کاتەدا.[٨]
ناو
[دەستکاری]ناوی قەزاکە لە ناوەندەکەیەوە هاتووە کە ئەویش شارۆچکەی خانەقینە: زۆر بۆچون ھەیە لەسەر ناوی خانەقین، لەوانە(خان نەقی) کە نەقی ناوی شوێنێک بووە کە خانی ھەبوون، خان بە واتای ئاغا. یان (خان قین) بەواتای جێگەی قین یاخود ڕق، چونکە گوایە پاشای ساسانەکان کە بەڕەگەز کوردن لە قیندا یاخود لە ڕقا (منزر بن نعمان) لەوێ زیندانی کردووە چونکە ئامادە نەبووە بە زاوا قبوڵی بکات. یانیش ئەڵێن کاتێک کە عەرەبە داگیرکەرەکان ھاتوون لە ئاوی ئەڵوەندا خنکاون بۆیە بە دەنگی بەرز وتوویانە "خنقینی" کە بە شوێنی خنکاندنەکە ناسراوە. بەڵام بە زمانی کوردیی کەڵھوڕی یان گۆرانی بە (خانە قی) ناودەبرێت.[٩]
جوگرافیا
[دەستکاری]قەزای خانەقین ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم قەزا و شارستانانە:
- لە باکوورەوە لەگەڵ قەزای کەلار و قەزای دەربەندیخان.
- لە باشوورەوە لەگەڵ قەزای بەلەدروز.
- لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی سەرپێڵی زەھاو و شارستانی قەسری شیرین.
- لە ڕۆژاواوە لەگەڵ قەزای گوڵاڵە.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ د.عەبدوڵا غەفور. «گوندەکانی کوردستان لەسەرژمێری ساڵی ١٩٥٧دا» (PDF) (بە کوردی).
- ↑ جەمیل ڕۆژبەیانی. «ووڵاتەکەت بناسە» (بە کوردی).
- ↑ https://reliefweb.int/attachments/d033eb4d-bb95-33dd-aa20-db709f10c242/14956D076A0123C6C125760B0033C4AE-Full_Report.pdf
- ↑ http://slemani.gov.krd/storeImages/map1.jpg
- ↑ https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=104369 ٣٠ی ئازاری ٢٠٢٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ https://www.britannica.com/place/Khanaqin
- ↑ https://www.alsumaria.tv/mobile/news/55166/iraq-news
- ↑ http://chawykurd.com/details.aspx?=hewal&jmare=5792&Jor=65&Jor2=4[بەستەری مردوو]
- ↑ https://www.openstreetmap.org/#map=9/34.3457/45.1923
| قەزاکان و شارەکان |
|  | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| وتاری پەیوەندیدار |
| |||||
| بابەتی گەشتیاری | ||||||
دابەشکارییە کارگێڕییەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| پارێزگای دھۆک |
|  | |||
| پارێزگای سلێمانی |
| ||||
| پارێزگای ھەولێر |
| ||||
| پارێزگای ھەڵەبجە | |||||
| پارێزگای دیالە | |
|---|---|
| پارێزگای سەلاحەددین | |
| پارێزگای کەرکووک | |
| پارێزگای نەینەوا | |
| پارێزگای ھەولێر | |
