ماکۆ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ماکۆ
Maku - ماکو - ئارتاز - شاوارشان - قەڵای قەبان - ماکی
شارۆچکە
Maku
دیمەنی شارۆچکەی ماکۆ
دیمەنی شارۆچکەی ماکۆ
ماکۆ is located in ڕۆژھەڵاتی کوردستان
ماکۆ
ماکۆ
جێگەی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا
ماکۆ is located in Iran
ماکۆ
ماکۆ
جێگەی لە ئێراندا
پۆتانەکان: 39°17′40″N 44°30′24″E / 39.29444°N 44.50667°E / 39.29444; 44.50667پۆتانەکان: 39°17′40″N 44°30′24″E / 39.29444°N 44.50667°E / 39.29444; 44.50667
وڵات کوردستان[١]
 ئێران
پارێزگائازەربایجانی ڕۆژاوا
شارستانماکۆ
ناوچەناوەندی شارستانی ماکۆ
دەسەڵات
 • قایمقامحوسێن عەباسی
ڕووبەر
 • شاری٨٫٣٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٫٢١ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی١٬٢١٠ مەتر (٣٬٩٧٠ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٦)
 • شارۆچکە٤٢٬٥٠٠
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (کرمانجیئازەری
 • ئایینموسڵمان(شیعە و سوننە)
تەلەفۆن٠٤٤
وێبگە[١]


ماکۆ, ماکی یان مادکۆ یەکێک لە شارۆچکەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا دەکەوێتە باکوری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە ئێران و ناوەندی شارستانی ماکۆیە.

ئەم شارۆچکەیە بەدووری (٢٤کم) کەوتووەتە باکوری ڕۆژاوای شارۆچکەی شەوت و بەدووری (٤٩کم) کەوتووەتە ڕۆژاوای شارۆچکەی پۆلدەشت و بەدووری (١٧کم) کەوتووەتە باشوری مەرزی نێودەوڵەتی بازەرگان لە نێوان ئێران و تورکیا و بەدووری (٢٨کم) کەوتووتە باکوری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی سیاھچەشمە و بەدووری (١٨کم) کەوتووتە باشوری شارەدێی بازەرگان.

وەلە کۆندا بەم ناوانەش ناوی ھاتووە (ئارتاز و شاوارشان و قەڵای قەبان و ماکی). ھەروەھا ڕووباری زەنگەمار بە نەوەندی ئەم شاڕۆچکەیەدا تێپەڕ دەبێت و ئەم شارە دەکات بە دوو بەشەوە.[٢].[٣]

ناو[دەستکاری]

  • دانیشتوانی شارۆچکەی ماکۆ لە سەدەی یەکەمی پێش زاین دینی خۆیان گۆڕیوە بۆ ئایینی زەردەشتی، شارەکە ناونراوە (ماغ کۆ) کە بەواتای شاری ڕۆحی دێت کە لە زمانی زەردەشتیدا (ماغ) بەواتای ڕۆح یان گیان دێت.
  • لە زمانی ئەرمەنیدا واتای ووشەی (ماکۆ) یان (ماکی) واتای (کێڵگە) دێت لەبەرئەوەی لە دەورووبەری ماکۆدا کێڵگەی زۆر ھەیە و سەردەمانێک ئەم ناوچەیە لە ژێر دەسەڵاتی ئەرمەنییەکاندا بووە.
  • مادەکان لەم ھەرێمە ژیاون لەسەردەمی پاشا ئیشتوویگوودا، وە ناونراوە (ماد کۆ) کە بەواتای ئەمڕۆ کێوی ماد و بەپێی کات گۆڕاوە بۆ ماکۆ.[٤]

مێژوو[دەستکاری]

  • لە ناوچەی بازرگانی ئازادی ماکۆدا شارێکی دێرین دۆزراوەتەوە، کە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی دەگەڕێتەوە.
  • مێژوویەک لەوەدوا ئەم شارۆچکەیە بەشێک بووە لە دەسەڵاتی ڤاسپورکانی ئەرمەنیەکان.
  • لەناو ماکۆدا قەڵایەک ھەیە بەناوی قەڵای قەبان و شا عەباس ئەو قەڵایەی وێران کرد لەبەرئەوەی شوێنی بەرھەڵستکاران بوو، دەتوانین بڵێین ئەم شارۆچکەیەی ئەمڕۆ بنیات نراوە لە ساڵی (١٦٣٥ز). پاشان ئەم شارۆچکەیە لەژێر جڵەوی سەلجوقی و عەرەبەکان بووە.[٥]
  • ڕوی گۆنزالس دێ کڵاڤیۆ کە نێردەری پاشای ئیسپانیا بوو لە ساڵی (١٤٠٣)دا شارۆچکەی ماکۆی بینیوە، نوسیویەتی قەڵایەک لەم شارەدا ھەیە و حاکمەکەشی مەسیحیە و ناوی نورەدینە، بە ووتەی ئەو پاسەوانەکانی ھەمووی ئەرمەنی بوون.[٦]
  • لە کاتی پەیمانی گوڵستان ململانێ ھەبوو لەسەر شارۆچکەی ماکۆ لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی.
  • ماکۆ پایتەختی خانەکانی ماکۆ بوو، کاتێک کە نیمچە سەربەخۆبوون لە سەدەی حەڤدەدا لەکاتی ھەڵوەشانی دەوڵەتی سەفەوییەکان.
  • ماکۆ بووە پایتەختی بنەماڵەی جەلالیان لە ساڵی (١٨٦٠ز) کاتێک دەسەڵاتی قاجارییەکان کەم بووەوە.
  • لەسەردەمی دەسەڵاتی شائیسماعیلی سەفەویدا کوردەکان کە خواستی جیا خوازیان ھەبوو وە بەھۆی بیری مەزھەبییەوە بەلای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دەڕۆشتن و ببونە ئاستەنگ لەبەردەم دەسەڵاتی سەفەوییەکان ئەمەش وەھای لە دەسەڵاتدارانی ئێران دەکرد بەدرێژایی مێژوو کە کورد لەم ناوچەدا دوربخەنەوە و مەرامیان بپێکن، بەھۆی ئەوەی ماکۆ لەسەر سنوری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان ھەڵکەوتووە و شوێنێکی گرنگە شا ئیسماعیل ھەستا بە کۆچ پێکردنی کوردان لە ناوچەکەداو دورخستنەوەیان بۆ خۆراسان و لەجیاتی ئەوان ئازەری ھێنا بۆ ھەرێمەکە، ماکۆ ئێڵی بەیاتی تورک زمانی بۆھێنا و لەجێی کوردان نیشتەجێی کردن.[٧]

جوگرافیا[دەستکاری]

بەھۆی ئەوەی شارۆچکەی ماکۆ لە دۆڵێکدا ھەڵکەوتووە شێوەی شارەکە درێژکۆلەیە، لەباکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ گوندەکانی دانالوی بچوک و محەمەدئاوا و شاتر و سەعیدئاوا، لەباشوورەوە لەگەڵ گوندەکانی قەڵاجوق و دەەرگاقولی و جان عەزیز و کاروانقڕان، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی ھەندەوەر، لە ڕۆژاواوە لە گەڵ گوندی باغچەجوق.[٨][٩][١٠]

پێکھاتەی دانیشتوان[دەستکاری]

  • دانیشتوانی ماکۆ (٤١٨٦٥)کەسن، پێکھاتەی ئەم شارۆچکەیە ئاڵۆزەو لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکدێت کە ئەوانیش کورد و ئازەرین:.[١١][١٢]
    • کوردەکان لەم شارۆچکەیەدا ژمارەیان (٢٢١٨٩) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٥٣٪ی دانیشتوانی شارۆچکەکە.
    • ئازەریەکان لەم شارۆچکەیەدا لە تیرەی بەیاتن و ژمارەیان (١٩٦٧٦) کەسە کەڕێژەیان دەکاتە ٤٧٪ی دانیشتوانی شارۆچکەکە.
پێکھاتەی شارۆچکەی ماکۆ لە ٢٠٠٦
پێکھاتە ڕێژەی سەدی
ئازەری
  
٤٧٪
کورد
  
٥٣٪

کەش و ھەوا[دەستکاری]

ئاوھەوای ماکۆ نیمچە ووشکە و لە ژێر کاریگەری چیاکانی زاگرۆس و دەریای ناوەڕاستدایە، لەھاویندا گەرم و ووشکە و لەزستاندا ساردە و کەمێک بەفری لێدەبارێت و لە بەھاراندا باراناوی و ھەورەتریشقەی ھەیە.


زانیاریی کەش‌وهەوا بۆ «ماکـــۆ»
مانگی زایینی ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩ ١٠ ١١ ١٢ ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو 11.5
(52.7)
14.0
(57.2)
23.0
(73.4)
27.5
(81.5)
30.6
(87.1)
36.0
(96.8)
37.0
(98.6)
37.8
(100)
34.2
(93.6)
28.0
(82.4)
20.8
(69.4)
19.0
(66.2)
37.8
(100)
نێونجی بەرزترین پلە 0.4
(32.7)
2.6
(36.7)
8.0
(46.4)
15.4
(59.7)
19.9
(67.8)
25.2
(77.4)
29.4
(84.9)
29.6
(85.3)
24.9
(76.8)
17.5
(63.5)
9.8
(49.6)
2.9
(37.2)
15.47
(59.85)
نێونجی کەمترین پلە −7.4
(18.7)
−5.8
(21.6)
−1
(30)
5.5
(41.9)
9.1
(48.4)
13.1
(55.6)
17.2
(63)
17.2
(63)
12.5
(54.5)
7.1
(44.8)
1.0
(33.8)
−4.3
(24.3)
5.35
(41.63)
کەمترین پلەی تۆمارکراو −22
(−8)
−23
(−9)
−22
(−8)
−8
(18)
0.0
(32)
4.0
(39.2)
8.0
(46.4)
9.4
(48.9)
2.4
(36.3)
−2.6
(27.3)
−15.3
(4.5)
−20.2
(−4.4)
−23
(−9)
نێونجی بارین mm 13.0
(0.512)
19.9
(0.783)
30.4
(1.197)
37.1
(1.461)
54.5
(2.146)
39.6
(1.559)
14.8
(0.583)
11.5
(0.453)
10.2
(0.402)
25.7
(1.012)
20.9
(0.823)
16.9
(0.665)
294.5
(11.596)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١ ملم) 3.5 4.0 5.7 7.1 9.8 6.8 3.2 2.0 1.9 5.0 4.6 3.9 57.5
نێونجی relative humidity (%) 65 59 53 46 46 40 37 36 36 46 54 65 48.6
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون 126.5 146.2 181.2 185.7 230.4 290.2 327.0 322.5 274.8 199.9 162.6 119.7 ٢٬٥٦٦٫٧
سەرچاوە: Synoptic Stations Statistics


ئابوری[دەستکاری]

  • لەبەرئەوەی ئەم شارۆچکەیە لە سەر سنوری نێوان تورکیا و ئێران ھەڵکەوتووە بووەتە شارۆچکەیەکی بازرگانی و لە پاڵ ئەوەدا خەڵکەکەی کەمێکی بە باخداری و کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە خەریکن.
  • لە ساڵی (٢٠١١)دا دەوڵەتی ئێران ناوچەی ئازادی بازرگانی ماکۆی دروست کرد کە دووەم گەورەتین ناوچەی جیھانە و یەکەمینی ئێرانە، ئەمەش تەواوی کارکردنی ژیانی خەڵکی شارەکە و دەورووبەری گۆڕی و ھەلی کاریان لە کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە گۆڕا بۆ کاری بازرگانی.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]


پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Kurdistan Regional Government. KRG.
  2. ^ د. عەبدوڵڵا غەفوور. جوگرافیای کوردستان(کوردی).
  3. ^ http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3
  4. ^ https://www.farsnews.com/news/8812200047/ماكو-شهر-كلاه-به-سر-ايران-است-
  5. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٠ی ئایاری ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  6. ^ Imranova, K. and Bayramov, E. "Historical formation of the Azerbaijani political culture and national consciousness" Azerigenocide.org Archived 2006-02-25 لە وەیبەک مەشین.
  7. ^ https://ku.wikipedia.org/wiki/Makû
  8. ^ [٢][بەستەری مردوو]
  9. ^ پل پلدشت - شاھتختی[بەستەری مردوو]
  10. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨. لە ڕێکەوتی ٨ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  11. ^ {{|http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=549&agentType=View&PropertyID=1483%7C}}
  12. ^ {{|IranCensus2006|04}}