ھەولێر

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ھەولێر
Erbil
أربيل
پایتەخت
پارکی شار
پارکی شار
نازناوەکان: شاری قەڵا و منارە
پایتەختی گەشتیاریی
پیرە هەولێر
شاری هۆلاکۆ بەزێن
شاری سوڵتان موزەفەر
ھەولێر is located in ھەرێمی کوردستان
ھەولێر
ھەولێر
ھەولێر لە ھەرێمی کوردستاندا
پۆتانەکان: ٣٦°١١′٢٨″N ٤٤°٠′٣٣″E / ٣٦.١٩١١١°N ٤٤.٠٠٩١٧°E / 36.19111; 44.00917پۆتانەکان: ٣٦°١١′٢٨″N ٤٤°٠′٣٣″E / ٣٦.١٩١١١°N ٤٤.٠٠٩١٧°E / 36.19111; 44.00917
وڵات  عێراق
ھەرێم  کوردستان
پارێزگا ھەولێر
قەزا ھەولێر
دامەزران ٩٠٠٠ ساڵ پێش زایین
دەسەڵات
 • جۆر شارەوانی
 • پارێزگار نەوزاد ھادی
بەرزایی ٤٠٠ مەتر (١٬٣٠٠ فووت)
کۆدی تەلەفۆن 066
وێبگە http://www.hawlergov.org

هەولێر یان ئەربیل (Hewlêr) (عەرەبی: اربیل) شارێکی دێرینی کوردستانە، ئێستا ناوەندی پارێزگای ھەولێر و پایتەختی ھەرێمی کوردستانە. شاری ھەولێر بە یەکێک لە کۆنترین شارەکانی جیھان دەژمێردرێت کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ۹٠٠٠ پێش زایین. لە نووسراوەکانی پادشای سۆمەری، سۆلکی ناونراوە بە ئوربیلم، لە نووسراوەکانی بابلی و ئاشووری بە ئەربائیلۆ ناودەبرا، کە بە مانای چوار خواوەند دەھات، لە سەردەمی بابلی شوێنی پەرستنی عەشتار بووە.

لە ھێڵکارییەکی خەتی بزماری ناسراو بوو بە (ئای کشان کلاما) واتە (ماڵی خاتوونی ھەرێمەکە)، ھەر‌وەھا پەرستگایەک بوو بۆ پادشای ئاشورییەکان کە پەیکەرێکی پادشای پانیپاڵ و پەیکەری خواوەندی عەشتار کە لە بڕۆنز دروست کرابوو دۆزراوەتەوە.

بەھۆی گرنگی ئەم شارە، پادشای ئاشوری، سەنحاریب ھەستا بە پەنگاوکردن (خزن)ی ئاو لە تونێل(نۆین)ی دروستکراو بە بەردی مەڕمەڕ، کە لە گوندی مورتکیانی بەستۆڕە دەست پێدەکات تا دەگاتە ھەولێر، کە درێژی ئەم نۆینە (تونێلە) ٢٢ کیلۆمەترە لەژێر زەوی لێدراوە، لەبەر دەرکی ئەم نۆینە سەنحارێب بەردێکی ھەڵکەندراو‌ی بەجێ ھێشتووە و لەسەری نووسراوە (من سەنحاریبم، پادشای ئاشوری، ھەستاوم بە دروستکردنی سێ جۆگەی ئاوی لە چیای خانی بۆ شاری خاتوونە جوانەکە...).

لە دوای ڕاپەڕینەوە لە ساڵی ١٩٩١، هەولێر بە هۆی بوون بە پایتەختی هەرێمی کوردستانی عێڕاق، فراوانبوونێکی خێرای بەخۆوە بینی و بووە یەکێک لە ئارامترین و پاکترین شارەکانی عێڕاق، لەم دوواییانە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبیی هەڵبژێردرا، گەشتیاران لە هەموو وڵاتانی دەوروبەرەوە ڕووی تێدەکەن.

جوگرافیا[دەستکاری]

شاری ھەولێر دەکەوێتە ناوەراستی کوردستانی عێراق. شوێنێکی گرنگ بووە لە کۆنەوە تا ئێستا. زۆربەی ناوچەکانی زەوی بە پیتە بۆ کشتوکاڵ و ئاودێری دەست دەدات. کەشوھەوایەکی چواروەرزەی ھەیە. ھاوینی گەرم و زستانی سارد.

دانیشتووان[دەستکاری]

باسکردن له‌م بابه‌ته‌ ئاسان نییه‌،چونکه‌ ئه‌م شاره‌ به‌پێی ته‌مه‌ند درێژه‌که‌ی چه‌ندین جار گه‌شه‌سه‌ندن و فه‌رامۆشکردنی به‌ خۆوه‌ بینووه‌، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌ولێریه‌که‌م جار له‌ هه‌زاره‌ی سێیه‌م پێش زایینی، و له‌سه‌رده‌می پادشای سۆمه‌ڕی شۆلکی باسی لێوه‌ کراوه‌، به‌ڵام له‌سه‌رده‌می ئاشوورییه‌کان یه‌که‌م گه‌شه‌ی به‌خۆوه‌ بینیووه‌ و ته‌نانه‌ت بۆته‌ بنکه‌یه‌کی گرنگی ئایینی ئاشوورییه‌کان و په‌رستگای خواوه‌ند عه‌شتاری تیابووه‌، دواتر و له‌گه‌ڵ رووخانی ئیمپراتۆریه‌تی ئاشووری ساڵی 612پ.ز. له‌ سه‌ر ده‌ست مییدیه‌کان.

دووه‌م گه‌شه‌سه‌ندنی شار له‌ سه‌رده‌می سوڵتان موزه‌فه‌ردین کوڕی زه‌ینه‌دین عه‌لی کومک ناسراو به‌ موزه‌فه‌ره‌دین گۆگ به‌ری(گورگه‌ بۆر) کاتی ساڵی 586 کۆچی / 1190 زایینی ده‌سته‌ڵاتی شار وه‌رده‌گرێت و له‌ماوه‌ی 43 ساڵه‌ی حوکمڕانی ئه‌و زۆر گه‌شه‌سه‌ند و سه‌رجه‌م ناوچه‌کانی نزیکی خسته‌ سه‌ر هه‌ولێر و ئه‌م ناوچه‌ ناوی بوو هه‌رێمی شاره‌زو ناوچه‌یه‌کی فراوانی نێوان زابی گه‌وره‌ سولیمانی تا ده‌گات داقوقدوای ده‌گرته‌ خۆ که‌ هه‌ولێر پایته‌ختی ئه‌م هه‌رێمه‌ بووه‌ به‌ڵام دوایی کۆچکردنی له‌ 630کۆچی 1233 زایینی شاره‌که‌ پشت گوێ خراوه‌، هه‌ر چه‌نده‌ تا ئێستات نه‌زانراوه‌ له‌م دوو سه‌رده‌مه‌دا چڕی دانیشتوانی له‌ هه‌ولێر چه‌ند بووه‌، به‌ڵام جگه‌ له‌م دوو سه‌رده‌مه‌ هه‌ولێر، فه‌رامۆشکراوه‌ و به‌رده‌وام هێرش کراوه‌ته‌سه‌ر و به‌ده‌ستی داگیر که‌ران تیکوپێکدراوه‌ ئه‌مه‌ش له‌به‌ر به‌ره‌نگاری و لیژنه‌ی خه‌ڵکه‌که‌ی که‌ سه‌ریان بۆ که‌س شۆڕنه‌کردووه‌، هه‌ر چه‌نده‌ زۆربیانی و مسیۆنیز و گه‌ریده‌ له‌ چاخی جیاجیا له‌ هه‌ولێره‌وه‌ رۆیشتوون هه‌ر له‌ (مشیمازیخا) که‌ له‌ 550 زاینی سه‌ردانی هه‌ولێر کردووه‌ و تا ده‌گاته‌ کولونیل و ئه‌فسه‌ره‌کانی داگیرکاری بریتانی بۆ عێراق ، و هه‌ریه‌که‌ و به‌دید و مه‌زنده‌ی خۆی باسی له‌ شار و له‌ ڕێژه‌ی دانیشتوانی کردووه‌، به‌ڵام ده‌توانین مه‌زنده‌که‌ی(مونشی به‌غدادی) که‌ به‌ گه‌شتێک ساڵی 1822 هاتۆته‌ هه‌ولێر به‌سه‌ره‌ ده‌زووی ئه‌م بابه‌ته‌ دانین که‌ دانیشتوانی هه‌ولێر به‌ 5000 ماڵ داناوه‌ (1000) له‌ قه‌ڵا و(4000) له‌ خواره‌وه‌ قه‌ڵا، و ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ڕێژه‌ی هه‌ر ماڵێک به‌ 6 که‌س دانیل ئه‌وا دانیشتوانی شار ئه‌وکات 30.000 که‌س بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی پشت گوێ خستنی شارو نه‌خۆشی و داڕمانی بارودۆخی ئابوری ژماره‌که‌ له‌ ساڵی 1837 بۆته‌ 4500 که‌س، که‌چی به‌پێی راپرسییه‌کانی له‌ ساڵی 1847 ژماره‌که‌ وه‌کو خۆی ماوه‌(5000- 6000) که‌س به‌ڵام دووباره‌ له‌ ساڵی 1892 ژماره‌که‌ که‌مبۆته‌وه‌ بۆ 4254، به‌ڵام له‌ ساڵی 14500 که‌س،(ئه‌مه‌ش به‌پێی ژماره‌ی خانه‌وه‌کانه‌، که‌ له‌ ساڵی 1919 گه‌یشته‌ 2400خانوو، که‌ چڕی دانیشتوانی عێراق 6 که‌سه‌ بۆ هه‌ر خانووێک، و به‌پێی مه‌زنده‌ی هه‌ندێک توێژه‌ر).

به‌ڵام گه‌ر بێنه‌ سه‌ر یه‌که‌م سه‌ر ژمێری فه‌رمی که‌له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی کاروباری کۆمه‌لایه‌تی، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتی ڕه‌گه‌زنامه‌ بۆ ساڵی 1947 ده‌بین که‌ سه‌رژمێری دانیشتوان گه‌یشتۆته‌ 27036 که‌س له‌وانه‌ش(151) بیانی واتا دانیشتوان به‌ڕێژه‌ی 86% له‌سه‌ر دوای ژماره‌ که‌ ساڵی 1919 و به‌ڕێژه‌ی گه‌شه‌سه‌ندنی سروشتی 2%، جێگای ئاماژه‌یه‌ که‌ ئه‌وکات شاری هه‌ولێر له‌ 9 گه‌ره‌ک پێک ده‌هات، که‌ ته‌نیا قه‌ڵات له‌ سێ گه‌ڕه‌کی سه‌رای و ته‌کیه‌ و شوێخانه‌ پێک دێت)، و ئه‌وکات گه‌ڕه‌کی عه‌ره‌ب گه‌وره‌ترین گه‌ڕه‌ک بووه‌، هه‌رچی گه‌ڕه‌کی ته‌عجیلی جوله‌که‌یه‌ و به‌ کۆنترین گه‌ڕه‌که‌ له‌گه‌ڵ تۆ دووی پۆلیس و سه‌رباز.

ئه‌م سه‌رژمێره‌ش ده‌ریده‌خات که‌ زۆربه‌ی دانیشتوانی شار موسڵمانن 23466 که‌ ده‌کاته‌ ڕێژه‌ی 86.8% و به‌ڕێژه‌ی 8.3% فه‌له‌نه‌ که‌ ده‌کاته‌ 2244 که‌ له‌ گه‌ڕه‌کی عه‌ره‌ب کۆده‌بنه‌وه‌ و ڕێژه‌ی 4.9% جوله‌که‌نه‌ که‌ له‌ گه‌ڕه‌کی ته‌عجیل یه‌هود کۆ ده‌بنه‌وه‌، هه‌رچی که‌مه‌ ئایینه‌کانی تره‌ ئه‌و به‌ڕێژه‌ی زۆر که‌م به‌ڕێزی 5 که‌س و سابئیه‌(1) که‌س!!!

سه‌باره‌ت به‌ دابه‌شبوونی دانیشتوان ئه‌و ڕێژه‌ی دانیشتوانی شار 11.3% له‌ ته‌واوی دانیشتوانی لیوا که‌ ده‌گاته‌(38084 که‌س) پێک ده‌هیت..

دواتر له‌ ساڵی 1957 سه‌ر ژمێریه‌کی تر ئه‌نجامدرا و ئه‌وکات گه‌ڕه‌کی ته‌عجیل یه‌هود نه‌ماو بووه‌ گه‌ڕه‌کی سه‌عدو ناوه‌ و له‌لایه‌کی تر گه‌ڕه‌کی سه‌یداوه‌ زیادبوو، و ئه‌وکات هولێر. گه‌شه‌سه‌ندێکی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینی و ژماره‌ی دانیشتوان بووه‌ 39913 که‌س که‌ وه‌کو خشته‌ی هاوپێچدا دیاره‌.

دواتر له‌ ساڵی 1957 سه‌ر ژمێریه‌کی تر ئه‌نجامدرا و ئه‌وکات گه‌ڕه‌کی ته‌عجیل یه‌هود نه‌ماو بووه‌ گه‌ڕه‌کی سه‌عدو ناوه‌ و له‌لایه‌کی تر گه‌ڕه‌کی سه‌یداوه‌ زیادبوو، و ئه‌وکات هولێر. گه‌شه‌سه‌ندێکی گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینی و ژماره‌ی دانیشتوان بووه‌ 39913 که‌س که‌ وه‌کو خشته‌ی هاوپێچدا دیاره‌.

به‌مه‌ش ده‌رده‌که‌وێت که‌ ڕێژه‌ی سه‌ره‌کی شار بریتیه‌ له‌ موسَلمان به‌ ڕێژه‌ی 98.9% و ئه‌مه‌ش به‌ڕِێژه‌ی 12.1% له‌وه‌ی ساڵی 1947 و له‌لایه‌کی تر فه‌له‌کان ژماره‌یان که‌مبۆته‌وه‌ به‌ڕێژه‌ی 7.3% و ته‌نیا ئێستا1% ی خه‌ڵکی شار پێک ده‌هێن که‌ له‌ یه‌ک کۆڵانی گه‌ره‌کی عه‌ره‌ب کۆبوونه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌وانی تریش به‌ره‌و پارێزگاکانی وه‌کو که‌رکووک و موسڵ و به‌غدا یاخود هه‌نده‌رانی کۆچیان کردووه‌، هه‌رچی جوله‌که‌یه‌ ئه‌وا له‌ ساڵی 1951 و به‌ زۆری به‌ره‌و ئاره‌زووی مانه‌وه‌یان ده‌کرد، هه‌رچی سائیبه‌و یه‌زیدیه‌ ئه‌و ته‌نیا 3 که‌سی هه‌بوون له‌ شار و ڕێژه‌یان زۆر که‌مبوو.

له‌لایه‌کی تر و به‌پێی ئه‌م سه‌ر ژمێریه‌ ده‌رکه‌وت که‌ زۆربه‌ی خه‌ڵکی شاری کوردن به‌ ڕێژه‌ی 76.5% و به‌ کۆی (6535)که‌س و دوای ئه‌وایش عه‌ره‌ب دێن به‌ڕێژه‌ی 6.8% به‌ کۆێ(2722)که‌س و دوای ئه‌وانیش کلدو سه‌ریان دێن به‌ ڕێژه‌ی 1.% و به‌کۆێ 47 که‌س و ئه‌وانی تر زمانی تر به‌ر ِێژه‌ی 2.% و به‌ کۆی 72 که‌س.

گه‌ڕ ڕێژه‌ی دانیشتوانی شاریش و لادیه‌کان بزانین ده‌بینین ئه‌وکات به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌:

دواتر دوای 9 ساڵ سه‌ر ژمێریه‌کی دی روویدا هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م سه‌ر ژمێریه‌ له‌ کاتی شۆرشی ئه‌یلولی بووه‌ به‌ڵام چه‌ندین راستی و زانیاری ده‌خاته‌ به‌ده‌ست، به‌م سیشه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ ژماره‌ی خه‌ڵکی شار بریتیه‌ له‌ 90320 که‌س واتا رێژه‌که‌ 10% زیاتر کردووه‌ له‌ چاو گه‌شه‌ی سروشتی عێراق که‌ 3.1% ئه‌مه‌ش له‌ ئاکامی شۆرش وکۆچیکردنی خه‌ڵک له‌لای به‌ره‌و شار له‌ ساڵی (1957-1965) به‌سه‌رجه‌می(40132) که‌س بووه‌، و به‌پێی ئه‌م سه‌رژمێره‌ژماره‌ی خه‌ڵکی شار بۆ لادێیه‌که‌ بریتی بوو له‌ ڕێژه‌ی25.1%) هه‌رچی ڕێژه‌ی دانیشتوانی شاری هه‌ولێر بۆ سه‌رجه‌م) ڕێژه‌ی دانیشتوانی شار بریتی بووه‌ له‌ 67.3% و ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌ینیت که‌ زۆربه‌ی خه‌ڵک روویان له‌ شاری هه‌ولیچر کردووه‌، و شاره‌کانی تری پارێزگا به‌ ڕێژه‌ی 32.7% خه‌ڵکی تیا بووه‌ هه‌ولێر ده‌رده‌که‌وێت که‌ ڕێژه‌ی دانیشتوانی گه‌یشته‌ 101779 که‌س که‌ ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش له‌ ڕێژه‌ی گه‌شه‌سه‌ندنی سه‌رجه‌م عێراق به‌ 8.% که‌ متره‌ چونکه‌ به‌هی به‌یانی11 ئادار 3947 که‌س له‌ شاره‌وه‌ به‌ره‌و لادێیان چوونه‌ته‌وه‌.

دووباره‌ به‌هۆی بارودۆخی سیاسی نا له‌ بار و هه‌ره‌ستیاری شۆرشی ئه‌یلول و رووخاندنی لادێکان و ته‌رمیلکردنی خه‌ڵکی لادێ ژماره‌ی دانیشتوانی شار له‌سه‌ر ژمێری ساڵی 1977 گه‌یشتۆته‌ 193588 واتا گه‌شه‌سه‌ندنی به‌ڕێژه‌ی 9.6% که‌ ئه‌مه‌ش به‌ ڕێژه‌ی 65839 که‌س له‌ ڕێژه‌ی سروشتی زیاتره‌.

یه‌کێک له‌ هۆکاری ئه‌م گه‌شه‌سه‌ندنه‌ گه‌وره‌یه‌ش ده‌رچوونی به‌یانی(ئادار بوو که‌ هه‌ولێری کرده‌ پایته‌ختی هه‌رێمێکی ئۆتۆنۆمی و بوونه‌ شاری هه‌ولێر به‌ مه‌ڵبه‌ندی بزاڤی کوردایه‌تی ئه‌م گه‌شه‌سه‌ندنه‌ش هه‌ولێر له‌(7) گه‌ڕه‌ک کرده‌(13) گه‌ڕه‌ک ئه‌م گه‌شه‌سه‌ندنه‌ش له‌ ساڵانی دواتر و به‌هۆی جه‌نگی عێراق و ئێران و ده‌ستپێکی پرۆسه‌ی ئه‌نفال و رووخاندنی گونده‌کانی به‌ره‌و زیاتر ده‌رۆیشت. و له‌لایه‌کی دیکه‌ هه‌ردوو ڕێژه‌ی کوردبوون و موسڵمانبوونی شاره‌که‌یه‌ هاوته‌ریی له‌گه‌ڵ ئه‌م هێڵه‌ ده‌رۆیشت و ڕێژه‌ی زیادبوونی بریتی بوو له‌ 19.4 %.

جێگای ئاماژه‌یه‌ که‌وا خه‌ڵکێکی زۆر له‌ ده‌ره‌وه‌ی شار به‌هۆی خراپی بارودۆخ روویان له‌ هه‌ولێر ده‌کرد، که‌ له‌ نێوان ساڵی 1977-1984 له‌سه‌رجه‌م 18406 که‌س ساڵانه‌ روویان له‌ هه‌ولێر کردووه‌ و له‌ گه‌ڕه‌که‌کانی ڕزگاری(کوڕان) و برایه‌تی و خه‌بات(سێتاقان) گرد ده‌بوونه‌وه‌.

که‌ سه‌یرێکی خشته‌ی پێکهاته‌ی نه‌ته‌وه‌ی بکه‌ین له‌ پارێزگای هه‌ولێر له‌ ساڵی 1977 ده‌بینین:

که‌ دابه‌شبوونی ئه‌م پێکهاتانه‌ش به‌م ڕێژه‌ی خواره‌وه‌:

و به‌پێ سه‌رژمێری 1987 واتا له‌ گه‌رمه‌ی پرۆسه‌کانی ئه‌نفال و جینۆساید و کورد قڕان ده‌بین به‌ره‌نجامه‌کان به‌م شێوه‌ بووین.

هه‌روه‌کو دیاره‌ ناوه‌ندی قه‌زای مێرگه‌سۆر و چۆمان له‌ به‌ر گڕی ئاگری جه‌نگی عێراق و ئێران چۆڵکراون.

بەپێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی پارێزگای هەولێر ساڵی 2009، ژمارەی دانیشتووانی هەولێر 1 ملیۆن و 713461 كەسە كە دەكاتە 322719 خێزان. هەولێر لە 10 قەزاو 37 ناحیە پێكدێت و 410 گەڕەكی هەیەو نێو شاری هەولێریش 80 گەڕەكی هەیە.


له‌ شاری ھەولێر زۆرینەی دانیشتووانی کوردن. کەمینەیەکی رەسەنی جیاواز ھەن کە بە ھەولێری (یاخود (ئەربلی)) دەناسرێن و لە رۆژگاری دەسەڵاتی عوسمانیەکاندا لە ناو قەڵای ھەولێر دا ژیاون و زۆربەیان مەئمووری دەوڵەت بوون, ئەمانە لە بەر زۆر ھۆکار زیاتر بە دیالێکتێکی تورکی دەئاخاوتن گەلێکیان بە رەچەڵەک ھەر خزم بوون لەگەڵ کوردی دانیشتووی دەرەوەی شار. پاش ھاتنی ئینگلیز بۆ عیڕاق و پچرانی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی. ئینگلیز لە دۆکومێنتە رەسمیەکانی خۆیدا ئەمانەی بە تورکمان ناساند بۆ جیاکردنەوەیان لە رەگەزی (تورک) پاش پەیماننامەی لۆزان و سیڤەر و دابرینی ویلایەتی مووسل لە دەوڵەتی تازە درووستبووی تورکیا بە سەرکردایەتی ئەتاتورک و لکاندنی بە (شانشینی عێڕاق) ەوە.

مێژووی کۆنی ھەولێر[دەستکاری]

مەزندەکان بۆ ئەوە دەچن ھەولێر لە سنووری (٦٠٠٠) ساڵ بەر لە زایینەوە نشینگەیەکی ئاوەدان بووبێ تا ئەمرۆش ھەر بەردەوامە. - لە ساڵەکانی (٢٣٧١-٢٣١٦ پ.ز) وبە مەبەستی دەست بەسەرداگرتنی داھات و فرە سامانێتی دەڤەرەکە، پەلاماری ھێرشەکانی سەرگۆنی ئەکەدی گەیشتوونەتە ھەولێر و دەستی بەسەرداگیراوە.

- لەساڵانی (٢١٥٠-٢٠٥٠پ.ز) بووە بە بنکەیەکی سەرەکی لە دەوڵەتی گووتییەکان کە لە نەتەوە دێرینەکانی زاگرۆسن.

- لە ساڵانی (٢٠٥٠-١٩٥٠ پ.ز) کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی خانەوادەی سێھەمی ئیمپراتۆریەتی ئووری سۆمەرییەوە.

- لەساڵی (١٦٠٠-پ.ز) و دواتر کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی کاشییەکانەوە، کە مەزەندە وایە لە ھۆزە دێرینەکانی کورد بووبن.

- ھاوکات دەوڵەتی ئاشووریش لە باکوور دامەزرا و چەند ھۆزێکی تری وەکو میتانی و خۆرییەکان دەسەڵاتیان لەو ناوەدا پەیدا کرد لە ناوچەکانی ئاشوور و ھەولێر و کەرکووک لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی میتانییەکاندا بوون.

- لە رۆژگاری فەرمانڕەوایی ئاشوورییەکانەوە لە (٢٥٠٠-٦١٢ پ.ز) ھەولێر لە ئەوپەڕی گەشەسەندن و پێشکەوتنی دابوو، ئەوکاتە پایتەختی ئایینی ئاشوورییەکان و تەختی خوداوەندی عەشتار (عەشتار ئەربیلا) پەرستگای ئاشوورییەکان بووە، ناوی ھەولێر لە نووسراوە مێخیەکانەوە بە شێوەی (ئی-کشان-کلاما) ھاتووە کە دەکاتە (ماڵی خانمەکەی ھەرێم) کە سەرچاوە و ھێمای سەرکەوتن بووە و (عەشتاری نەینەوا)ش خوداوەندی ئەڤین و رابواردن بووە.

- ساڵانی (٧٠٥-٦٨١ پ.ز) , لە دوای سەرگونی ئەکەدی سەنحاریبی کوڕی بووە بە فەرمانڕەوا، ئەو پادشایە لە دووری (٢٠) کیلۆمەترەوە لە رووباری بەستۆڕەوە ئاوی بۆ شارو قەڵای ھەولێر راکێشاوە، کە بە جۆگەی سەنحاریب ناسراوە و بۆ ئەو سەردەم کارێکی دەگمەن و مەزن بووە.

- ساڵی (٦١٢پ. ز) ئیمپراتۆریەتی میدیا دامەزرا و ھەولێریش کەوتە نێو ئەو ئیمپراتۆرییەتەوە و بووە بە بەشێک لە بنکە و ناوەندی دەسەڵاتی ئەو ئیمپراتۆرییە.

- دوای ئەمە ھەولێر بووە بە بەشێک لە دەوڵەتی ھەخامەنشی (ھەخا‌مەنی).

- لە ساڵی (٣٣١پ ز) و بە فەرماندەی ئەسکەندەری مەزنی مەکدۆنی و لە شەڕی (ئەربیلا) یان گوگمەلا (Gaugamela) کە ھەڵکەوتەکەی نزیکەی سەد کیلۆمەتر لە رۆژاوای ھەولێر مەزەندە دەکرێت نزیک رووباری گۆمەلی ناوچەی گۆرانەتی، ئیمپراتۆریەتی یۆنانی بەسەر دارای شای ھەخامەنییەکان زاڵبوون و ھەولێر بووە بەشێک لە مولکەکانی ئەو ئیمپراتۆرییەتە.

- لە پاش مردنی ئەسکەندەر لە ساڵی (٣٢٣-پ.ز) لە شاری بابل، ھەولێر (تێکڕای عێراق و سووریا)ش کەوتنە ژێر دەسەڵاتی (سلۆقس) کە یەکێک بووە لە فەرماندەکانی ئەسکەندەر، ئەم فەرمانڕەوایە ھەولێری زۆر ئاوەدانکردۆتەوە و خزمەتی کردووە.

- لە ساڵانی (١٤٨.پ.ز-٢٢٦ز) فارسەکان توانیان بەسەر سلوقییەکاندا زاڵ بن کە بەر لەوکاتە حوکمڕانی ھەولێر بوون، ئەم فارسانە دەوڵەتێکی فیدراڵییان دامەزراند کە لە چەند میرنشینێک پێکھاتبوو وەک میرنشیینەکانی (رەھا (ئورفا), تەدمور, شنگار, حەزەر (ھەترا), دواتریش حەدیاب (ئەدیابین))، ھەولێر گرنگترینی شارەکانی میرنشینی حەدیاب بووە. ئەم میرنشینە ‌(لە نێوان ھەردوو زێی گەورە و گچکە دامەزراوە) میرەکەی (ئیزات) بووە، لە میرە بە ناو و مەزنەکانی فارسان بووە، مافی لەسەرکردنی تاجی بەرز و خەوتنی نێو چوار پایەی زێڕینی ھەبووە، ئەم پلە و پایەی بە خەڵات پێدرابوو لەلایەن پادشا (ئورتەبانی سێیەم), کە ھاوکاریی بووە بۆ گەیشتن بە تەختی پادشایی.

- ساڵی (٨٣پ.ز) و بۆ ماوەی (١٠) ساڵێک لە رۆژگاری (تیگران شا)ی ئەرمەنی ھەولێر کەوتە ژێر رکێفی سوپای ئەرمەنەوە. -سالی ٤٤ زایین ھەولێر بووە پێتەختی ئەدیابین و شاژن ھیلین کە ئایینی جوولەکەیان پەرەو دەکرد. [١] - لە دوای چەن پەلامار و ھێرشێکی رۆمانەکان و بەناوبانگترینیان ھێرشی پادشا (کەراکولا) بوو ساڵی (٢١٦٧ز) ھەولێر داگیرکراو، فارسەکانی وەدەرناو لە ناوی بردوون، ئەو پادشایە ستەمکارە ئەوەندە دڵڕەق بوو گۆڕی میر وپادشاکانی فارسەکانیشی ھەڵتەکاندوون، ساڵی (٢٢٦ز) لە رۆژگاری (شا ئەردە شێر)ی ساسانی، لە مەدائینەوە پەلاماری ھەلێر دراو، ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکان و پەرستگای ئایینی زەردەشتیی لێ درووستکرا، ھەندێ لە پادشاکانی ساسانی جەور و ستەمیان دەرھەق بە گاور و فەلەکان کردوون، لە دوایین ساڵەکانی فەرمانڕەوایی ئەم دەوڵەتە، ھەولێر و زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەر گۆڕەپانی شەڕ و پێکدادانی توند و خوێناوی بوون، تا ھەڵکەوتنی بانگی پیرۆزی ئیسلام.

- ساڵی (٦١٢ ز) لەترسی پەلاماری سوپای ئیسلام، ساسانییەکان مەدائین و ھەولێر و زۆربەی ناوچەکەیان جێھێشت.

- ساڵی (١٦ی کۆچی) و لە رۆژگاری (خەلیفە) جێنشین (عومەری کوڕی خەتاب) بە فەرماندەی (عوقبەی کوڕی فەرقەد) لەشکری ئیسلام گەیشتە ئەو ھەرێمە و ھەولێر و نەینەوا و زۆربەی ھەرە زۆری ناوچەکانی دەورووبەر کەوتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی ئیسلام.

- ساڵی (١٣٢ی کۆچی) و لە نزیک ھەولێر و لەشەڕی (زاب)ی یەکلاکەرەوە، عەباسییەکان سەرکەوتن بەسەر ئەمەویەکاندا و ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوایی عەباسییەکانەوە.

- لە رۆژگاری دەسەڵاتدارێتی بوەیھییەکان لە بەغدا (٣٣٣-٤٤٧ی کۆچی) کوردە ھەزبانییەکان توانیان میرنشینێکی بەدەسەڵات لە ھەولێر دابمەزرێنن، ھەولێر لەم سەردەمەدا پێگە و بایەخی شایستەی خۆی وەرگرتەوە و پەیوەندی دۆستایەتی و ئاڵووێری بازرگانیی پتەوی لەگەڵ میرنشینەکانی حەمەدانیەکان و عو‌قێڵیەکاندا لە موسڵ و شام ھەبوون.

- ئەم میرنشینە درێژەی کێشا تا ھەڵکەوتنی (عیمادەدینی زەنگی) لە موسڵ لە ساڵی (٥٢١ی کۆچی) کە توانی کۆتایی بەم میرنشینە بھێنێت و تەواوی ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە.

- ساڵی (٥٣٩ی کۆچی/١١٤٤ی زایینی) زێنەدینی عەلی کوچک کوڕی بەکتەکین کە فەرمانداری قەڵای موسڵ بوو لە سایەی عیمادەدینی زەنگی، توانی میرنشینێکی سەربەخۆ لە ھەولێرو دەورووبەریدا دابمەزرێنێت و بە میرنشینی بە کتیکی ناسرا.

- ساڵی (٥٦٣ی کۆچی/١١٦٨ی زایینی) زێنەدین عەلی کوچک کۆچی دوایی کردو کوڕە بچووکەکەی (زێنەدین یوسف) دەسەڵاتی وەرگرت، پاشتر لە ساڵی (٥٦٨ی کۆچی/١١٩٠ی زایینی) مزەفەرەدینی گورگە بۆری کوکبری برای بوو بە فەرمانڕەوای میرنشینی ھەولێر، لە سایەی حوکمڕانی میر مزەفەری ئەتابەگ میرنشینی ھەولێر بوو بە بەھێزترین و ناودارترینی میرنشینەکانی ئیسلامی و ئەو پەڕی پێشکەوتن و گەشەی زانستی و ئاوەدانی و دەسەڵاتی ھەبوو، ماوەی حوکمڕانیەتی لە نێوان (٥٨٦ک-٦٣٠ک/١١٩٠ز -١٢٣٣ز) درێژەی کێشا، مزەفەرەدین بەیعەتی دا بە پێشەوای کوردیی سەلاحەدینی ئەیوبی و پتر لێی نزیک بۆوە بە خواستنی (رەبیعە خاتوون)ی خوشکی سەلاحەدین، لە رۆژگاری شا موزەفەردەین فەرماندارێتی میرنشینی ھەولێر گەیشتە ئەوپەڕی ھێز و دەسەڵات و تەواوی ناوچەی شارەزوور کەوتنە نێو دەسەڵاتی ئەو میرنشینە کە ھەر لە زێی گەورەوە تا سلێمانی و داقوق دەگرێتەوە. سوڵتان موزەفەر پیاوێکی خێرخواز و زانست پەروەر و دادپەروەرێکی لە خواترس وخزمەتکاربووە، لە رۆژگاری ئەودا یادە ئاھەنگەکانی مەولوودی پێغەمبەر کراوە و شەوانە تا بەرەبەیان چراخان ھەڵکراون و ئاھەنگ و خێروشادی بەردەوام بووە، ھەولێر بووە بە رووگەی زانا و دانا و ھزرەوان و پیاوانی زانست و فەلسەفە و مێژووناسان و دەیان فێرگە و قوتابخانە و فەرمانگەی خزمەتگوزاری و چاودێری کۆمەڵایەتی لەو شارەدا کراوەتەوە, خزمەتێکی زۆری ھەولێر کراوە و ئەو پەڕی ئاوەدانی و پێشکەوتنی بەخۆوە بینیوە ,ھەولێر لەو رۆژگارەدا لە چەرخی زێڕینیدا بووە. دیاریترین شوێنەوارەکانی ئەو سەردەم منارەی چۆلی و قوتابخانەی موزەفەرییە و بازا‌رگاکانی قەیساریەی ھەولێرن.

- دوای وەفاتی سوڵتان موزەفەرەدین لەساڵی (٦٣٠ی کۆچی/١٢٣٣ی زایینی) میرنشینی ھەولێر چووەوە ژێر سایەی خەلیفە موستەنسیر بیلای عەباسی و لەساڵی (١٢٣٥ی زایینی) لەشکرێکی بە فەرماندەیی (ئەبوفەزیل ئیقبالیشەڕابی) ناردە سەر ھەولێر و داگیری کرد.

- ھەولێر لە رۆژگاری موزەفەردەین و لە دوای وەفاتیشی دوچاری پەلاماری مەغۆلەکان بووە .

- دواتر لە دوای رووخانی دەوڵەتی عەباسی بەدەست مەغۆلەکانەوە، لە ساڵی (٦٥٦ی کۆچی/ ١٢٥٨ی زایینی) ئیتر ھەولێر کەوتە ژێر فەرمانڕەوای مەغۆلەکانەوە.

- لە ساڵی (١٣٣٧ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی مەغۆلە ئیلخانییەکانەوە دواتریش جەلائیریەکان.

- پاشان کەوتە ژێر رکێفی فەرمانڕەوایانی قەراقویونلو (کە ئالاکەیان وێنەی بەرخی رەشی لەسەر بوو) وئینجا لە ساڵی (١٤١٠ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئاق قویونلو (خودان ئالای بەرخە سپی) ئەمانەش لەو ھۆزە تورکمانانە بوون کە لایەنگر و جێگرەوەی مەغۆلەکان بوون.

- ساڵی (١٥٠٨ی زایینی) کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی سەفەویەکان، تا شکانی سوپای فارس لە بەرامبەر ھێرشی سوپای سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی.

- ساڵی (١٥١٤ی زایینی) لە دوای شەڕی چالدێران و سەرکەوتنی لەشکری سوڵتان سەلیمی دووەمی عوسمانلی، ھەولێر و ئینجا ھەموو عێراق کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانلییەوە. - حوکمڕانی ھەولێر بۆ ماوەیەک بە فەرمانی سولتانی عوسمانی درا بە میر حوسێن داسنی میری شێخان. دواتر میرانی سۆران بوون بە حوکمران. -پاش ١٨٨١ لە دەورانی سولتان عبدالمجید ھەولێر بوو بە سنجاق (لیوا) لە سنووری ویلایەتی موسل و یەکەم شارەوانی تێدا دامەزراو و فەرمانگەی تاپۆو گومرگ پێکھێنران تورکی عوسمانی کرا بە زمانی رەسمی لە دەزگاکانی دەوڵەت .

- ئەم ھەرێمانە تاساڵی (١٩١٧ی زایینی) لەژێر دەسەڵاتی عوسمانلییەکان مانەوە، - لە دوای ھەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی جیھانی و لەپاش پەیمانی سایکس-پیکۆ و لە بەھاری ساڵی (١٩١٦ی زایینی) بە فەرماندەیی لیوا (پاراشۆف) ھێزەکانی روسیای ھاوپەیمانی لە رێگەی خانەقین و ورمێ بە مەبەستی داگیرکردنی بەغدا رەواندزیان داگیر کرد. پاشان بەھۆی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە روسیا لەو ھەرێمە کشانەوە.

- ساڵی (١٩١٨ی زایین) و لەدوای داگیرکردنی بەغدا لەلایەن ئینگلیزەوە ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیز و کابتن ھای بوو بە حوکمڕانی ھەولێر. بەلام رەواندز دووبارە کەوتەوە دەست ھێزی عوسمانیەکانەوە بۆ دوو سال بووە پێگەی سەربازی ئەفسەرێکی تورک بە ناوی ئۆزدەمیر . - ساڵی (١٩٢١ی زایین) لە دوای دروستبوونی حکومەتی عێراق و لکاندنی کوردستانی باشوور بە دەوڵەتی عێراق، ھەولێر کرایە موتەسەرفییەت و (ئەحمەدە فەندی عوسمان) یەکەم موتەسەریف (پارێزگار)ی ھەولێر بووە.

- ساڵی (١٨٥٨ی زایینی) شارەوانی ھەولێر دامەزراوە و یەکەم سەرۆکی شارەوانی (حاجی ئەحمەد ئاغای عەبدولوەھاب) بووە.

- ساڵی (١٩١٣ی زایینی) یەکەم شەقام لە نێو شاری ھەولێر قیرتاوکراوە.

- ساڵی (١٩٢٨ی زایینی) یەکەم یانەی فەرمانبەران لە ھەولێر کراوەتەوە.

- ساڵی (١٩٣٢ی زایینی) و بۆ یەکەمجار کارەبا گەیشتۆتە شاری ھەولێر.

- ساڵی (١٧٧٥ی زایینی) گەرماوی قەڵاتی ھەولێر درووستکراوە و خەڵکی ھەولێر لەم گەرماوەدا خۆیان شتووە و بۆ ئەم مەبەستە بیرێک لە قەڵات لێدراوە کە قووڵییەکەی (٦٠) مەترو کەمەرەکەی (٥) مەتر بووە.


مێژووی ھەولێر بە کورتی[دەستکاری]

منارە کۆنی ھەولێر

سەرەتا ناوچەی ھەولێر شوێنێکی کشتوکاڵی بوو کۆمەڵی خەڵکی تیا دەژی وەکو گوندێکی بچووک وابوو.

- لە سەدەی سێ یەمی پێش زاین ،سۆمەریەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست لەم ناوچەیە کە پادشایەکەیان حامورابی بوو.

- پاش لە لەناوچوونی مەملەکەتی ئاشووری (سۆمەری) ،ھەولێر کەوتە ژێردەسەڵاتی فارسەکان .

- لە سەردەمی دەسەڵاتی فارسەکان ، ھەولێر ببوو بە مەرکەزێکی گرنگ لەم ناوچەیە.

- پاشان داگیرکەرانی ڕۆمانی بەدووایی داھات ،لە شەڕێک دا (گاومێلا) نزیک ھەولێر ،ھێزەکانی ئەسکەندەری مەکدۆنی توانیان سەرکەون بەسەر پارتە ھەخامنیەکان و(داریۆشی سێیەم).

- لە سەدەی سێیەمی زاینی ئاینی مەسیحی لە ھەولێر بڵاو بۆوە.

- لەو ساڵە ئیسلامی گرتە باوەش و تێیدا بڵاو بۆوە.

- پاشان ئیمارەتی ئەتابەگی (١١٢٨-١٢٣٢)زاینی فەرمانڕاوای ئام ناوچەیان دەکرد و ھاودەست لەگەڵ دەوڵەتی ئەیووبی ،وە لە ساڵی(١١٩٠) زاینی لەسەردەمی سوڵتان موزەفەرەدین گوگبوری ،ھەولێر پێشکەوتنێکی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و بیناسازی بە خۆوە بینی ،چەندەھا زاناو ڕۆشنبیری تیا ھەڵکەوتن و خەڵکی دیکەش بۆ فێربوون دەھاتن بۆ ھەولێر. سولتان موزەفەر زاوای ێلاح الدین ئەیوبی بوو.

- (١٢٣٢)زاینی فەرمانڕەوای عەبباسیەکان ھاتە کایەوە.

- لە ساڵی (١٢٥٨) زاینی، پاش یەک ساڵ لە گەمارۆدانی شاری ھەولێر لەلایەن مەغۆلەکانەوە،توانیان داگیری بکەن،ھەتا ساڵی(١٤١٠ز) لەژێردەستیانبوو .

- (١٤١٠-١٥٠٨)زاینی ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی قەرەقۆینلۆو ئاق قۆینلۆی تورکمانی.

- لە ساڵی (١٥١٧ز)فە رمانڕەوای عوسمانییەکان دەستی پێکرد ،درێژەیی کێشا ھەتا ساڵی ١٩١٨ز.

- ١٩١٨ز سوپای بەریتانیی ھاتە ناو شاری ھەولێر.

- ١٩٢٥ز ھەولێر کەوتە ژێر دەسەڵاتی قەزائی بەغدا .

- ١٩٧٤ز ھەولێر بوو بە پایتەختی ناوچەی حوکمی زاتیی کوردستان.

- ١٩٩١ز پاش شکانی سوپای ڕژێمی بەعس و کشانەوەیان لە ناوچەکانی کوردستان ،ھەولێر بوو بە پایتەختی کوردستانی عێراق .‌

- ٢٠١١ز گۆڕانکاریی زۆر لە ھەولێر کراوە وەک دروستکرنی سەداھا تەلارو بازاڕی نوێ و جادە وشارەکانی نیشتەجێکردن , بەڵام تائێستا بایەخێکی ئەوتۆی پێ نەدراوە لەلایەنی میژوویی , بۆیە شوێنەوارەکانی ھەولێر چاویان لێ پۆشراوە و فەرامۆش کراون.

- ٢٠١٣ گرنگترین ڕووداو تێیدا کردنەوەی کەناڵی ڕووداو لە ناو شاری هەولێر و ئەنجام دانی هەڵبژاردنی پەرلەمان لە هەرێم بوو، لە هەڵبژاردنەکە پارتیی دیموکراتیی کوردستان لە هەولێر پلەی یەکەم و بزووتنەوەی گۆڕان دووەم و یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان سێیەم بوون.

- ٢٠١٤ز لە ئێستادا هەولێر بووە بە پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبیی و لە سەرجەم وڵاتانەوە ڕوو لە هەولێر دەکرێ بەمەبەستی گەشت و بازرگانیی

بوون به‌ پارێزگا[دەستکاری]

لەسەردەمی عوسمانلییەكان هەولێر قەزایەك بووە سەر بە لیوای موسڵ، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و هاتنی ئینگلیز بۆناوچەكە، ئالوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دامو دەزگاكان هاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ‌ هاتووەتە ئاراوە. دیارە هەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانكاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەكان (حاكم سیاسی) لەلیواكان كاریان كردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد لحاكم السیاسی) لەقەزایەكان دانیشتوون (دەبلیو- ئار-ئێچ) كەئەفسەرێكی ئینگلیزە، یەكەم یاریدەدەری دادوەری رامیاری بووە لەهەولێر، پاشان كە هەولێر بووەتە پارێزگا هەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە، لەپەرتووكی (دوو ساڵ لەكوردستان ) كە بیرەوەرییەكانی خۆیەتی بەمجۆرە باس لەمگۆڕانە دەكات: كاتێ‌ سوپای ئینگلیز عێراق و كوردستانی داگیركرد، لە 27/10/1918 شاری كەركووكی گرت، لەكۆتایی هەمان مانگ(پردێ‌)شی كۆنتڕۆڵ كرد پاشان لە 30/10/1918 ئاگربەست لەنێوان هاوپەیمانەكان و توركیامۆركرا. بڕیارەكەش لە (31)ی هەمان مانگ كاری پێ‌ دەكرێ‌، ئەوكاتە (دەبلیۆ- ئار ئێچ) لەمەندەڵی دەبێت فەرمانی ئەوە دەردەچێت بكرێتە یاریدەردەی دادوەری ڕامیاری لەپردێ‌. ڕۆژی 3/11/1918 دەگاتە پردێ‌ و دەست بەكاری خۆی دەكات. لە 7/11/1918 بروسكەی بۆ دەكرێ‌ بچێتە كەركووك بۆ لای (مێجەر نوئێل) كە دادوەری رامیاری كەركووك وهەڵسوڕێنەری ڕێنمایی سیاسەت دەبێ‌، لەباشووری كوردستان، بەمەبەستی ئامۆژگاریكردنی دەربارەی ئەو سیاسەتەی كەپەیڕەوی دەكەن، لەمكاتەی لە كەركووك دەبێ‌ بروسكەیەكی پێدەگات بۆ ئەوەی ئەفسەرێكی سیاسی لەگەڵ هێزێكی بچووك ڕەوانەی هەولێر بكەن تا بەگوێرەی بەندەكانی ئاگر بەست هەولێر دەستبەجێ‌ لەتوركەكانی وەربگرن، ئەم كارەی (نوئێل) بە (دەبلیۆ-ئار-ئێچ) دەسپێرێ‌) و بەمجۆرە نامەیەكی سەرپێی لەفەرماندەری هێزی كەركووك وەردەگرێ‌ و بەرەو هەولێر دەچێت. ڕۆژی 10/11/1918كاتژمێر(1) ی دوای نیوەڕۆ دەگاتە هەولێر، دوای پێشوازیكردن نیوەڕۆ لای (ئەحمەد ئەفەندی) میوان دەبێ‌، دوای نانخواردن كاتژمێر (3) ی نیوەڕۆ دەچێتە ئۆردوگای توركەكان لە ڕۆژئاوای  هەولێر، نامەكە دەداتە فەرماندەی هێزی توركەكان كەپیاوێكی كورتە باڵای قەفقازی دەبێت ئەمیش دوای خوێندنەوەی نامەكە ڕەزامەندی دەردەبڕی كەوا بەیانی هەولێر جێبێلێ‌، بەڵام پێشنیاز دەكات كەوا نەخۆشخانەكانیان لەهەولێر بمێننەوە لەوەڵامدا(ئێچ)دەڵێ‌: "منیش مكوڕ بووم لەسەر ئەوەی كەوا پزیشكێكیان لەگەڵ بەجێ‌ بێڵێ‌، بەڵام فەرماندە توركەكە ئەمەی رەتكردەوەو بەڵێنی داكەوا نەخۆشەكان لەگەڵ خۆیان بەرن" پاشان دەركەوت كەوا هەموویان بەسەر ماڵە هەولێرییەكانی دابەش كردبوو ئینجا (ئێچ) دەڵێ‌: ئەفسەرێكی توركم لەگەڵ خۆدا هێنا بۆئەوەی كۆگاكانم تەسلیم بكات"، لەپاشان ئێوارە لەدیوەخانی ئەحمەد ئەفەندی میوان دەبێتەوە وبەیانی دەچێت فەرماندە توركەكە بەڕی دەكات و دوایی چاوی بەپیاو ماقوڵ و ڕیش سپییەكانی هەولێر دەكەوێت و دەربارەی بارودۆخەكە قسەیان بۆ دەكات، لەم ماوەیەدا كە (ئێچ) لە هەولێر دەبێت. بروسكەیەك دەكرێ‌ كەوا (نەقیب موری) لە هەولێر دامەزراوە و پێویستە (ئێچ) بگەڕێتەوە بۆ پردێ‌ بەم پێیە ڕۆژی (13/11/1918 ) نەقیب (موری) دەگاتە هەولێرو (ئێچ) جڵەوی كاروباری دەداتە دەست و بەجۆی دەگەڕێتەوە پردێ‌. لە ڕۆژی (15/2/1918) جڵەوی كاروباری ئەم ناوچەیە بەڕێوەدەبات، پاشان مۆڵەت وەردەگرێ‌ و دەچێتەوە لەندەن، تا لەڕۆژی (30/6/1919)لەڕێگای حەلەب دەگاتەوە موسڵ لەوێ‌ یەكسەر فەرمانی پێدەدەن بگەڕێتەوە هەولێر بۆ ئەوەی پلەی یاریدەدەری لەدادوەری رامیاری لە (مۆر) وەربگرێتەوە. لە رۆژی 3/7/1919  دەگاتەوە هەولێر و دەست بەئیشوكاری خۆی دەكات، لەم ماوەیەدا چەندین پێشنیازدەكرێ‌ بۆ ئەوەی هەولێر بكرێتە پارێزگایەكی سەربەخۆی جیاواز لەموسڵ، كە قەزای كۆیە( تا ئەو وەختە سەر بە سڵێمانی بوو) لەگەڵ رەواندز بگرێتە خۆ، دیارە ئەم جۆرە پێكهاتەش سوودی زۆر بووە، چونكە تاكە ڕێگایەكی لەبارو گونجاو بڕوات بۆ رەواندز بەهەولێر تێدەپەڕێ‌، كۆیەش ئاسانتر دەیتوانی پەیوەندی بە هەولێرەوە بكات وەك سلێمانی (دەبلیو-ئار-ئێچ) دەڵێ‌: " لەڕۆژی 29/10/1919 لەگەڵ (ئەحمەد ئەفەندی) سەرۆكی شارەوانی هەولێر بەشەمەندەفەر لەڕێگای شەڕگاتەوە چووین بۆبەغداد بۆ ئەوەی لەگەڵ(عەقید ویلسون)، دادوەری گشتی مەلەكی لەعێراق گفتوگۆلەسەر ئەم پێشنیارانە بكەین و بگەینە بڕیارێك. ئینجا گووتی:" ویلسون گێولی مەیلی لەوەرگرتنی پڕۆژە نوێكە نەبوو بەر بەوەرگرتنیشی تا دەرفەتی بۆ بڕەخسێ‌ سەردانی (مستەربل) بكات لەهەولێر و ئامۆژگارییەكانی پێشكەش بكات". هەروەها دەڵێ‌:" چوار پێنج رۆژ لە بەغدا ماینەوە لە ئێوەرەی ڕۆژی (31/11/919) یەك دووكاتژمێرپێش ئەوەی بگەڕێمەوە، عەقید ویلسون جیایكردمەوە پێی ڕاگەیاندنم كەوا بارەگای گشتی هەواڵێكی پێگەیشتووە كەوا (مستەر بل) دادوەری رامیاری موسڵ لەگەڵ نەقیب( كی. سكوت) یاریدەدەری دادوەری رامیاری لە ئاكرێ‌ هەردووكیان لە( بیرە كەپرا) لە ناوچەی زێبارەتی كوژراون" بەمجۆرە دەڵێ‌:" بەدڵێكی پڕ لەژان و كەسەرەوە ئەم رووداوە چاوەڕوان نەكراوەمان پێگەیشت". لەپاشان دەڵێ‌:" لەرۆژی (4/1/11919) گەیشتمەوە هەولێر، ئەم رووداوە لەناو خەڵك بڵاونەبووبۆوە، پاش چەند رۆژێك نەبێ‌ نەكەوتنە سەرزاری خەڵكی شار. رۆژی (5/11/1919) بروسكەیەكم پێگەیشت كە بەدادوەری رامیاری پارێزگای نوێی هەولێر دامەزراوم كە لەڕۆژی (1/1/11919) بڕیاری بوونی بەپارێزگا دەرچوو بوو" . بەم پێیە هەولێر لەو ڕۆژەوە بووە بە پارێزگا واتە رۆژی (1/11/1919) بەگوێرەی ئەم قسانەش بێ‌ (دەبلیۆ-ئار-ئێچ) یەكەم پارێزگاری هەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانلییەكان، بەڵام دووای پێكەوەنانی دەوڵەتی عێراق و لكاندنی كوردستان بەعێراقەوە، ئەم جۆرە پلەو پایانە  دەدرانەوە خەڵكی وڵاتەكە، ئەوەندەی من ئاگاداریم.

نه‌خشه‌ی هه‌ولێر[دەستکاری]

کەش و هەوا[دەستکاری]

زانیاریی کەش‌وهەوا بۆ «ھەولێر»
مانگی زایینی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ١٠ ١١ ١٢ ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو 20 27 30 34 42 44 48 49 45 39 31 24 49
نێونجی بەرزترین پلە 12.4 14.2 18.1 24 31.5 38.1 42 41.9 37.9 30.7 21.2 14.4 27.2
نێونجی ڕۆژانە 7.4 8.9 12.4 17.5 24.1 29.7 33.4 33.1 29 22.6 15 9.1 20.18
نێونجی کەمترین پلە 2.4 3.6 6.7 11.1 16.7 21.4 24.9 24.4 20.1 14.5 8.9 3.9 13.22
کەمترین پلەی تۆمارکراو −4 −6 −1 3 6 10 13 17 11 4 −2 −2 −6
نێونجی بارین mm 111 97 89 69 26 0 0 0 0 12 56 80 540
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین 9 9 10 9 4 1 1 3 6 10
نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0
نێونجی relative humidity (%) 74.5 70 65 58.5 41.5 28.5 25 27.5 30.5 43.5 60.5 75.5 50.04
سەرچاوەی یەکەم: Climate-Data.org,[٢] My Forecast for records, humidity, snow and precipitation days[٣]
سەرچاوەی دووەم: What's the Weather Like.org,[٤] Erbilia[٥]
ساڵ نزمترین پلەی گەرمیی بەرزترین پلەی گەرمیی
٢٠٠١-٢٠٠٢ -١.٢ ٤٨
٢٠٠٢-٢٠٠٣ ٠.٤ ٤٥.٦
٢٠٠٣-٢٠٠٤ ٠.٩ ٤٩.٧
٢٠٠٤-٢٠٠٥ -٤.٦ ٤٦.٣
٢٠٠٥-٢٠٠٦ -٠.٩ ٤٦.٦
٢٠٠٦-٢٠٠٧ -١.٦ ٤٤.٢
بەرەنجام -١.٤٢ ٤٧
وەرزی باران باران\ملم بەفر\سم
٢٠٠١-٢٠٠٢ ٣٤٣.٤ -
٢٠٠٢-٢٠٠٣ ٥٤١.٢ -
٢٠٠٣-٢٠٠٤ ٤٩٦.٣ -
٢٠٠٤-٢٠٠٥ ٤٢٧ ١٥سم
٢٠٠٥-٢٠٠٦ ٤٢٧.٥ ١٢
٢٠٠٦-٢٠٠٧ ٤٢٣.٤ -
٢٠٠٧ ٣٨٤.٢ -

ناشناڵ پاركی هەڵگورد سەكران[دەستکاری]

ناشناڵ پاركی هەڵگوردسەكرانكە رووبەرەكەی (1200) كیلۆمەتری دووجایە و له‌لایه‌ن كه‌ناڵی CNNــه‌وه‌ وه‌كو یه‌كێك له‌ خۆشترین 30 ناشناڵ پاڕكه‌كانی جیهان ده‌ست نیشان كراوه‌.

ھاوینەھەوارەکانی ھەولێر[دەستکاری]

١- ھاوینەھەواری شەقڵاوە:

ھاوینە ھەواری شەقڵاوە دەکەوێتە لای باکوورو دەکەوێتە نێوان ھەردوو چیای سەفین (٩٦٠م) و چیای سورکە و، پلەی گەرمای لە ھاویندا دەگاتە ‌(٣٠-٣٥) پلە و، لە زستاندا دەگاتە -١٠ ژێر سفر. لە شەقڵاوەدا داروباری چر بەدی دەکرێ، کە پێکھاتووە لە داری (خۆخ و جوێز و ترێ و ھەنار و ھەنجیر...)وە بازارێکی گەورەی تێدایە کە جۆرەھا خواردەمەنی و سەوزە و میوەی و بەوشک کراوەیی وەکو کوێز و ھەنجیر و قەیسی. ساڵانە بەسەدان گەشتیار ڕوو لە شەقڵاوە دەکەن بەھۆی دیمەنی سەرنج راکێشی و ئاووھەواکەی.

٢-تاڤگەی گەلی عەلی بەگ

ئەم ھاوینە ھەوارە ١٣٠کم لە ناوەڕاستی شاری ھەولێر دوورە و، بەیەکێک لە ھاوینەھەوارە سەرنج راکێشەکانی ھەرێمی کوردستان دەژمێردرێت. دەکەوێتە نێوان چیای کۆڕەک و برادۆست بەدرێژایی١٢کم، شوێنەکە بەبەرزی ٨٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بڵندە و، پلەی گەرمای دەگاتە ٣٥ پلە لە ھاویندا و، -١٠ لە زستاندا. لەم شوێنەدا دوو ڕووبار بەیەک دەگەن، یەکیان لە دۆڵی ئالانە سەر بەناحیەی خەلیفان کە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ پێک دەھێنێ،لەگەڵ ئەویتریان کە لە شارۆچکەی ڕەواندوز ھەڵدەقوڵێ کە ئاوی بێخاڵە، زێی گەورە پێک دەھێنن. سەرەڕای تاڤگە گەورەکە چەندان تاڤگەی بچووکی تری تێدایە. ئەم شوێنە بە سروشتی شاخاویەکەی و داروبارە جۆراو جۆرەکەی، بۆتە شوێنی گەشتوگوزار کە خەڵکی زۆر ڕووی تێدەکەن.

‌٣-‌ ھاوینەھەواری بێخاڵ''':

ھاوینە ھەواری بێخاڵ ١٤٠کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی گەلی عەلی بەگ و، لە دووری ١٠کم لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی ڕەواندوز وە پلەی گەرمای لە ٣٢ پلە بەرز نابێتەوە لە ھاوین دا . دەتوانین بگەین بە بێخاڵ لە ڕێگای گەلی عەلی بەگ یان لە ڕێگای ڕەواندوز . لەم ھاوینە ھەوارە تافگەیەکی ڕوون و گەورە ھەیە کە بە درێژایی شاخەکەی داپۆشیوە، شوێنێکی زۆر سەرنج ڕاکێشە، خەڵکی لە سەرەتای بەھاردا ڕووی تێدەکەن تا کۆتایی ھاوین.

٤- ھاوینەھەواری جوندیان:

ئەم ھاوینە ھەوارە ١٤٧ کم لە چەقی ھەولێرەوە دوورە و، ٥ کم لە شاری دیانا دوورە، وە دەکەوێتە لای خوارەوەی چیای ھندرێن ،پلەی گەرمای لە ھاوین دا دەگاتە ٣٢ پلە. ھاوینە ھەواری جندیان ناوبانگی بە چاوی ئاوی سیحری دەرکردووە (عیون الماء السحریە)بە ھۆی بوونی ئەشکەوتێک، کە تێیدا ئاوی تێدا ھەڵدەقوڵێ و، بۆتە شوێنی سەرەنجی گەشتیاران.

٥- ھاوینەھەواری حاجی ئۆمەران:

دەکەوێتە باکووری شاری ھەولێر بە دووری ١٨٠ کم ،پلەی گەرمای دەگاتە ٣٠ پلە لە ھاویندا. ئەم شوێنە بەسەوزایی چیاکانی ناوبانگی دەرکردووە، ھەروەھا بەسروشتەکەی و ھەڵقوڵاوەکانی بەتایبەتی سەرچاوەی ئاوی کانزایی شێخی باڵەکیان کە خەڵکی سەردانی دەکات بۆ چارەسەری ھەندێ نەخۆشی وەکو (جگەر و پێست)، بۆیە لە ھاوین دا ئەم شوێنە ناودەبرێت شوێنی گەشتوگوزاری چارەسەری.

٦- سەری رەش و پیرمام :

دوو ناوچەی نزیک شاری ھەولێرن،‌ لە هەولێرەوە بە ئۆتۆمبێل بۆ شارۆچكەی سەلاحەدین 15 خوولەک رێگەیە، ئەو شوێنەی لە بەرزاییەوە دەڕوانێتە دەشتی كاكی بە كاكی هەولێر. مەودای راستەوخۆی لە گەڵ توركیا ١٨٠ كیلۆمەترە. بەڵام ئەوێش لە زمانی خەڵكەوە سەلاحەدین نییە و مەسیفە. لە بەرزترین خاڵی مەسیف كە بە یەكێك لە چیا بەرزەكانی كوردستان دێتە ئەژمار، سەری رەش هەڵكەوتووە. و لەو شوێنەوە باشووری کوردستان بەڕێوە دەبرێ چوونکە شوێنگەی سەرەکی سەرۆکی هەرێمی کوردستانە. ئێستا پیرمام ( مه‌سیف ) بووه‌ته‌ باره‌گای سه‌ره‌کی پارتی دیموکراتی کوردستان و جه‌رگه‌ی فه‌رمانره‌وایه‌تی کردنی کوردستانه‌ و هه‌مو هێزه‌ سیاسیه‌کانی پارتی و هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان له‌ پیرمامن و ئارامترین شوێنه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ دوای ته‌واوبونی تونێلی هه‌ولێر-شه‌قڵاوه‌ که‌ له‌ ژێر چیای سه‌ربه‌نه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت سه‌لاحه‌ددین ده‌بێته‌ جومگه‌ی پاراستنی کوردستان , هه‌ر که‌ ده‌گه‌یت به‌ ناو شارۆچکه‌ی پیرمامدا چه‌ندین کۆشک و ڤیلا سه‌رنجت ڕاده‌کێشێت، و له‌ ئێستادا چه‌ندین پلانی تۆکمه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌م شارۆچکه‌یه‌ له‌ ڕووی ئاسایشی و گه‌شتیاره‌وه‌بەلام بە هەبوونی پلانێکی گەورە و تۆکمەی پارێزڤانی ، وه‌ سه‌ری ڕه‌شیش ته‌نها 5 ده‌قیقه‌ له‌ ناو مه‌سیفه‌وه‌ دوره‌ شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی سه‌رۆک مسعود به‌رزانی یه‌، ئێستا بارەگای سەرۆکایەتی ھەرێم و پارتییان لێیە.‌

کشتوکاڵ[دەستکاری]

ھەروەک دەزانرێت ھەرێمی کوردستان بەوە دەناسرێت کە کۆنترین شوێنە کە مرۆڤ لەمێژووی خوێدا کشتوکاڵی لێوە کردبێت، ئەوەتا لەھەولێرو لەگوندی (زار چەمی) یەکەم گوندی کشتوکاڵی لەجیھاندا لەنزیک (شانەدەر) ھەبووە. ھەولێری پایتەخت بەوەجیا دەکرێتەوە کە کەشوھەوای یەکجار باش و زەویەکی بەپیت و بەرەکەتی ھەیە. بەیانیان وەزرەکان لەھەولێر دوو وەرزی چاندن ھەیە (ھاوینە و زستانە) کە لەم پێدەشتەدا لە وەرزی ھاوین بەرھەمەکانی وەک (تەماتە، خەیار، باینجان، شفتی، باڵندە، پیاز، سیر، کونجی، توتن، گوڵە بەرۆژە، فاسولیا، کودی.. ھتد) دەچێندرێت. سەبارەت بە بەرھەمەکانی زستانە ئەوا بریتیە لە (گەنم، جۆ، نیسک، نۆک، پاقڵەمەنیەکان. گەر سەیرێکی بەرھەمی پارێزگا بکەین لە بواری کشتوکاڵدا بەروبوومی سەرەکییەکان دەکرێتە چەند بەشێک:

  1. دانەوێڵە (گەنم، جۆ، برنج).
  2. بەرووبوومی پیشەسازی و رۆندارەکان (کونجی، گوڵە بەڕۆژە، توتن)
  3. سەوزەوات (تەماتە، خەیار، شفتی، گندۆرە، پیاز.)
  4. میوە (ترێ، سێو، قەیسی، خۆخ، ھەرمێ، ھەنار).
  5. پاقڵەمەنییەکان (نۆک، نیسک، فاسولیای تەڕ).

جێگای ئاماژەیە کە قوڵی ئاوی ژێر زەوی لەو پارێزگایە بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵ بریتییە لە ١٠٠-١٥٠ مەتر کە ئاوێکی سازگارە و رادەی سوێریی ٤٠٠/١٠٠٠٠٠٠ ملم سێجایە، ھەرچی ئاوی سەر زەوییە لەنێوان ١٠-١٥مەترو لە ئەوانی تر سوێرترەو تەنیا بۆ ئاودێری بەکاردێت لەبەر ئەویش دەشتەکانی پارێزگا زۆر بەپیت و بەرەکەتن و ژمارەیەکی زۆر بیر ئیرتوازی لێدراوە لەدەشتەکانی (ھەولێر، ھەریر، کویسنجەق، مەخمور). سەبارەت بە رووبەری پارێزگای ھەولێر ١٤٤٧ کم دووجایە کە دەکاتە ٣٫٣%ی رووبەری عێراق.

گرنگی شاری ھەولێر[دەستکاری]

  • دەکەوێتە ناوەڕاستی باشووری کوردستان و شارەکانی دھۆک، کەرکووک و سلێمانی بە یەک دەبەستێتەوە.
  • زۆربەی ناوچەکانی زەوی بە پیتەو بۆ کشتوکاڵ و ئاودێری دەست دەدات.
  • کۆمەڵێک شوێنەواری گرنگی تێدایە، گرینگترینیان قەڵا و منارەن.
  • پایتەختی ھەرێمی کوردستانی عێراقە (باشووری کوردستان).
  • پایتەختی گەشتیاریی وڵاتانی عەرەبییە.
  • کۆمەڵێک ڕێکخراو و دەزگای ناحکومی و نێودەوڵەتیی لێیە و ھەروەھا بارەگای ڕێکخراوی نەتەوەیی لێیە.
  • کۆمەڵێک نەتەوە و ئاینی تێدایە وەکو کورد، ئاشووری، تورکمان، موسڵمان و کرستیان..
  • ھەموو سەندیگاکانی تایبەت بە مامۆستایان، ئەندازیاران، جوتیاران، ھونەرمەندان....تاد، تێدایە.
  • دوو زانکۆی گەورەی تێدایە، زانکۆی سەلاحەددین و زانکۆی ھەولێری پزیشکی[٦]، ھەروەھا چەند پەیمانگەیەکی لێیە بە ھەموو بەشەکانییەوە.
  • چەندین باڵاخانەی ڕۆشنبیری و ھونەری لێیە وەکو ھۆڵەکان و سینەما و کۆشکی ھونەر و کتێبخانە و ھەروەھا ژمارەیەکی زۆری ڕۆژنامە ‌و گۆڤار بە ھەر چوار زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی و تورکمانی دەردەچێت.
  • کۆمەڵێک کارگەی بەرھەمھێنانی جۆراوجۆری لێیە وەکو کارگەی دەواجن و و عەلەفی ئاژەڵ.پێشتر کارگەی ئەلبان و مافور و جگەرەشی لێ ھەبوو بەڵام لە پاش ٢٠٠٠ ھەرسێکیان (فرۆشران) و دران بە کەرتی تایبەت.
  • کۆمەڵێک یەکەی تەندروستی و نەخۆشخانەی گەورەی لێیە ،ھەروەھا چەندین کۆگای دەرمان و پێداویستی تەندروستی لێە.
  • بوونی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی ئەربیل بۆ گواستنەوەی ئاسمانی.
  • بوونی دەزگاکانی خزمەتگوزاری بە شێوەیەکی فراوان، وەکو شارەوانی و ئاو و کارەبا، زێراب، ڕێگاوبان، پۆستە و تەلەفۆن.
  • بوونی کۆمەڵێک بانکی ناوەندیی و مەرکەزیی و نێودەوڵەتیی، وەکو بانکی ڕەشید و ئاراس و کوردستانی نێودەوڵەتی ....ھتد.
  • بوونی کۆمەڵێک پارک و باخچەی دڵگیر، وەکو پارکی سامی عەبدولڕەحمان و گلکەند و ڕوناکی و شانەدەر و منارە.
  • کۆمەڵێک مۆڵی گەورەی لێیە وەکو: ماجیدی مۆڵ، فامیلی مۆڵ، دوو سیتی سەنتەر، تابلۆ مۆڵ، ڕۆیال مۆڵ، مێگا مۆڵ.

چایه‌خانه‌ و قاوه‌خانه‌ كۆنه‌كانی هه‌ولێر[دەستکاری]

لە كۆنەوە كەسانێكی زۆر هەن پێیان خۆش بووە جێگا و شوێنێك هەبێت بۆ ئەوەی پشوویەكی تێدا بدەن و لە هەمان كاتیش خۆشەویست و ئازیزانی تێدا ببینن، جا باشترین شوێنی جارانیش چایخانە و قاوەخان بووە، بۆیە هەر لەو سەردەمەدا چەندین شوێنی دیاریكراو لە شێوەی چایخانە و قاوەخانە بە شەو و ڕۆژ دەرگایان بە ڕووی خەڵكی شارەكە و میوانان كرابەوە لەوانە:

چایخانە و قاوەخانەكانی عەبۆ

چایخانە و قاوەخانەی عەبۆ لە ساڵی 1885 دروست كراوە و خاوەنەكەی كەسێك بوو بەناوی عەبدوڵڵا سلێمان هەر بۆیەش پێیان دەگوت چایخانە و قاوەخانەكانی عەبۆ ئەو سا هەر لە بەرەبەیانەوە تا نیوەی شەو هەموو چین و توێژەكان تێیدا دادەنیشتن و كاتیان بەسەر دەبرد، ئەو چایخانە وەك كۆنترین شوێنی شاری هەولێر لە خزمەت خەڵكی شارەكەدا بوو چوار جار شوێنەكەی گواسترایەوە لە ساڵی 1900 گواسترایەوە بۆ لای گەراجی مەخمووری كۆن و ساڵی 1925 چووە بەرامبەر مزگەوتی خانەقا و ساڵی 1958 تا لە ساڵی 1983 بەیەكجاری تێك درا و ئاسەوارەكەی نەما، پێش ئەوەی تێك بدرێ شوێنەكەی كەوتبووە تەنیشت چێشتخانەی تاجریان، كە مام عەبۆی قاوەچی مرد، ئینجا كوڕەكانی كاكۆ و نادر و سەپەرشتی چایخانەكەیان دەكرد، بە تایبەتی مام نادر عەبدوڵڵا كە قاوە و چایە و شیر و ساردەمەنیەكانی وەك پیپسی و كۆلا و ناملێت و سیفۆن و سینالكۆ و مشن و مۆتا و شەربەتی تێدا دەخورایەوە و نرخی هەر یەكەشیان بە عانەیەك بوو كە ئەو كاتە دەیكرد 4 فلوس، بەڵام بەیانیەكەشی قاوەی تاڵیان بە خۆڕایی بە خەڵكەكەی دەدا، هەر بۆ مێژووش دەڵێین ئەو چایخانە بۆ یەكەمین جار لە ساڵی 1951 یاری بلیاردی هێنایە شاری هەولێر و یاری شەترەنجیشی تێدا دەكرا و سەرەتا شاگری نەبوو تەنیا برا و ئامۆزاكانی وەكو حاجی ئەمین و وەلی و محەمەد و تاهیر و یونس و منداڵەكایان كاریان تێدا دەكرد، بەڵام لە دەرەوەی بنەماڵەكەی خۆیان یەكەمین شاگری ئەو چایخانە خوالێخۆشبوو مام خەلیل بوو كە هەر لە ساڵی 1948 وە وەك شاگرد كاری تێدا كردووە.

چایخانە و قاوەخانەكانی حاجی مستیل

حاجی مستیل ناوی تەواوی مستەفا محەمەد ئەحمەد بوون بەڵام بە حاجی مستیل ناسراو بوون ساڵی 1912 لە شاری هەولێر لە دایك بووە و لە هەڕەتی لاویدا شەربەتفرۆشیی دەكرد لە نێوان شنۆ و سابڵاخ، قەتارچییەتیی دەكرد ئەو پیشەیەش بریتی بوو لە كڕین و فرۆشتنی مافوور و قاڵی و ئەو جۆرە شتانە، دواتر لە دەوروبەری ساڵی 1945 – 1946 دا لە كۆڕێ چایخانەكی دانا، چونكە ئەوسا ماڵی لەوێ بوو، دواجار لە ساڵی 1949 هاتە شاری هەولێر و لە ناو دارتاشەكان چایخانەیەكی دانا، جگە لەوەش چایخانەیەكی هاوینەشی لە تەنیشت سینەمای حەمرا دانا كە ئەو كات چواردەوری هەمووی چۆڵەوانی بوو، شاگردەكانی ئەوكاتی بریتی بوون لە عوسمان محەمەد و جەمال و عەبدوڵڵا و حاجی قادر بوون.

چایخانە و قاوەخانەكانی بایز

خاوەنی چایخانەی بایز ناوی تەواوی مام بایز ئیسماعیل مەحمود یەكێك بووە لەو كەسانەی كە خاوەن قاوەخانە و چایخانەیەكی بەناوبانگ بووە لە شاری هەولێر و لە هۆزی نانەكەلی یە و ساڵی 1914 لە شاری هەولێر دایك بووە و هەر لە تەمەنی 18 ساڵیەوە شاگری چایچی بووە، ئینجا لەلای سینەمای سەلاحەین چایخانەیەكی بچكۆڵەی دانا، پاشان گواستیەوە سەر ڕێگای موسڵی كۆن، بۆیە ئەو كاتە ئەو چایخانەیە ببوە شوێنی گواستنەوەی ئەوانەی لە هەولێرەوە دەچوونە موسڵ واتە ئەو شوێنە لەو سەردەمە هەم چایخانە و هەم نەقلیات بوو، یەكەم شاگردی ئەو چایخانە مام ئەحمەد بوو كە ماوەی 20 ساڵ لەو چایخانەیە كاری دەكرد، دووەمین شاگردیشی هەر ناوی مام ئەحمەد بوو، ئینجا چەند كەسێكی دیكە بەناوی فەیسەڵ و عەدنان كاریان تێدا دەكرد، ئەو كاتە نرخی چایە بەیەك عانە بوو، هەروەها هێلكەوڕۆنێكی چاكیشی هەبوو، ئەو كاتە چایەی (ئەبو كەعب) و (ئەبو كتلی) و ( ئەبو جەمال) هەبوون.

چایخانە و قاوەخانەكانی عەلی فلەیح

عەلی فلەیح ناوی باوكی حەسەن بوو لە سەیدەكانی نەعیمی بوو ساڵی 1884 لە شاری هەولێر لە دایك بووە و تەكیەیان لە شاری كەركوك هەبوون ئەو پیاوە بینایەی چایخانەكەی لە عەبدولرەحمان چەلەبی بە كری گرت و دواتر شوێنێكی دیكەی لە شیخۆ ئاغا كڕیەوە، لەو چایەخانەدا چایە و قاوە دەخورایەوە چایەكە بە 4 فلوس بوو، بەڵام قاوەكە بە خۆرایی دەدرایە خەڵكی و بە هاوینانیش شەربەت و ماستاو هەبوو، هەر بۆ مێژوو دەڵێین خوالێخۆشبوو عەلی فلەیح یەكەم كەس بوو قەوانی هێنایە شاری هەولێر كە ئەوسا لە موسڵ و بەغداوە دەهات، ئەو قەوانەش بە قورمیش كاری دەكرد و دەرزیەكی هەبوو دەكەوتە سەر بەكرەكە كە شێوەكەی بازنەیی بوو چەندین حەیرانی كاوێس ئاغا و ئوم كەلسوم و فەرید ئەتڕەش و عەبدولحەلیم حافزی لەسەر تۆمار كرا بوو، ئەو كاتەش كاویس ئاغا دۆستایەتیەكی بەتینی لەگەڵ خوالێخۆشبوو عەلی فلەیح هەبوو باشترین بەڵگەش بۆ ئەو ڕاستیە كاویس ئاغا لە گێڕانەوەی بەیتی گەنج خەلیل دەڵێ لە چاوی عەلی فلەیحی، ئەو پیاوە ساڵی 1940 وازی لە چایخانەكە هێنا و ساڵی 1947 یش كۆچی دوایی كرد.

چایخانە و قاوەخانەكانی مەچكۆ

خاوەنی چایخانەی مەچكۆ ناوی مەجید ئیسماعیل مستەفایە و بە مەچكۆ ناسراوە و ساڵی 1923 لە شاری هەولێر لە دایك بووە و لە دەور و بەری ساڵی پەنجاكان ئەو چایخانەی داناوە لەو ساوە تا ئێستا بە چایخانەی ئەدیب و نووسەر و ڕۆشنبیر و شاعیران ناسراوە، كاتی خۆی لەو چایخانەیە چایە و شەربەت دەدرایە خەڵك، چونكە مەچكۆی ڕەحمەتی خۆی باشترین وەستای شەربەت بوو، هەروەها دۆمینە و تاوڵەی تێدا دەكرا، بەڵام دوای ئەوەی لە ساڵی 1962 كۆچی دوایی كرد، ئیدی تەحسینی كوڕی جێگای گرتەوە و ئەمیش دۆستایەتیەكی باشی لەگەڵ ئەدیب و ڕۆشنبیران هەبوو، بەڵام ئەفسووس ئەمیش ساڵی 1991 كۆچی دوایی كرد و موحسینی برای لەو ساوە تا ئێستا ئەركی ڕاپەڕاندنی چایخانەكەی گرتە ئەستۆی خۆی و كۆنترین شاگردیشی مام حاجی قادر بوو.

چایخانە و قاوەخانەكانی دیكەی هەولێر

جگە لەوانەش چەندین چایخانە و قاوەخانەی دیكە هەبوون وەك چایخانە و قاوەخانەی كەوبازان و لەیالی هەولێر (شەوانی هەولێر) و تاقی و عەنتەر و قەرداران و قەمیش و سەید كەریم و باكوور و چەندین قاوەخانە و چایخانەی دیكە.

قه‌ڵای هه‌ولێر و چایه‌خانه‌ی مه‌چكۆ

وەرزش[دەستکاری]

Article icon.svg وتاری سەرەکی: یانەی وەرزشیی هەولێر

یانه‌ي هه‌ولێر يه‌كێكه‌ له‌ يانه‌ گه‌وره‌ و به‌ناوبانگه‌كانی عێراق و كوردستان، ده‌كه‌وێته‌ شاري هه‌ولێر پايته‌ختی هه‌رێمي كوردستان، يانه‌ي هه‌ولێر له‌ ساڵی 1968 دامه‌زراوه‌ و ئێستا هه‌ريه‌كه‌ له‌ يارييه‌كانی تۆپی پێ و تۆپي باله‌ و تۆپي ده‌ست و گۆره‌پان و مه‌يدان و به‌رزكردنه‌وه‌ی قورسايی و پايسكلسواری ئه‌نجام ده‌درێت و پێشوو يارييه‌كانی بادمنتۆن (ريشه‌) و شه‌تره‌نج-يش ياری سه‌ره‌كی بوون له‌م يانه‌يه‌. یانەی وەرزشیی هەولێر لە ١٩٦٨ بەشداری خولی عێڕاقی کردووە و لە پلە دوو یاری کردووە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٧ گەیشتیتە خولی پلە یەک، لەو ماوەیەدا بەهۆی خراپی باری ئەمنیی و ئابووریی نەیتوانی هیچ دەستکەوتەک بە دەستبێنێ. لە ساڵانی ٢٠٠٦-٢٠٠٧، ٢٠٠٧-٢٠٠٨، ٢٠٠٨-٢٠٠٩، وە ٢٠١٠-٢٠١١ توانی نازناوی خولی نایابی عێڕاق بەدەستبهێنێ کە یەکەم یانەی کوردیی بوو بتوانێت ئەمە بکات. هەروەها لە ساڵانی ٢٠٠٤-٢٠٠٥، ٢٠٠٥-٢٠٠٦، ٢٠٠٩-٢٠١٠، ٢٠١٠-٢٠١١ بووە بە پاڵەوانی خولی نایابی کوردستان.

لۆگۆی یانه‌ی هه‌ولێر

قەزا و ناحییەکان[دەستکاری]

ناوی قەزا ناحییەکانی
شەقڵاوە سەڵاحەدین، هیران، هەریر، باسرمە، بالیسان
ڕواندز - وەرتێ
مەخموور[٧] قەراج، گوێڕ، دیبەگە
سۆران دیانا، خەلیفان، سیدەکان
مێرگەسۆر بارزان، مەزنێ، پیران، شێروان مەزن
خەبات ڕزگاری،

کەورگۆسک، دارەشەکران

چۆمان گەڵاڵە، حاجی ئۆمەران، قەسرێ، سمیلان
دەشتی هەولێر قوشتەپە، دارەتوو، کەسنەزان
کۆیە شۆڕش، سکتان، ئاشتی، سێگردکان، تەق تەق
ناوەندی هەولێر عەنکاوە، بەحرکە، شەمامک

گەڕەکەکانی شاری ھەولێر[دەستکاری]

  • قەڵات
  • خانەقا
  • عەرەب
  • تەعجیل
  • مستەوفی
  • تەیراوە
  • سەیداوە
  • سێتاقان
  • مەنتکاوە
  • ئازادی ١
  • ئازادی ٢
  • نووسەران
  • منارە
  • شۆڕش
  • کووران (رزگاری)
  • زانیاری
  • ئیسکان
  • ڕووناکی
  • باداوە
  • سەیداوە (ئاشتی)
  • کۆماری
  • ڕاپەرین
  • نەورۆز (حى عەسکەری)
  • کوردستان (حی سەدام)
  • ئە ندازیاران
  • شەھیدان
  • مامۆستایان
  • شورتاوە
  • مەلایان
  • کوێستان
  • ڕزگاری ١
  • ڕزگاری ٢
  • سەلاحەددین
  • برایەتی
  • موفتی
  • زانکۆ
  • کرێکاران
  • عەنکاوە (ئێستا ناحیەیە)
  • کورانی عەنکاوا
  • بەھار
  • سەروەران
  • حەوتی حەسارۆک
  • پێنجی حەسارۆک
  • شارەوانی
  • حەمرین
  • شاری خەونەکان
  • شاری ناز
  • شوقەکانی ھانا سیتی
  • خانزاد
  • چوارچرا
  • وەزیران
  • بە ختیاری
  • ھەولێری نوێ
  • نیشتیمان
  • ھەڤاڵان
  • راستی
  • ژیان
  • ئاری
  • زێرین
  • شێخ ئەحمەد
  • هاوكارى
  • زاگروس
  • قەڵاتی نوێ
  • مامۆستایان
  • گوندی مناره‌
  • زیلان ستی
  • شاری ئاشتی
  • شاری کامه‌رانی
  • مهاباد
  • رۆشەنبیری
  • فەرمانبەران

گالەری[دەستکاری]

پەراوێز[دەستکاری]

  1. http://www.khazaria.com/adiabene/lissner١.html
  2. "Climate: Arbil - Climate graph, Temperature graph, Climate table". Climate-Data.org. Retrieved 13 August 2013. 
  3. "Irbil, Iraq Climate". My Forecast. Retrieved 14 July 2013. 
  4. "Erbil climate info". What's the Weather Like.org. Retrieved 14 July 2013. 
  5. "Erbil Weather Forecast and Climate Information". Erbilia. Retrieved 14 July 2013. 
  6. کە ھەڵەیەکی زمانی کوردییە ئەو زانکۆیە ناوبنێن زانکۆی ھەولێری پزیشکی و نەک پزیشکیی ھەولێر
  7. بە بڕیارێکی حکومەتی پێشووی عێڕاق خرایە سەر پارێزگای موسڵ، بەڵام زۆربەی پڕۆژەکانی تائێستا لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە لۆ ئەنجام دەدرێ

hewlYr

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]