ڕحا
| ڕحا | |
|---|---|
| بە تورکی: Şanlıurfa | |
 | |
| ناو بە زمانی فەرمی | Şanlıurfa |
| وڵات | تورکیا |
| پایتەختی | پارێزگای ڕحا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای ڕحا، Urfa sanjak |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٩′٣٠″N ٣٨°٤٧′٣٠″E |
| دانیشتووان | ١٬٩٨٥٬٧٥٣، ٥٢٦٬٢٤٧، ٥١٥٬١٩٩، ٤٩٨٬١١١، ٤٨٢٬٣٢٣ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٥١٥ مەتر |
| خوشکەشارەکان | برێمەرھاڤن |
| جێگەی دەگرێتەوە | Ruha |
| ڕووبەر | ٣٬٦٦٨٫٧٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 63 000 |
| وێبگە | https://www.sanliurfa.bel.tr/ |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | 63 |
 | |
ڕحا یان ئورفە (بە عەرەبی الرھا، بە تورکی: Şanlıurfa) شارێکی دێرینە لە باکووری کوردستان و وەک شاری پێغەمبەران ناسراوە. ئاسەواری خرابرەشکیش لە نزیکیی ئەم شارەدایە.
ڕحا دەکەوێتە دەشتێک بە دووری ٨٠ کیلۆمەتر لە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری فورات و ٦٠ کیلۆمەتر لە سنووری سووریاوە دوورە. کەشوھەوای ڕحا زۆر گەرمە، ھاوینەکانی وشک و زستانی سارد و تەڕ. ئەمڕۆ دانیشتوانی ئەو شارە لە عەرەب و تورک و زۆربەی کورد پێکھاتوون.
مێژوو
[دەستکاری]جوگرافیناسانی موسڵمان زۆر گرنگییان پێ نەدا چونکە زۆرینەی خەڵکی ئەوێ لە ئایینی مەسیحیدا مابوونەوە و کەنیسەی زۆر ھەبوون، کە ''ئیبنی ھوقال'' ژمارەی سێ سەد کڵێسای ئەو شارەی نووسیوە. ھەروەھا مەندیل عیسا لەو شارەدا بوو و موسڵمانان لە ساڵی ٣٣٢ی کۆچیدا دایان بە ڕۆمەکان بە مەبەستی پاراستنی شارەکە (کە لەو کاتەدا زۆربەی مەسیحییەکان بوو) لە ھێرشکردنە سەر و تاڵانکردنی لەلایەن ڕۆمەکانەوە. مەقدیسی لە نیوەی دووەمی سەدەی چوارەمدا باسی کڵێسای ئیدێسا دەکات کە قوبەیەکی مۆزایکی ھەبووە و بە یەکێک لە چوار سەرسوڕھێنەرەکانی جیھان زانیوە.کە شارێکی بەھێزە، بەڵام سەرەڕای ئەم بەھێزییە، لە ساڵی ٤٩٢، کاتێک یەکەم خاچھەڵگرانی سەخلو ھێرشیان کرد، ئەم شارە سەقامگیری نیشان نەدا، باڵدوینیش داگیری کرد و بۆ ماوەی نیو سەدە بە پارێزگایەکی خاچھەڵگر دادەنرا، تا لە ساڵی ٥٤٠ی کۆچیدا، عیمادەدین زەنگی لەو شارە دەرھێنرا خاوەندارێتی جۆسلین دووەم، دوای ئەوە ڕحا لە دەستی موسڵماناندا مایەوە. ئەم ناوە تا سەدەی نۆی کۆچی لەسەر ئەم شارە مایەوە (نزیکەی ساڵی ٨٥٠ کۆچی یەکسانە بە ساڵی ١٤٥٠ی زایینی و ساڵی ۲۱٥٠ی کوردی) و دوای ئەوە تورکە عوسمانیەکان داگیریان کرد و ناویان لێنا ئورفا کە گەندەڵی ناوی عەرەبییە و دواجاریش دوای ٥٠٠ ساڵ و لە ماوەی کۆماری تورکیا، نازناوی شانلی ئورفە بۆ زیاد کرا کە تا ئێستاش بە شانلی ئورفە ناسراوە.[ژێدەر پێویستە]
جوگرافیا
[دەستکاری]
ئورفا لەسەر سنووری نێوان بنارەکانی زنجیرەچیای تۆڕۆس و دەشتی گەورەی مێرۆپۆتامیا ھەڵکەوتووە. بە گشتی، ئەم دوو ناوچەیە «بە باشی بەرەو باشووری» ئورفا بەیەک دەگەن، بەڵام لە دەوروبەری حەڕان دەشتەکە بەرەو باکوور درێژ دەبێتەوە و دەچێتە ناو گردەکانەوە. لە گۆشەی باکووری ڕۆژئاوای دەشتی حەڕان، درێژبوونەوەیەکی تری دەشتەکە ھەیە، کە ئەمجارەیان بەرەو ڕۆژئاوا دەچێت. ئورفا لەم درێژبوونەوەی دووەمی دەشتەکاندا ھەڵکەوتووە، کە لە پشت گردەکانی لێواری باشوورییەوە حەشار دراوە.[١]:1
جۆگەیەکی بچووک بە ناو ئورفادا دەڕوات.[١]:2 ئەم جۆگەیە بە دەیسان، یان «ڕووباری بازدەر» ناسراوە، بەھۆی مەیلی بۆ لافاو.[٢]:136 ئەمڕۆ، دەیسان بە ناو جۆگەیەکی دەستکرددا دەڕوات کە بە لای باکوور و ڕۆژھەڵاتی شاری کۆنی دیواربەنددا تێدەپەڕێت. بەر لە دروستکردنی ئەم جۆگەیە، ڕێڕەوی سروشتیی ڕووبارەکە لە لای ڕۆژاوای شاری کۆن بووە، پاشان بەرەو ڕۆژھەڵات سووڕاوەتەوە.[١]:2 بەشێک لە ڕێڕەوی پێشوو وەک گۆمێکی ماسی ماوەتەوە کە پێی دەوترێت بیرکەت ئیبراھیم، کە نەریت وایە پەیوەست دەکرێت بە پێغەمبەر ئیبراھیم. لە باشووری ڕێڕەوی کۆنی ڕووبارەکە، کانییەک لە ئەشکەوتێکدا ھەیە کە ئێستا گۆڕدراوە بۆ مزگەوت.[١]:3, 6
لە سەدەی ٢٠ەمەوە، ئورفا بەرەو باکوور، بەسەر دەشتە بچووکەکە و ئەو گردەی کە بە شەھیتلیک مەحەلەسی ناسراوە گەشەی کردووە و بلۆکی نیشتەجێبوونی لێ دروست کراوە، ھەروەھا بەسەر قەراغە بەرزەکانی باشووریشدا درێژ بووەتەوە.[١]:8
ئاووھەوا
[دەستکاری]ئورفا خاوەنی ئاووھەوای دەریای ناوەڕاستی ھاوین-گەرمە (پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن: Csa، پۆلێنکردنی ئاووھەوای تریوارتا: Cs). لە مانگەکانی ھاویندا، تێکڕای پلەکانی گەرمای بەرز زۆر جار لە ٤٠ پلەی سەدی تێدەپەڕن و یەکێکە لە گەرمترین ھاوینەکانی جیھان لە نێوان ئەو شوێنانەی کە لە ناوچە بیابانییەکان یان نیمچە وشکەکاندا نین، لە کاتێکدا بارانبارین نزیکەی بوونی نییە. زستانەکان فێنک و تا ڕادەیەک شێدارن، سەھۆڵبەندان باوە لەگەڵ بەفربارینی زۆر ناوبەناو. بەھار و پاییز گەرمن و تا ڕادەیەک وشکن.
بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: ٤٦.٨ پلەی سەدی لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٠
نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو: -١٢.٤ پلەی سەدی لە ٩ی شوباتی ١٩٣٢[٣]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئورفا (١٩٩١–٢٠٢٠، توندەکان ١٩٢٩–٢٠٢٣)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٢١٫٦ (٧١) |
٢٥٫٥ (٧٨) |
٢٩٫٥ (٨٥) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
٤٠٫٤ (١٠٥) |
٤٤٫١ (١١١) |
٤٦٫٨ (١١٦) |
٤٦٫٢ (١١٥) |
٤٣٫٩ (١١١) |
٣٧٫٨ (١٠٠) |
٣٠٫٨ (٨٧) |
٢٦٫٠ (٧٩) |
٤٦٫٨ (١١٦) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ١٠٫٦ (٥١) |
١٢٫٥ (٥٥) |
١٧٫٥ (٦٤) |
٢٣٫١ (٧٤) |
٢٩٫٦ (٨٥) |
٣٥٫٧ (٩٦) |
٣٩٫٥ (١٠٣) |
٣٩٫٠ (١٠٢) |
٣٤٫٥ (٩٤) |
٢٧٫٧ (٨٢) |
١٨٫٩ (٦٦) |
١٢٫٤ (٥٤) |
٢٥٫١ (٧٧) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٦٫٢ (٤٣) |
٧٫٥ (٤٦) |
١١٫٨ (٥٣) |
١٦٫٨ (٦٢) |
٢٢٫٨ (٧٣) |
٢٨٫٨ (٨٤) |
٣٢٫٦ (٩١) |
٣٢٫٠ (٩٠) |
٢٧٫٤ (٨١) |
٢١٫٢ (٧٠) |
١٣٫١ (٥٦) |
٧٫٩ (٤٦) |
١٩٫٠ (٦٦) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٣٫٠ (٣٧) |
٣٫٦ (٣٨) |
٧٫٠ (٤٥) |
١١٫٣ (٥٢) |
١٦٫٦ (٦٢) |
٢١٫٩ (٧١) |
٢٥٫٤ (٧٨) |
٢٥٫٠ (٧٧) |
٢٠٫٨ (٦٩) |
١٥٫٨ (٦٠) |
٨٫٩ (٤٨) |
٤٫٨ (٤١) |
١٣٫٧ (٥٧) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −١٠٫٦ (١٣) |
−١٢٫٤ (١٠) |
−٧٫٣ (١٩) |
−٣٫٢ (٢٦) |
٢٫٥ (٣٧) |
٨٫٣ (٤٧) |
١٥٫٠ (٥٩) |
١٦٫٠ (٦١) |
١٠٫٠ (٥٠) |
١٫٩ (٣٥) |
−٦٫٠ (٢١) |
−٦٫٤ (٢٠) |
−١٢٫٤ (١٠) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٨١٫٠ (٣٫١٩) |
٦٦٫٣ (٢٫٦١) |
٥٧٫٩ (٢٫٢٨) |
٤٤٫٧ (١٫٧٦) |
٢٦٫٢ (١٫٠٣) |
٥٫٨ (٠٫٢٣) |
٢٫٠ (٠٫٠٨) |
٤٫٠ (٠٫١٦) |
٨٫١ (٠٫٣٢) |
٢٤٫٦ (٠٫٩٧) |
٥١٫٢ (٢٫٠٢) |
٧٨٫٧ (٣٫١) |
٤٥٠٫٥ (١٧٫٧٤) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان | ١١٫٥٧ | ١٠٫٦٧ | ٩٫٧٧ | ٩٫٥٣ | ٧٫٣٣ | ١٫٥٧ | ٠٫٤ | ٠٫٣ | ١٫٢ | ٥٫٤٧ | ٧٫١٧ | ١٠٫٧٧ | ٧٥٫٨ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ١٫٩ | ١٫٤ | ٠٫٦ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠٫١ | ٠٫٧ | ٤٫٧ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧٠٫٦ | ٦٦٫٥ | ٥٩٫٦ | ٥٥٫٥ | ٤٥٫٨ | ٣٤٫٦ | ٣٢٫٠ | ٣٦٫٥ | ٣٩٫٣ | ٤٧٫٣ | ٥٩٫٦ | ٧٠٫٢ | ٥١٫٤ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١١٧٫٨ | ١٣٥٫٦ | ١٨٩٫١ | ٢٢٥٫٠ | ٢٨٨٫٣ | ٣٤٥٫٠ | ٣٥٩٫٦ | ٣٢٥٫٥ | ٢٧٣٫٠ | ٢٢٠٫١ | ١٥٩٫٠ | ١٠٨٫٥ | ٢٬٧٤٦٫٥ |
| نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٣٫٨ | ٤٫٨ | ٦٫١ | ٧٫٥ | ٩٫٣ | ١١٫٥ | ١١٫٦ | ١٠٫٥ | ٩٫١ | ٧٫١ | ٥٫٣ | ٣٫٥ | ٧٫٥ |
| سەرچاوەی یەکەم: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü[٣] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: NOAA (humidity, 1991–2020),[٤] Meteomanz(ڕۆژانی بەفر ٢٠٠٠–٢٠٢٣)[٥] | |||||||||||||
پارکەکان
[دەستکاری]ناوچەی پشوودانی عەقەبە (Akabe Mesire alanı)، لە گەڕەکی باتیکێنت، ١٠٠،٠٠٠ مەتر چوارگۆشە دەگرێتەوە و لەلایەن شارەوانیی گەورەشار لە سەردەمی سەرۆک شارەوانی زەینەل عابدین بەیەزگیول لەژێر دروشمی «شانلیئورفایەکی سەوزتر» ("Daha yeşil bir Şanlıurfa") جێبەجێ کرا؛ کارەکانی لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢دا تەواو بوون.[٦] ناوچەکە یاریگای وەرزشی، شوێنی یاری منداڵان، ڕێڕەوی پیاسەکردن، و گۆڕەپانێکی تیرھاوێژی لەخۆ دەگرێت.[٦]
گرنگیی ئایینی
[دەستکاری]بەپێی ھەندێک نەریتی جوولەکە و موسڵمان، ئورفا ھەمان ئور کاسدیمە، زێدی ئیبراھیم، باپیری یەعقووب. ئەم ناسنامەیە لەلایەن لیۆنارد ووڵی، ھەڵکۆڵەری شاری سۆمەریی ئوور لە ١٩٢٧دا ڕەت کرایەوە و زانایان لەسەر ئەم پرسە بە دابەشی ماونەتەوە. ئورفا ھەروەھا یەکێکە لەو چەند شارەی کە خاوەنی ئەو نەریتانەن کە پەیوەستن بە ئەییووب.[ژێدەر پێویستە]
بۆ ئەرمەنییەکان، ئورفا خاوەنی «بەھایەکی ڕەمزیی گەورە»یە چونکە بڕوا وایە کە ئەلفوبێی ئەرمەنی لەوێ دۆزراوەتەوە.[٧]
دانیشتووانناسی
[دەستکاری]مێژوو
[دەستکاری]دیمۆگرافیای نەتەوەیی و ئایینیی شارەکە لە ماوەی سەدەکاندا گۆڕاوە و تا ڕادەیەکی زۆر ھەمەچەشن بوون. لە سەردەمە کۆنەکاندا، ناوچەکە تێکەڵەیەک بوو لە یۆنانییەکان، عەرەبەکان، سوریانییەکان و ئەرمەنییەکان.[٨] لە سەردەمی یەکەم جەنگی خاچھەڵگریدا، زۆربەی دانیشتووانەکەی یان ئەرمەنی یان ئاشووری بوون.
کۆمەڵگەیەکی جوولەکەی کۆن لە ئورفادا ھەبوو، کە تا سەدەی ١٩یەم نزیکەی ١،٠٠٠ کەس بوون. زۆربەیان لە ١٨٩٦دا کۆچیان کرد، بەھۆی ڕاکردن لە کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە حەلەب، تەبەریە و ئورشەلیم نیشتەجێ بوون.[٩] لە ١٩١٠دا، ئیلی بانستەر سۆن نووسیویەتی کە جگە لە ئەفەندییە تورکەکان، ئورفا لەلایەن عەرەبەکان، کوردەکان و ژمارەیەکی زۆر لە ئەرمەنییەکانەوە ئاوەدان بووەتەوە.[١٠] ھێزەکانی بەریتانیا ڕاپۆرتیان داوە کە دانیشتووانی پێش جەنگ تێکەڵەیەک بوون لە کوردەکان، تورک و ٧،٥٠٠ ئەرمەنی.[١١] پاتریاکخانەی ئەرمەنیی قوستەنتەنییە ٢٥،٠٠٠ بۆ ٣٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە ئورفا و دەوروبەری ڕاگەیاندووە، لە کۆی ٦٠،٠٠٠ دانیشتووان.[٩] بەپێی وتەی ئاغا پترۆس، ٧،٢٠٠ سوریانی لە شاری ئورفادا ھەبوون، و ٨،٠٠٠ لە دە گوندی دەوروبەریدا.[٩] جۆزێف تفینکچی ڕاپۆرتی ٢٠٠ کلدانی دەدات.[٩] بەپێی ڕاپۆرتەکانی ١٩١٨ی موتەسەریفایەتی ئورفا، ٣٣،٠٠٠ تورک، ٢٧،٠٠٠ کورد، ١٢،٠٠٠ عەرەب، ٥،٥٠٠ ئەرمەنی، ٣،٠٠٠ ئاشووری، و ٥٠٠ جوولەکە لە قەزای ناوەندیدا ھەبوون.[١٢]
کۆمەڵکوژیی ئەرمەنی و ئاشوورییەکان، کە لەلایەن سوپای عوسمانی و میلیشیاکانی ژێر چاودێریی عوسمانی وەک تەشکیلاتی مەخسووسە ئەنجام دران،[١٣] بووە ھۆی کوشتار، دوورخستنەوە،[١١] و پاکتاوی نەتەوەییی زۆربەی دانیشتووانە مەسیحییەکەی ئورفا و ناوچەکانی دەوروبەری. دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، زۆربەی دانیشتووانە ناموسڵمانە ماوەکان بەھۆی بەردەوامیی چەوساندنەوە شارەکەیان بەجێھێشت.[١٤]
زمان
[دەستکاری]لە سەرەتای سەدەی ١٩یەمدا، زمانی زاڵی شارەکە تورکی بوو،[١٥] لە کاتێکدا بە ئەرمەنی، سوریانی، کوردی، عەرەبی و فارسییش دەدوان. تێبینی کرا کە ئەرمەنییەکان بە تورکی لەگەڵ بێگانەکان دەدوان، لە کاتێکدا ئاشوورییەکان بە عەرەبی دەدوان.[٨]
سەردەمی ئێستا
[دەستکاری]ئەمڕۆ، شارەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە عەرەبەکان و کوردەکان[١٦][١٧] و ھەروەھا تورک پێک دێت.[١٨]
ناوداران
[دەستکاری]- عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان، خەڵکی گوندێکی سەر بە شاری ڕحایە.
- جابانی کوردی هاوەڵێکی پێغەمبەر محمد ﷺ بووە .
کەشوھەوا
[دەستکاری]| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئورفا» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| نێونجی بەرزترین پلە | ١٠٫١ (٥٠) |
١١٫٩ (٥٣) |
١٦٫٧ (٦٢) |
٢٢٫٣ (٧٢) |
٢٨٫٨ (٨٤) |
٣٤٫٨ (٩٥) |
٣٨٫٨ (١٠٢) |
٣٨٫٣ (١٠١) |
٣٣٫٩ (٩٣) |
٢٧٫٠ (٨١) |
١٨٫٥ (٦٥) |
١٢٫٠ (٥٤) |
٢٤٫٤٣ (٧٦) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٢٫٣ (٣٦) |
٣٫٠ (٣٧) |
٦٫٣ (٤٣) |
١٠٫٧ (٥١) |
١٥٫٨ (٦٠) |
٢١٫٠ (٧٠) |
٢٤٫٥ (٧٦) |
٢٤٫١ (٧٥) |
٢٠٫٢ (٦٨) |
١٥٫٠ (٥٩) |
٨٫٣ (٤٧) |
٤٫٠ (٣٩) |
١٢٫٩٣ (٥٥٫١) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٧٣٫٠ (٢٫٨٧) |
٦٩٫١ (٢٫٧٢) |
٦٤٫٣ (٢٫٥٣) |
٤٧٫٠ (١٫٨٥) |
٢٥٫٤ (١) |
٤٫١ (٠٫١٦) |
٢٫٤ (٠٫٠٩) |
٣٫٨ (٠٫١٥) |
٤٫٨ (٠٫١٩) |
٢٥٫٦ (١٫٠١) |
٤٧٫٠ (١٫٨٥) |
٧٢٫٩ (٢٫٨٧) |
٤٣٩٫٤ (١٧٫٢٩) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان | ١١٫٩ | ١١٫١ | ١٠٫٧ | ٩٫٥ | ٦٫٥ | ١٫٥ | ٠ | ٠ | ٠٫٩ | ٥٫٢ | ٨٫١ | ١٠٫٩ | ٧٦٫٣ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧٤ | ٧٢ | ٦١ | ٥١ | ٤٣ | ٢٧ | ٢٢ | ٢٤ | ٢٨ | ٤٣ | ٥٧ | ٧٢ | ٤٧٫٨ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٢٧٫١ | ١٣٧٫٢ | ١٩٥٫٣ | ٢٢٨ | ٣١٠ | ٣٦٣ | ٣٨١٫٣ | ٣٥٠٫٣ | ٣٠٣ | ٢٣٨٫٧ | ١٧٤ | ١٢٤ | ٢٬٩٣١٫٩ |
| سەرچاوەی یەکەم: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü[١٩] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: Weatherbase[٢٠] | |||||||||||||
پێشانگا
[دەستکاری]
مزگەوتی خەلیل, دروست کراوە لە شوێنێکدا باوەڕ وایە کە پێغەمبەر ئیبراھیم لەو جێیەدا لە دایک بووبێت.
گۆلە خەلیل ئەلرەحمەن
باخچەی-گۆلباشی
پاشماوەی قەڵای ڕحا
بازاڕی ئورفە
ئورفەی کۆن
کێڵگەی چواردەوری خرابرەشک, کۆنترین پەرستگایە لە جیهاندا.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 4 5 Sinclair، T. A. (١٩٩٠). Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey, Volume IV. London: The Pindar Press. ژپنک ٠-٩٠٧١٣٢-٥٢-٩. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Purcell، Bridget (٢٠١٧). «Rebellious Matter». لە Biehl، Joao؛ Locke، Peter (eds.). Unfinished: The Anthropology of Becoming. United States: Duke University Press. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٢٣٧٢٤٥٥. لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 «Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020)» (بە تورکی). Turkish State Meteorological Service. لە ٧ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020». National Centers for Environmental Information. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Sanliurfa – Weather data by months». meteomanz. لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- 1 2 «Mesire alanındaki çalışmalarda sona yaklaşıldı!». Urfanatik. ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Öktem، Kerem (٢٠٠٣). Creating the Turk's Homeland: Modernization, Nationalism and Geography in Southeast Turkey in the late 19th and 20th Centuries (PDF). Harvard: University of Oxford, School of Geography and the Environment, Mansfield Road, Oxford, OX1 3TB, UK. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
For Armenians, the city has a great symbolic value, as the Armenian alphabet was invented there, thanks to a group of scholars and clergy headed by Mesrop Mashtots in the 5th century
- 1 2 The Oriental Herald, and Journal of General Literature Vol. XII. London. ١٨٢٧. لاپەڕە ٣٩, ٤٠, ٤٧, ٤٨. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 «Kaza of Urfa / ܐܘܪܗܝ – Urhoy / Ուռհա – Urha / Ἔδεσσα – Edessa». Virtual Genocide Memorial (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Soane، Ely Bannister (١٩١٠). To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise. لاپەڕە ٤٦–٤٧.
- 1 2 Military Report on Mesopotamia (Iraq). ١٩٢٣. لاپەڕە ١٧. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Aslan، Ahmet. «URFA'DA ASAYİŞ VE GÜVENLİK (1913–1918)» (PDF). İstanbul Üniversitesi. لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Bloxham, Donald (2003). "The Armenian Genocide of 1915–1916: Cumulative Radicalization and the Development of a Destruction Policy". Past & Present. 181 (181): 141–191.
- ↑ Biner, Zerrin Özlem (2019), p371. States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey
- ↑ London Magazine, Volume 7. London. ١٨٢٧. لاپەڕە ٥٤٦. لە ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Çınar (٢٠١٩). The Decline of Democracy in Turkey: A Comparative Study of Hegemonic Party Rule. Routledge. لاپەڕە ١٠٢. ژپنک ٩٧٨٠٣٦٧٧٢٩٢٣٣.
- ↑ Muslu، Olcay (٢٠٢٢). «UNESCO-Based and UNESCO-Free: Governmental and Non-Governmental Efforts for Safeguarding Intangible Cultural Heritage in Turkey». لە Schippers، Huib؛ Seeger، Anthony (eds.). Music, Communities, Sustainability: Developing Policies and Practices. Oxford University Press. لاپەڕە ١٢٤.
- ↑ Yavuz، M. Hakan (٢٨ی ئابی ٢٠٠٣). Islamic Political Identity in Turkey (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. لاپەڕە ١٥٧. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٣٤٧٧٠-٨. لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١١ ھێنراوە. ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=7271&refer=&units=us&cityname=Urfa-Turkey
