مووش
مووش | |
|---|---|
شار | |
 | |
| وڵات | تورکیا |
| پارچە | باکووری کوردستان |
| پارێزگا | مووش |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٨) | |
| • سەرجەم | ١٦٨٫٨١٧ |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی |
| کۆدی تەلەفۆن | ٤٣٦(٩٠+) |
| وێبگە | www.mus.bel.tr |
مووش یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای مووش ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتووانی ١٦٨٫٨١٧ کەس بووە.[١]
مێژوو
[دەستکاری]چەرخی ئاسن
[دەستکاری]پاشایەتیی ئورارتوو
[دەستکاری]
نەخشەبەردینەیەکی ھی پاشای ئورارتوویی ئارگیستیی یەکەم (٧٨٥–٧٦٥ پ.ز) لە نزیک قەڵای کەپەنەک دۆزرایەوە. نەخشەبەردینەکە ئێستا لەژێر پارێزگاریی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی چاند و گەشتیاریی پارێزگای مووشدایە. نەخشەبەردینەکە ئاوھا دەخوێندرێتەوە:
بۆ سەروەر خاڵدی، ئارگیستی، کوڕی مێنووا، ئەم بێدەنگییە ئەو پەرستگاکەی و قەڵایەکی بە تەواوی دروست کرد (و) ناوی خۆی لە ئارگیستیھینیل نا. سوپاس بۆ گەورەیی خاڵدی (منم) مێنووا کوڕی ئارگیستی، پاشای بەدەسەڵات، پاشای مەزن، پاشای خاکی بیانیلی، سەروەری شاری تووسپا.[٢]
ڕێکەوتی دامەزراندنی مووش نەزانراوە، ئەگەرچی پێدەچێت نیشتەجێبوونێک لە دەوروبەری سەردەمی مێنووا، پاشای ئورارتوو (نزیکەی ٨٠٠ پ.ز) ھەبووبێت، کە نەخشەبەردینەکی خەتی بزماریی ئەو لە نزیک شارەکە دۆزرایەوە.[٣]
سەردەمی ناوەڕاست
[دەستکاری]لە ماوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا، مووش ناوەندی ناوچەی تارۆنی ئەرمەنستان بوو. بۆ یەکەمجار وەک شارێک لە دەستنووسەکانی ئەرمەنی سەدەی ٩ەم و ١٠یەمدا ناوی ھاتووە. لە کۆتاییی سەدەی ٨ەمدا، مووش لەگەڵ ناوچەی تارۆن کەوتە ژێر کۆنترۆڵی بنەماڵەی ئەرمەنی باگراتی (باگراتوونی)، کە دووبارە لە عەرەبە موسڵمانەکان سەندیانەوە. مووش و ناوچەی تارۆن لە ساڵی ٩٦٩دا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتین داگیر کران و لکێنران. ناوچەکە بەردەوام ڕووبەڕووی ھێرشی حەمدانییەکان، عوقەیلییەکان و مەروانییەکان بووەوە تا دواجار بێزەنتینییەکان دوای جەنگی مەلازگردی ١٠٧١ لەلایەن تورکە سەلجووقییەکان لە ناوچەکە دەرکران. دوای ئەم جەنگە، کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەھلاتشاھەکان.[٤]
دوای سەدەی ١١یەم، شارۆچکەکە لەلایەن بنەماڵە ئیسلامییەکانی وەک ئەھلاتشاھەکان، ئەیووبییەکان، ئیلخانییەکان و قەرەقۆینلۆ فەرمانڕەوایی دەکرا. لە سەدەکانی ١٠–١٣ەمدا مووش گەشەی کرد بۆ شارێکی گەورە بە دانیشتووانێکی خەمڵێندراوی ٢٠ بۆ ٢٥ ھەزار کەس.[٥] لە ١٣٨٧دا داگیرکەری ئاسیای ناوەڕاست تەیموور بە ناوچەکەدا تێپەڕی و وا دیارە شارۆچکەی مووشی بێ جەنگ داگیر کردووە.[٦] دواتر ئاق قۆینلۆ فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان کرد تا ئەوکاتەی لەلایەن سەفەوییەکان داگیر کران. عوسمانییەکان لەژێر دەسەڵاتی سەلیمی یەکەم لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمدا کۆنترۆڵی شارۆچکەکە و ناوچەکەیان لە سەفەوییەکانی فارسی وەرگرت. مووش وەک بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی مایەوە تا سەرەتای سەدەی ٢٠ەم و لەو ماوەیەدا ژمارەیەکی زۆر دانیشتووانی ئەرمەنی تێدا بوو. لە ١٨٢١دا داگیرکارییەکی فارسی گەیشتە مووش.[٦]
سەردەمی نوێ
[دەستکاری]
گەشتیاری بەریتانی ئێچ ئێف بی لینچ لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا گەشتی بۆ مووش کرد. ئەو شارەکەی وەک «خراپترین شاری بەڕێوەبراو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا» وەسف کرد.[٧]
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شارەکە نزیکەی ٢٠،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١١،٠٠٠یان موسڵمان بوون، لە کاتێکدا ٩،٠٠٠یان ئەرمەنی مەسیحی بوون.[٨] بەپێی ئینسایکڵۆپیدیای کاتۆلیک (١٩١٣) شارۆچکەکە ٢٧،٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە ١٣،٣٠٠یان موسڵمان و ١٣،٧٠٠یان ئەرمەنی بوون.[٩] بەپێی «ئینسایکڵۆپیدیای بریتانیکای ١٩١١» دانیشتووانەکەی بە نزیکەیی بە یەکسانی لە نێوان کوردەکان و ئەرمەنییەکان دابەش ببوو.[١٠]
لە کاتی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکانی ١٩١٥دا، دانیشتووانە ڕەسەنە ئەرمەنییەکەی ناوچەکە لەناو بران.[١١][١٢][١٣] زیاتر لە ١٤٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە سەنجەقی مووش (کە لە ٢٣٤ گوند و شارۆچکەدا دەژیان)[١٤] لە حوزەیران و تەممووزی ١٩١٥دا کرانە ئامانج.[١٥] پیاوانی ئەرمەنی کە تەمەنی سەربازییان ھەبوو بۆ خزمەتکردن لە سوپای عوسمانی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا کۆ کرانەوە.[١٦] دانیشتووانی ئەرمەنی تا ڕادەیەکی زۆر بێبەرگری بوون بەرامبەر بەم ھەڕەشانە.[١٧] کۆمەڵکوژیی دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی شاری مووش تەنھا دوای ئەوە ھات کە گوندەکانی دەوروبەری وێران کران.[١٧]
شارۆچکەکە لە شوباتی ١٩١٦ لەلایەن ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا داگیر کرا.[١٨] لە ساڵی ١٩١٧دا لەلایەن سوپای دووەم لەژێر فەرماندەیی مستەفا کەمال پاشا دووبارە داگیر کرایەوە.[١٩]
لە دەیەی ١٩٦٠دا، دێری ئاراکێلۆتس لەلایەن بەرپرسانی مووشەوە تەقێنرایەوە.[٢٠]
گەشتیاری و شوێنەوارە سەرەکییەکان
[دەستکاری]
شوێنە گەشتیارییەکانی مووش بریتیین لە پردی مورادی مێژوویی، گوڵە لالەکان لەسەر دەشتی مووش، قەڵای مووش، قەڵای کەپەنەک، قەڵای حەسپێت، تەپەی مەرجیمەککالێ، دەریاچەی ئاکدۆغان، ئەشکەوتی کووناف، دەریاچەی ھاچڵی،[٢١] قەڵای کایالیدەرە[٢٢] و قەڵای مەلازگرد.[٢٣] ناوچەی مووش چەندین قەڵای وێرانی تێدایە. لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە ئەرمەنییەکانی سەدەی ناوەڕاستدا، دێر و کڵێسا لە شوێنەکانی نزیک مووش دروست کران، وەک دێری ئاراکێلۆتس، کڵێسای سوورپ مارینێ و دێری سوورب کاراپێت، کە زۆربەیان ئێستا وێرانەن.
لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵە موسڵمانەکاندا، جۆرەکانی تری بیناش دروست کران. مزگەوت ھەن لە سەردەمی عوسمانی و پێش عوسمانی کە کاریگەریی تەلارسازیی سەلجووقییان پێوە دیارە، وەک عەلائەددین بەگ (سەدەی ١٨ەم)،[٦] حاجی شەریف (سەدەی ١٧ەم)،[٦] و ئولوو (سەدەی ١٤ەم، پێشتر کڵێسایەکی ئەرمەنی بووە[٢٤]).[٦] دیمەنەکانی تر بریتیین لە کاروانسەراکان وەک کاروانسەرای یڵدزلی (سەدەی ١٣ەم) کە لە ١٩١٦دا وێران کرا، کاروانسەرای ئەسلانلی کە ئێستا نزیکەی بە تەواوی وێران بووە،[٦] گەرماو و فوارەی عەلائەددین بەگ، و گۆڕی پیاوچاکە موسڵمانەکان.
دانیشتووانناسی
[دەستکاری]لە کۆتاییی سەدەی ١٩ەمدا، ئێچ ئێف بی لینچ ڕاپۆرت دەدات کە شاری مووش دوو مزگەوتی گەورەی بە منارەوە، چوار کڵێسای نێردراویی ئەرمەنی (سوورپ مارینێ، سوورپ کیراکۆس، سوورپ ئاڤێتارانۆتس و سوورپ ستێپانۆس) و یەک کڵێسای کاتۆلیکی ئەرمەنی ھەبووە.[٧]
پێش کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان، ئەرمەنییەکان زۆرینەی دانیشتووانیان لە قەزای مووش پێک دەھێنا. بەپێی پاتریاکخانەی ئەرمەنیی قوستەنتەنیە، لە لێواری جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ٧٥،٦٢٣ ئەرمەنی ھەبوون، لەگەڵ ١١٣ کڵێسا، ٧٤ دێر و ٨٧ خوێندنگە.[٧] ھەموویان لە کاتی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکاندا کۆمەڵکوژ کران، زۆربەیان لە ماڵەکانی خۆیاندا سووتێنران.[٧] نزیکەی ھەموو موسڵمانەکان لەو کاتەدا کورد بوون.[٧]
بەپێی سەرژمێریی ١٩٢٧ی تورکیا، ناوچەی مووش ٢١،٤٨٦ موسڵمان و ١٣ ناموسڵمانی ھەبووە.[٢٥]
| تورکی | عەرەبی | کوردی | چەرکەسی | ئەوانی تر |
|---|---|---|---|---|
| ٥،٩٢١ | ٦١ | ١٤،٨٣٩ | ٥٧٠ | ١٠٨ |
ژمارەی دانیشتووانی شارەوانیی مووش ١٢٠،٦٩٩ کەسە بەپێی خەمڵاندنێکی ٢٠٢٢. کوردەکان زۆرینەی دانیشتووان پێک دەھێنن. لە شیکردنەوەی دانیشتووانناسیی خۆیدا بۆ دانیشتووانی کورد لە تورکیا، موتڵوو (١٩٩٦) پارێزگای مووش وەک یەکێک لەو پارێزگایانە دیاری دەکات کە زۆرترین ڕێژەی دانیشتووانی کوردیان لە وڵاتەکەدا ھەیە.[٢٦] ئەوانی تر بریتین لە عەرەبەکان، ئەرمەنییە پەنھانەکان، تورکەکانی تەرەکەمە و چەرکەسییەکان.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ بەختیاری، سەعی (١٣٩٣ هەتاوی). جوگرافیا. تاران: ڕێکخراوی جوگرافیاییو کارتۆگرافی گیتاناسی. ژپنک ٩٧٨-٩٦٤-٣٤٢-٤٣١-٢.
{{cite book}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ساڵ=(یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ساڵ (بەستەر) - ↑ «Eski Çağ'da Muş» (بە Turkish). Iğdır University Sos Bil Der. ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٩. لاپەڕە ٢٤.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ Hakobyan 1987، لاپەڕە 199.
- ↑ Thomas، David Richard (٢٠٠١). Syrian Christians Under Islam: The First Thousand Years. BRILL. لاپەڕە ١٦٠. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤١٢٠٥٥٦.
- ↑ Hakobyan 1987، لاپەڕەکانی -199-200.
- 1 2 3 4 5 6 Sinclair، T.A. (١٩٨٩). Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume I. Pindar Press. لاپەڕە ٢٩٣–٢٩٤–٣٣٣–٣٣٥. ژپنک ٩٧٨٠٩٠٧١٣٢٣٢٥.
- 1 2 3 4 5 «Kaza Muş / Մուշ – Mush». Virtual Genocide Memorial (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Hakobyan 1987، لاپەڕە 200.
- ↑ داڕێژە:CathEncy
- ↑ Chisholm، Hugh، ed. (1911). . Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). بەرگی 19 (چاپی 11th). Cambridge University Press.
- ↑ Walker، Christopher J. (١٩٩٠) [1980]. Armenia: The Survival of a Nation (چاپی 2nd). New York: St. Martin's Press. لاپەڕە ٢١١–٢١٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٢-٠٤٢٣٠-١.
- ↑ Dadrian، Vahakn N.؛ Akçam، Taner (٢٠١١). Judgment At Istanbul: The Armenian Genocide Trials. Berghahn Books. لاپەڕە ٣٧. ژپنک ٩٧٨٠٨٥٧٤٥٢٨٦٣.
- ↑ Kévorkian 2011، لاپەڕەکانی 339–345.
- ↑ Kévorkian 2011، لاپەڕە 345.
- ↑ Kévorkian 2011، لاپەڕە 339.
- ↑ Winter، Jay (٢٠٠٤). America and the Armenian Genocide of 1915. Cambridge University Press. لاپەڕە ٦٢.
As a result nearly all able-bodied Armenian men were conscripted into the Ottoman army, starting with the 20–45 age group and subsequently extending the call to groups aged 18–20 and 45–60.
- 1 2 Suny، Ronald G. (٢٠١٥). "They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide. Princeton University Press. لاپەڕە ٢٨٩. ژپنک ٩٧٨١٤٠٠٨٦٥٥٨١.
- ↑ Tucker، Spencer C. (١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣). The European Powers in the First World War: An Encyclopedia (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ١٧٥. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٥-٥٠٦٩٤-٠.
- ↑ Kramers، J. H. (1993). «Mūs̲h̲». لە Bosworth، C. E.؛ Pellat، Ch.؛ Van Donzel، E.؛ Heinrichs، W. P. (eds.). Encyclopaedia of Islam. بەرگی VII (چاپی New). Leiden: E. J. Brill.
- ↑ Maranci، Christina (٢٠٠٢). «The Art and Architecture of Baghesh/Bitlis and Taron/Mush». لە Richard G. Hovannisian (ed.). Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush. Costa Mesa, California: Mazda Press. لاپەڕە ١٢٠–١٢٢. ژپنک ٩٧٨-١-٥٦٨٥٩-١٣٦-٠.
- ↑ «Gezilecek yerler». Kültür Portalı (بە تورکی). لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Muş GoTürkiye». Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (بە تورکی). لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «60 dakikalık Muş il brifingi» (PDF) (بە Turkish). Muş Valiliği. شوباتی ٢٠١٧. لاپەڕە ٣٦.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ «Muş BasınMuş Basın / GEÇMİŞİN SİLİK İZLERİ». Memleket Havadis (بە تورکی). لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر) - 1 2 Van Gölü Havzası Sempozyumu Bitlis İli (Turkey) İstanbul Üniversitesi Avrasya Arkeoloji Enstitüsü. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Atatürk Üniversitesi ÇEKÜL. Ii. Van Gölü Havzası Sempozyumu. 1. Basım ed. Van: Bitlis Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; 2007. p. 280
- ↑ Mutlu، Servet (١٩٩٦). «Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study». International Journal of Middle East Studies. ٢٨ (4): ٥١٧–٥٤١. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٢٠٧٤٣٨٠٠٠٦٣٨١٩.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
