پالۆ
38°41′29″N 39°55′46″E / 38.6914°N 39.9294°Eپۆتانەکان: 38°41′29″N 39°55′46″E / 38.6914°N 39.9294°E
پالۆ | |
|---|---|
شار | |
 | |
| وڵات | باکووری کوردستان، تورکیا |
| پارێزگا | خارپێت |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٨) | |
| • سەرجەم | ٢٢٫٧٢٩ |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی |
| کۆدی تەلەفۆن | ٤٢٤(٩٠+) |
پالۆ یان پالو شارێکە لە پارێزگای خارپێت، باکووری کوردستان، تورکیا. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ٢٢٫٧٢٩ کەس بووە، کە نزیکەی ٩٫٠٦٩ کەسیان لە بەشی ناوەندی نیشتەجێن.
ناوەکان
[دەستکاری]ناوە یۆنانییەکەی «ڕۆمانۆپۆلیس» (Ρωμανούπολις) بووە. ناوی «شێبێتێریا» کە لە نەخشێنراوێکی ئۆرارتیدا لە قەڵای پالو دۆزراوەتەوە، ڕەنگە ناوی کۆنی پالو بێت. ھەروەھا شارە ئۆرارتییەکە کە پێی دەوترا «پالوا» لەگەڵ پالو یەکخراوە. کۆنیگ و بێرنی پالوویان لەگەڵ «واشتال»یەکخستووە کە لە سەرچاوە ئۆرارتییەکاندا ئاماژەی پێکراوە، بەڵام بەپێی گوتەی ڕ. د. بارنێت ئەمە دوورە لە ڕاستییەوە. جەیمس ھاوارد جۆنستن پالو لەگەڵ «پالیۆس»یەکدەخات کە لەلایەن جوگرافیناسی سەدەی حەوتەم «جۆرجی قوبرسی» ئاماژەی پێکراوە.[١][٢][٣][٤]
مێژوو
[دەستکاری]چیرۆکی پالو لە شوێنە کۆنەکەوە دەست پێدەکات کە ئێستا پێی دەوترێت «ئەسکی پالو»، ڕێک لە ڕۆژھەڵاتی شارۆچکە نوێیەکەدایە. ئەم شوێنە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٥٠٠ ساڵ بە بەردەوامی ئاوەدان بووە، لە سەردەمی ئورارتییە کۆنەکانەوە تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، کاتێک شارۆچکەکە گوازرایەوە بۆ شوێنە نوێیەکەی ئێستا. شارە کۆنەکەی پالو لەسەر لووتکەیەکی بەرز لە سەرووی پێچێکی U-شێوەی ڕووباری مورات سو دروست کرابوو. لە باکووری ناوەندی شارەکە، بەردەقەڵا مەزنەکە بەسەر ناوچەکەدا دەڕوانێت. لەم بەرزییەوە، بەرگریکاران دیمەنێکی زاڵیان ھەبووە بەسەر تەواوی دەشتی پالۆدا؛ لەکاتێکدا لە شارۆچکەکەی خوارەوە گردە نزمەکان دەبنە ڕێگر لە بینین، بەڵام لەسەر بەردەقەڵاکەوە دەتوانیت تا ئەو سەری دەشتەکە ببینیت.[٥]
لە سەردەمی ئورارتییەکانەوە، ئەگەر پێشتریش نەبێت، بەردەقەڵای ئەسکی پالو شوێنی قەڵایەک بووە. زۆربەی شوێنەوارەکانی قەڵای ئورارتی بەھۆی نیشتەجێبوونی دواترەوە لەناوچوون. یەکێک لە پاشماوە گرنگەکان کێلەبەردێکی نەخشێنراوە کە باس لە داگیرکردنی ناوچەیەک بە ناوی «شێبێتێریا» لەلایەن شا مێنووای ئورارتییەوە دەکات، کە ڕەنگە ناوێکی کۆنی پالو بێت. دواتر مێنووا پەرستگایەکی بۆ «خالدی» لە شێبێتێریا دامەزراندووە.
دانیشتووانی پالوی کۆن پێدەچێت لە ڕووی کولتوورییەوە ئورارتی بووبن نەک تەنھا لەژێر دەسەڵاتی ئورارتیدا بن؛ ھەروەھا ڕەنگە کەمینەیەکی ئارامی-ئاخێویش لەوێ بووبن. سێ گۆڕی ھەڵکۆڵراو لەناو بەرددا لە لای باکووری ڕۆژاوای قەڵاکەدا ئاماژەن بۆ بوونی چینێکی باڵای دەوڵەمەند لەوێ. لە ناوچەی پالودا کانزای گرنگی ئاسن ھەبووە، کە لەگەڵ کانزاکانی مس لە نزیک ئەڕغەنی، ڕەنگە ئامانجێکی ستراتیژی بووبن لە ململانێی نێوان ئورارتوو و ئاشووردا.[٦]
لە سەردەمی کلاسیکدا، پالو پایتەختی ناوچەی ئەرمەنی «بالابیتین»یان «بالاھۆڤیت» بووە. ئەم ناوچەیە لە دەشتی پالو پێکھاتبوو و ناوچەیەکی دەوڵەمەند و بەپیت بووە، ھەرچەندە بچووکیش بووە. ناوچەی دراوسێی «پاغناتون» کە ناوەندەکەی لە «باغین» بووە، پێدەچێت لە ڕووی سیاسییەوە پاشکۆی بالاھۆڤیت بووبێت.[٧]
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، پالو شارۆچکەیەکی بازاڕی گەشەسەندوو بوو و دانیشتووانەکەی تێکەڵەیەک بوون لە ئەرمەنی و سوریانی. ھێندە لە ناوچەکانی ململانێی گەورە دوور بوو کە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری توانییان بێ ڕێگری بەردەوام بن. لەژێر دەسەڵاتی عەرەبەکاندا، پالو گرنگییەکی ستراتیژی ھەبوو چونکە ڕێگایەکی بەرەو ئەرزەڕوم کۆنتڕۆڵ دەکرد. دواتر، پالو بوو بە بەشێک لە میرنشینی ئارتووکی خارپێت؛ لەگەڵ «گێغی»، یەکێک بوو لە شارۆچکە سەرەکییەکانی بەشی ڕۆژھەڵاتی میرنشینەکە.
پالو لە کۆتایی سەدەی ١٥ەمدا شوێنی قەڵایەکی ئاق قۆینلۆ بوو، کە لەلایەن حوسێن بەگ، میرێکی میرداسی لە میرنشینی گێل دەستی بەسەردا گیرا. ئەو میرنشینی پالۆی دامەزراند کە لە ساڵی ١٤٩٥ تا ١٨٤٥ بەردەوام بوو. شارۆچکەکە دانیشتووانێکی بەرچاوی ئەرمەنی تێدا بوو تا کاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ساڵی ١٩١٥دا.
قەڵای پالو لە کاتێکی سەدەی ١٧ەمدا چۆڵکرا، ھەرچەندە شارۆچکەکە بەردەوام بوو. شوێنە کۆنەکەی ئەسکی پالو لە کۆتاییدا یان لەکاتی جەنگی جیھانیی یەکەم یان کەمێک دوای ئەوە چۆڵکرا، و شارۆچکەکە گوازرایەوە بۆ شوێنی ئێستای.
شارەکە بۆ ماوەیەکی کورت لە ٢١ی شوباتی ١٩٢٥ لەلایەن ھێزەکانی شێخ سەعیدەوە لەکاتی شۆڕشەکەیدا کۆنتڕۆڵ کرا.[٨]
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]لە سەرەتای سەدەی ١٩ەمدا، قەزاکە ١٠٠٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبووە: ٦٠–٧٠٪ ئەرمەنی، ئەوانی تر کورد و تورک. بەپێی پاتریارکی ئەرمەنی لە قوستەنتینیە، ١٥٬٧٥٣ ئەرمەنی لەکاتی دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە قەزاکەدا ژیاون، لەگەڵ ٣٨ کڵێسا، دوو دێر و ٢٦ خوێندنگە. شاری پالۆ دانیشتووانێکی تێکەڵی لە ئەرمەنی، تورک، کورد، سوریانی و یۆنانی ھەبوو، کە نزیکەی ٦٬٠٠٠ دانیشتووی لە ساڵانی ١٨٣٠–١٨٥٠ و ١٠٬٠٠٠ دانیشتووی لە ساڵی ١٩١٤دا ھەبووە. نیوەی دانیشتووانەکە ئەرمەنی بوون.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/diyarbakir-vilayet/sancak-argana-argana-maden-arghana-ergani/kaza-palu-balu-բալու-elazig/
- ↑ https://books.google.com/books?id=SO_EDgAAQBAJ&dq=palu+urartu&pg=PA123
- ↑ Barnett, R.D. (1982). "Urartu". In Boardman, John; Edwards, I.E.S. ; Hammond, N.G.L. ; Sollberger, E. (eds.). The Cambridge Ancient History, Second Edition, Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 314–71. ISBN 0-521-22496-9. Retrieved 22 August 2022.
- ↑ https://books.google.com/books/about/East_Rome_Sasanian_Persia_and_the_End_of.html?hl=ar&id=1U4rUaLdYnQC
- ↑ Serdar Karabulut, eyeyh Ali Sebiti al-Palevi, Gold Pen Publications, mitzmit, 2014, p.33
- ↑ The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society
- ↑ Üngör, Uğur Ümit (2012). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950. Oxford University Press. p. 81. ISBN 978-0-19-965522-9.
- ↑ Olson, Robert W. (1989). The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77619-7.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
