پارێزگای قەرس

پارێزگای قەرس
پارێزگا
وڵات	کوردستان، تورکیا
ناوچە	ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠١٠)
• سەرجەم	٣٠١٧٦٦
کۆدی تەلەفۆن	٠٤٧٤
وێبگە	http://www.kars.gov.tr/

پارێزگای قەرس پارێزگایەکی باکووری کوردستانە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگای قەرس، شاری قەرسە. بەشێک لە سنوورە داخراوەکەی لەگەڵ ئەرمەنستان ھاوبەش دەکات. ڕووبەرەکەی ١٠،١٩٣ کیلۆمەتر دووجایە، و ژمارەی دانیشتووانەکەی ٢٧٤،٨٢٩ کەسە (٢٠٢٢). پارێزگاکانی ئەردێخان و ئیدر تا ساڵی ١٩٩٢ بەشێک بوون لە پارێزگای قەرس.

مێژوو

لە سەردەمە کۆنەکاندا، قەرس (بە ئەرمەنی: Կարս) بەشێک بوو لە پارێزگای ئارارات لە شانشینی ئەرمەنستان. یەکەم کەسە ناسراوەکان شوێنکەوتووانی ڤاناند (Վանանդ) بوون، کە قەرس نیشتەجێبوون و قەڵای سەرەکییان بوو. لە ساڵی ٩٢٨، قەرس بوو بە پایتەختی ئەرمینیای باگراتید. لە ساڵی ٩٦٨، پایتەختی ئەرمەنستان گواسترایەوە بۆ ئانی، بەڵام قەرس وەک پایتەختی میرنشینی دەرەبەگی ڤاناند مایەوە.

سەلجووقەکان بە خێرایی دەستیان لە کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی قەرس کێشایەوە و بوو بە میرنشینێکی بچووک کە خاکەکەی لە نزیکەوە لەگەڵ خاکی ڤاناند دەگونجا، و ھاوسنوور بوو لەگەڵ میرنشینی گەورەتری شەدادی کە ناوەندەکەی لە ئانی بوو. میرنشینی قەرس وابەستەی سالتووقییەکان بوو لە ئەرزڕۆم، کە ھێزەکانیان کاریگەر بوون لە دژایەتیکردنی ھەوڵەکانی گورجستان بۆ دەستبەسەرداگرتنی قەرس. دواتر لە ساڵی ١٢٠٧، ھێزەکانی گورجستان و ئەرمەن بە فەرماندەیی دەیڤید سۆسلان و برایان ئیڤان و زاکارێ زاکاریان-مخارگێرزێلی دوای گەمارۆیەکی درێژخایەن قەرسیان گرت. بەشێک بوو لە ئەرمەنستانی زاکارید، میرنشینێکی ژێر دەسەڵاتی زاکاریان-مخارگێردزێلی، وابەستەی خانەدانەکەی باگراتیۆنیی جۆرجیا. جۆرجی چوارەم کوڕی تامار، وەک جێگری پاشا لە قەرس دەستنیشان کرا. لە ساڵی ١٢٤٢ لەلایەن مەغۆلەکانەوە داگیر کرا؛ لە کاتی دەسەڵاتی جۆرجی پێنجەمی بلیمەت (١٣١٤–١٣٤٦) لەلایەن شانشینی گورجستانەوە وەرگیرایەوە و وەک بەشێک لە شانشینەکە مایەوە پێش ھەڵوەشانەوەی، کە دواتر کەوتە دەست ئەتابەگەکانی جۆرجیا سەر بە ماڵی جاقێلی. لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی فارس و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، قەڵای قەرس کە لەو کاتەدا لە بەشی ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا بوو، ڕوو لە وێرانبوون چوو. بەڵام، بەو پێیەی قەرس لە ناوچەیەکی سنووریدا بوو، پێکھاتە بەرگرییەکانی زۆرجار نوێ دەکرانەوە، و بەردەوام بوون لە پێشکەوتن تا ئەو ڕادەیەی، کە لە سەدەی نۆزدەیەمدا قەرس لە سەرانسەری جیھاندا وەک «قەڵایەک» ناسرابوو.

لە ئەنجامی جەنگی ڕووسیا و عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨، پارێزگای قەرس وەک بەشێک لە ئۆبلاستی قەرس کە لە ڕووی سەربازییەوە بەڕێوە دەبرا، خرایە سەر ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا و تا ساڵی ١٩١٨ بەو شێوەیە مایەوە. وەک پارێزگایەکی سنووریی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا دەبینرا کە بە دوای فراوانبوونی زیاتردا دەگەڕا لە ڕێگەی داگیرکردنی خاکی زیاتری سەر بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ماوەی نێوان ١٨٧٨–١٩١٨ لە پارێزگای قەرسدا بە نیشتەجێکردنی تێکەڵەیەکی زۆر ناھاوچەشن لە دانیشتووانی مەسیحی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ڕووسیاوە نیشانە کرا، لەوانە ئەرمەنییەکان، یۆنانییەکانی قەوقاز، ڕووسەکان، گورجییەکان، و تەنانەت ژمارەیەکی کەمتر لە پێکھاتە مەسیحییەکانی دیکە کە تا ئێستا پەیوەندییەکی مێژوویی کەم یان ھیچیان لەگەڵ ناوچەکەدا نەبووە، وەک ئەڵمانییەکان، پۆڵەندییەکان، ئەستۆنییەکان، لیتوانییەکان، و پێکھاتە مەزھەبییە ڕووسییەکان وەک مۆلۆکانەکان و دووخۆبۆرەکان. زۆرێک لە پێکھاتە ئۆرتۆدۆکسە مەسیحییە ناڕووسییەکان (جۆرجییەکان، یۆنانییەکانی قەوقاز، و کەمینەی ئەرمەنییەکان کە ئۆرسۆدۆکسی بچووک بوون) خۆیان لە ناو سوپای ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیادا شەڕیان کردبوو یان ھاوکارییان کردبوو بۆ گرتنی پارێزگای قەرس لە عوسمانییە موسڵمانەکان. ئەوان ئەمەیان وەک ئامرازێک دەبینی بۆ بەدیھێنانی ئاواتەکانی خۆیان بۆ دووبارە گرتنەوەی خاکی مەسیحی لەسەر پشتی پرۆژەی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا.

وەک بەشێک لە تورکیا

لە ئەیلوولی ١٩٣٥دا سێیەم پشکنەری گشتی (ئوومی موفەتیشلیک، یوو ئێم) دامەزرا. ناوچەکانی پشکنەری گشتی بە دەسەڵاتێکی بەرفراوان بەسەر دانیشتووانەکەدا فەرمانڕەوایییان دەکرد بە مەبەستی تورککردنی دانیشتووانەکەی. یوو ئێمی سێیەم پارێزگاکانی ئەرزڕۆم، ئارتڤین، ڕیزە، ترابزۆن، قەرس، گوموشخانە، ئەرزنگان و ئاگری دەگرتەوە. لەلایەن پشکنەرێکی گشتییەوە کە لە شاری ئەرزڕۆم نیشتەجێ بوو بەڕێوە دەبرا. پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشایەوە.

سروشتی قەرس، ژیانی کێوی و گەشتیاریی ژینگەیی قەرس خاوەنی دەوڵەمەندییەکە لە ژیانی کێوی کە لەلایەن پرۆژەی جۆرە بایۆلۆژییەکانی قەرس-ئیدر کە لەلایەن کۆمەڵەی کوزەی دۆغا بەڕێوە دەبرێت، بەڵگەنامە دەکرێت. پرۆژەکە ٣٥٦ جۆر لە کۆی ٤٨٦ جۆری باڵندەی تورکیای لە ناوچەکەدا تۆمار کردووە، لەوانە پارێزگاکانی ئەردەھان و ئیدر کە پێشتر بەشێک بوون لە قەرس. لانی کەم ٢٣٣ دانە لەمانە لە دەریاچەی کویووجووک دەبینرێن، کە گرینگترین زۆنگاوە لە ناوچەکەدا. دارستانەکانی ساریکامیش لە باشوور شوێنی گورگی ھیندی، ورچی قاوەیی سووری، پشیلەی کێوی قەوقازی و ئاژەڵانی ترن، و زۆنگاوەکانی ڕووباری ئاراس شوێنێکی سەرەکی وەستانن بۆ زۆرێک لە باڵندە کۆچبەرەکان. ناوەندی توێژینەوە و پەروەردەی باڵندەکانی ڕووباری ئاراس لە گوندی یوکاری جییریکلی تەنھا لەم شوێنەدا ٣٠٣ جۆری باڵندەی تۆمار کردووە.