خارپێت

ئەلەزیز خارپێت Elâzığ
شار
وڵات	تورکیا
پارچە	باکووری کوردستان
پارێزگا	خارپێت
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠٢٢)
• سەرجەم	٣٨٧٬٠٧٢
زمان و ئایین
• زمان	کوردی
کۆدی تەلەفۆن	٤٢٤(٩٠+)
وێبگە	www.elazig.bel.tr

ئەلەزیز یان خارپێت یان ئەلازیغ شارێکە لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ لە باکووری کوردستان، تورکیا، و ناوەندی کارگێڕیی پارێزگای خارپێت و قەزای خارپێتە. لە ناو شارە کۆنەکەی خارپێت و دەوروبەریدا دامەزراوە و لە بەشی سەرەوەی دۆڵی فوراتدا ھەڵکەوتووە. ئەو دەشتەی شارەکەی لەسەر کێشراوە بەرزییەکەی ١٠٦٧ مەترە لە ئاستی دەریاوە. ئەلازیغ وەک نیمچەدوورگەیەکی ناوخۆیی دەردەکەوێت کە بە دەریاچەی سروشتیی ھەزار و کۆگاکانی ئاوی بەنداوی کەبان، کاراکایا، کڕاڵکزی و ئۆزلوجە دەورە دراوە. ژمارەی دانیشتووانەکەی ٣٨٧٬٠٧٢ کەسە (٢٠٢٢).

ناو

مەزرە

ئەلازیغ سەردەمانێک گەڕەکێکی شارۆچکە قەڵای کۆنی خارپێت بووە و پێی دەوترا «مەزرە». ھاینریچ ھۆبشمان پێی وابوو مەزرە ھەمان نیشتەجێبوونی «مازارا»یە کە پۆتۆلیمۆس ئاماژەی پێکردووە، لەکاتێکدا نیکۆڵاس ئەدۆنتز ناوەکەی بۆ وشەیەکی عەرەبی گەڕاندووەتەوە کە بە واتای زەوی کێڵدراو یان گوندێکی بچووک دێت. ناوی شوێنی مەزرە لە بنەڕەتدا کورتکراوەی «ئەغەوات مەزراسی» (گوندی ئاغاکان)یان «مەزرا-ی چۆتەلیزادە» (گوندی بنەماڵەی چۆتەلیزادە) بووە. ئەمەش بەوە ڕوون دەکرێتەوە کە ھەندێک لە ناودارانی خارپێت لە کۆتایی سەدەی ١٨دا لە شارەکە دوورخرابوونەوە و لە گوندە نزیکەکان نیشتەجێ بوون.

خارپێت

دەوترێت ھەندێک لە ئەرمەنییەکانی خارپێت لە ساڵی ١٦١٧ لەم شوێنەدا نیشتەجێ بوون، بۆیە ئەلازیغ ھەندێک جار لەلایەن ئەرمەنییەکانەوە بە «نۆر خاربێرد» (بە واتای خارپێتی نوێ) دەوترا. ناوە کوردییەکەی «خارپێت»یان «خارپێرت»ە. ناوی شارەکە بە زمانی سوریانی «کارتپێرت»یان «خارپووت»ە.

ئەلازیغ

لەگەڵ دروستکردنی ویلایەتی مامورەتولعەزیزی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ناوی «مامورەتولعەزیز» وەک ناوێکی جێگرەوە بۆ شارەکە ھاتە کایەوە. ئەم ناوە بە خێرایی گۆڕا بۆ «ئەلئەزیز» (بە تورکی: Elaziz؛ بە کوردی: Elezîz). لە ساڵی ١٩٣٧دا، بە فەرمانێکی مستەفا کەمال ئەتاتورک، ئەم ناوە کرا بە تورکی وەک «ئەلازک»، بەڵام بەھۆی سەختی لە دەربڕینیدا، لە کۆتاییدا بە «ئەلازیغ» پەسەندکرا.

مێژوو

شارۆچکەی مەزرە (ئەلازیغی داھاتوو) لەسەر دەشتە بەپیتەکەی خوار ئەو گردە دامەزرا کە قەڵا و نیشتەجێبوونی زۆر کۆنتری خارپێتی لەسەر دروست کرابوو. نزیکەی پێنج کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی خارپێتەوە دوور بوو. ھۆرییەکان کە لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠٠ی پێش زایین لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون، کۆنترین دانیشتووی ناسراوی ناوچەکەن. خارپێت و ناوچەکانی دەوروبەری بەشێک بوون لە شانشینی ئورارتوو لەکاتی گەورەبوونیدا، و ڕەنگە ئورارتییەکان یەکەم کەس بووبن کە قەڵایەکیان لێرە دروستکردبێت. مێژوونووس ھاکۆب ماناندیان پێی وابوو کە ئەمە قەڵای سەرەکیی یەکێتیی پێشووی «ھایاسا-عەزی» بووە. ئەگەری ئەوە ھەیە کە خارپێت لەسەر یان لە نزیک شوێنی «کارکاتیۆکێرتا» بێت کە یەکەم پایتەختی شانشینی سۆفین بووە. جوگرافیناسە موسڵمانە سەرەتایییەکان خارپێتیان بە «حسنی زیاد» دەناسی، بەڵام ناوی ئەرمەنی، «خارتاپێرت»یان «خاربێرت»، کە دواتر بوو بە «خارپووت» و «خارپێت»، بە تێپەڕبوونی کات بە شێوەیەکی گشتی پەسەندکرا.

خارپێت و مامورەتولعەزیزی عوسمانی

خارپێت و دەوروبەری لە ساڵی ١٠٨٥دا لە ئەنجامی شەڕی مەنزیکەرت کە لە ٢٦ی ئابی ١٠٧١دا ڕوویدا، کەوتە ژێر کۆنتڕۆڵی تورکەکان. ناوچەی دەوروبەری قەڵاکە لە سەدەکانی دواتردا زۆرجار دەستاودەستی کردووە و کەوتووەتە ژێر کۆنتڕۆڵی چوبووک ئۆغوڵاری، ئارتوکییەکان، سەڵتەنەتی ڕۆم، ئیلخانییەکان، میرنشینی دولکادر، ئاق قۆینلۆ، سەفەوییەکان و عوسمانییەکان.

بەپێی مێژوویەکی فەرمی کە لە ساڵی ١٨٨٣دا نووسراوە، مەزرە لە بنەڕەتدا گوندێکی بچووک بووە لە نزیک خارپێت کە وەک شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمیی «چۆتەلیزادەکان» بووە، کە یەکێک بوون لە بنەماڵە ناودارەکانی خارپێت کە لە ساڵانی ١٧٨٠–١٧٩٠دا دوورخرابوونەوە. لە ساڵانی ١٨٣٤–١٨٣٦، چۆتەلیزادەکان میوانداریی والی و فەرماندەی سەربازی ڕەشید محەممەد پاشایان کرد، کە گوندەکەی کردە سەربازگەیەک بۆ ھەڵمەتەکانی لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆرییەتدا. لە ساڵانی ١٨٥٠ و ١٨٦٠دا، مەزرە گەشەی کرد و بوو بە شارۆچکەیەکی بچووک یان گەڕەکێکی خارپێت کە بۆرژوازییەکی ئەرمەنی دەوڵەمەندی تێدا بوو. لە ساڵی ١٨٦٩دا، ئەرمەنییەک بە ناوی کریکۆر ئیپیکجیان کارگەیەکی ئاوریشمی لە مەزرە دامەزراند. لە ساڵی ١٨٧٨دا، کرا بە ناوەندی کارگێڕیی ویلایەتی مامورەتولعەزیز. بەپێی ئامارەکانی سەرژمێری ساڵانی ١٨٨٠، دانیشتووانی مەزرە لە ٢٬١٢٦ نانوموسڵمان و ٥٤٨ موسڵمان پێکھاتبوو، ئەمەش وای کردبوو ببێتە تاکە ناوەندی ویلایەت کە زۆرینەی ئەرمەنی بێت جگە لە وان. لە ھەمان کاتدا، خودی خارپێت دانیشتووانەکەی ١٢٬٩٧٤ کەس بوو (٥٬١٢٥ نانوموسڵمان و ٧٬٨٤٩ موسڵمان). گوندە قەرەباڵغەکانی سەر دەشتەکەش دانیشتووانێکی تێکەڵاوی ئەرمەنی و موسڵمانیان ھەبوو. دانیشتووانی مەزرە زیاتر بازرگان، پیشەگەر و فەرمانبەر بوون.

لە ساڵی ١٨٩٢دا، ئەکادیمیای ناوەندیی نیشتمانیی ئەرمەنی لە مەزرە دامەزرا. تا ساڵی ١٩١١، خوێندنگەیەکی کچانی ئەرمەنی و پەیمانگایەکی ئایینی، ھەروەھا دوو کۆلێژ کە لەلایەن مژدەدەرە (میسیۆنەرە) فەڕەنسی و ئەڵمانییەکانەوە بەڕێوەدەبران، لە تەک چەندین دامەزراوەی پەروەردەیی دیکەدا ھەبوون. چوار کڵێسای ئەرمەنی لە سەدەی ١٩دا لە مەزرە دروست کران. مەزرە، وەک خارپێت، کەمینەیەکی مەسیحیی سوریانیشی تێدا بوو. بینای کونسوڵخانەی ئەمریکا لە خارپێت، کە لە ساڵی ١٩٠١دا دامەزرا.

خارپێت بۆ چەندین ساڵ وێستگەیەکی گرنگ بوو بۆ مژدەدەرە ئەمریکییەکان. مژدەدەرەکان کۆلێژی فورات، پەیمانگایەکی ئایینی و خوێندنگەی کوڕان و کچانیان دروست کرد. ئەم کۆلێژە تا ساڵی ١٩١٥ کاری دەکرد کاتێک بیناکانی دەستیان بەسەردا گیرا و لەلایەن سوپای عوسمانییەوە وەک سەربازگە بەکارھێنران. لە تشرینی دووەمی ١٨٩٥دا، تورک و کوردەکانی سەر بە حکوومەت گوندە ئەرمەنییەکانی سەر دەشتەکەیان کۆمەڵکوژ و تاڵان کرد و سووتاندیان. لە ھەمان مانگدا، ھێرش کرایە سەر خارپێت و قوتابخانە ئەمریکییەکان سووتێنران. لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا، زۆرێک لە دانیشتووانەکەی کوژران.

مێژووی کڵێسا

خارپێت چەندین کڵێسا و دێری ئەرمەنی تێدا بوو. ھەروەھا، لە خارپێت کورسیی قەشەی سوریانی ئۆرتۆدۆکس ھەبوو ھەر لە سەدەی یازدەیەمەوە، کە ئەوکاتە بە «حسنی زیاد» و دواتر بە خارپێت دەوترا. بە پێچەوانەی زۆرێک لە مەڵبەندە مەسیحییەکانی تورکیا، کڵێسای ئەرمەنی و ئاشوورییەکان تا ئێستاش کار دەکەن سەرەڕای ئەو کۆمەڵکوژییانەی لە شارەکەدا لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنی و ئاشوورییەکاندا ڕوویاندا، کە تێیدا قەشە و زۆربەی شوێنکەوتووانی کوژران. ئەم مەڵبەندە دوو قەشەی ھەیە، کە کڵێسا سەرەکییەکەی لە «کڵێسای مریەمانا»ی کۆنە لە تەنیشت دیواری قەڵا کۆنەکەوە.

دیمۆگرافیا

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە زیاتر تورک و ئەرمەنی تێدا دەژیا. دانیشتووانی ئەرمەنی لە کۆتایی سەدەی ١٩دا بە خێرایی گەشەی کرد و زۆربەی یان نیوەی دانیشتووانەکەیان پێکدەھێنا. بەپێی پاتریارکی ئەرمەنی لە قوستەنتینیە، پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، ٣٩٬٧٨٨ ئەرمەنی لە قەزای خارپێت-مەزرەدا دەژیان، لەوانەش ٢٠٬٥٩٠ جووتیار لە ٥٠ گوندی دەوروبەریدا. ٦٧ کڵێسا، ٩ دێر و ٩٢ خوێندنگەیان ھەبوو. زۆربەی ئەرمەنییەکانی قەزاکە لە گوندەکانی دەوروبەردا دەژیان. پیاوان لەسێدارە دران و ژن و منداڵانیش لەکاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا بە موسڵمانان فرۆشران. شارەکە ئاشووری و کوردیشی تێدا نیشتەجێ بوو.