سەردەشت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
سەردەشت
شار
مەیدانی شەھیدانی کیمیابارانی سەردەشت
مەیدانی شەھیدانی کیمیابارانی سەردەشت
سەردەشت is located in Iran
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە ئێراندا
سەردەشت is located in ڕۆژھەڵاتی کوردستان
سەردەشت
سەردەشت
جێگەی لە کوردستاندا
پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467پۆتانەکان: 36°09′N 45°28′E / 36.150°N 45.467°E / 36.150; 45.467
وڵات کوردستان
پارێزگاورمێ
شارستانسەردەشت
ناوچەناوەندی
دەسەڵات
 • شارەوانکامیل ڕەسووڵی
بەرزایی١٤٨٠ مەتر (٤٬٨٦٠ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)
 • سەرجەم٤٦،٤١٢ کەس[١]
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)
 • ئایینئیسلام (سوننە)
کۆدی تەلەفۆن٠٤٤

سەردەشت شارێکی ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ناوەندی شارستانی سەردەشتە. نێوان سنووری ئێران و عێراق ھەڵکەوتووە کە دەگوترێت شوێنی لەدایکبوونی زەردەشتە. ئەم شارە لە ساڵی ١٩٨٧ زایینی لەلایەن حکوومەتی بەعسی سەدام حوسێن کیمیاباران کراوە. شاری سەردەشت یەکێک لە شارەکانی ناوچەی موکریان و سەر بە پارێزگای ورمێیە کە کەوتووەتە باشووری شارەکانی پیرانشار و مەھاباد و ھەروەھا دەێکەوێتە ڕۆژاوای بانە و باشووری ڕۆژاوای بۆکان. ھەروەھا سەردەشت دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی سەردەشت، شاری میراوەیە کە لە نێوان سەردەشت و پیرانشاردا ھەڵکەوتووە.

جوگرافیا[دەستکاری]

سەردەشت لە کەنار کێوی گردە سوور (Gerde Sûr) ھەڵکەوتووە. کێوەکانی قەندیل لە باکووری ڕۆژاوای ئەم شارەن. سەردەشت لە باکوور لەگەڵ پیرانشار و مەھاباد، لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ بۆکان، لە باشووری ڕۆژھەڵات لەگەڵ بانە و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ قەڵادزێ و پارێزگای سلێمانی ھاوسنوورە. ھەروەھا سەردەشت ١٠٠ کیلۆمەتر سنووری لەگەڵ ھەرێمی کوردستان ھەیە. ھەرێمی کوێستانی سەردەشت بە گەورەیی ١٦٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت.

ھەندێک لە کێوە بەرزەکانی سەردەشت لەخوارەوە نووسراون:[٢]

  • بوولفەت
  • ھەوینە ماڵ (باشووری دێی قەڵەڕەشە)
  • زەردکە (لە گووندی ئالان)
  • سەری گۆم (لە پشتەوەی شاری میراوە)
  • تەرخان
  • ئیبراھیم جەلال
  • کێوی نستان
  • لەندی شێخان
  • داشان قەڵا
  • کاسە بەردین
  • حاجی ئیبراھیم
  • بەردە سپییان

دانیشتووان[دەستکاری]

بەپێی ئاماری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا شاری سەردەشت ٤٠٬٠٠٠ کەس دانیشتووی بوو بەڵام بەسەرجەم شاروچکە و گوندەکانەوە دەگاتە نزیک ١١٠٬٠٠٠ کەس.[٣]

مرۆڤناسی[دەستکاری]

دانیشتووانی شاری سەردەشت ھەموویان لە کورد پێکدێن و بە زمانی کوردی قسە دەکەن. خەڵکی ئەم شارە موسڵمانن و لە ئیسلامی سوننە پەیڕەوی دەکەن.[٤]

پیاوەکانی ھۆزی گەورک و ھەواڵنێرە ئینگلیزییەکان لە سەردەشت و مەھاباد پێش جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵە یەکەمەکانی سەدەی ١٩٠٠

گەشتیاری[دەستکاری]

تاڤگەی شەڵماش[دەستکاری]

دیمەنێکی تاڤگەی شەڵماش

تاڤگەی شەڵماش یەکێکە لە گرنگترین تاڤگەکانی پارێزگای ورمێ کە لە شارستانی سەردەشت ھەڵکەوتووە. ئەم تاڤگەیە کە لە دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.[٥] ئەم تاڤگەیە کە لەق. دۆڵێکی ئاوەدان و بە گژ و گیا و لە ناو دارستانێکی پڕ و سەرسەوزی نزیک شاری سەردەشتە و یەکێک لە لقەکانی ڕووباری زێی بچووک ھەژماردەکرێ.[٦]

چۆمی کەڵوێ[دەستکاری]

دیمەنێکی چۆمی کەڵوێ لە ناوچەی گۆمەشین

چۆمی کەڵوێ بەشێک لە زێی بچووکە، کە لە باشووری کوردستان بەرەو ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەڕوات و دواتر لەگەڵ ڕووباری دیجلە و کەنداوی فارس تێکەڵ دەبێتەوە. ئەم ڕووبارە یەکێک لە ناوچە گەشتیارییەکانی شاری سەردەشت و دەوروبەرە. ھەروەوھا بەنداوی سەردەشت لەسەر ئەم ڕووبارە ساز بووە.

کیمیاباران[دەستکاری]

لە ٧ی پووشپەڕی ساڵی ١٣٦٦ ھەتاوی بەرامبەر بە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧ زایینی، کاتژمێری ٤٬٣٠ سەر لە ئێوارە ھێزە ئاسمانییەکانی ڕژێمی بەعس و فرۆکەوانەکانی ئەو سوپایە، بە گازی کیمیاوی شاری سەردەشت و گوندی ڕەشەھەرمێیان[٧] بۆردومان کرد.

لەو بۆمبارانەی شارە ١٢٠٠٠ کەسییەکەی سەردەشت، ٨٠٢٤ کەس کیمیاوی کران و ١٣٠ کەس لە خەڵکی ئەم شارە شەھید کران.[٨][٩]

پاش ئەم ڕووداوە ئێران شاری سەردەشتی بە یەکەمین شار لە جیھان کە بە گازی کیمیاوی بۆمباران کراوە ناساند.[١٠][١١]

وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت
وێنەی چەند کیمیاوی کراوی شاری سەردەشت
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧
کیمیابارانی سەردەشت ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٧

ڕێگاکان[دەستکاری]

شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی بۆکان، ورمێ، مەھاباد، بانە و پیرانشار ڕیگای ھەیە. ھەروەھا شاری سەردەشت لە شەقامی قەڵادزێوە لەگەڵ شارەکانی باشووری کوردستان ڕێگای ھەیە.

  • ڕیگاکانی شاری سەردەشت لەگەڵ شارەکانی کوردستان و شارەکانی ئێران لە خوارەوە نوسراوە:
شار وڵات ڕێگا (کیلۆمەتر)
قەڵادزێ  کوردستان ٣٥ کیلۆمەتر
ڕانیە  کوردستان ٦٥ کیلۆمەتر
سەنگەسەر  کوردستان ٥٠ کیلۆمەتر
ژاراوە  کوردستان ٤٥ کیلۆمەتر
ھەولێر  کوردستان ١٨٩ کیلۆمەتر
دھۆک  کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
سلێمانی  کوردستان ١٧٧ کیلۆمەتر
کەرکووک  کوردستان ٢١٨ کیلۆمەتر
حاجی ئۆمەران  کوردستان ٩٤ کیلۆمەتر
وان  کوردستان ٤٢٥ کیلۆمەتر
ورمێ  کوردستان ١٩٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شنۆ)

سێرۆ  کوردستان ٢٤٠ کیلۆمەتر
بۆکان  کوردستان ١٠٥ کیلۆمەتر

(ڕیگای شوسە)

بۆکان  کوردستان ١٣٠ کیلۆمەتر

(ڕیگای ڕەبەت-خەلیفان-بۆکان)

ڕەبەت  کوردستان ١٥ کیلۆمەتر
ماکۆ  کوردستان ٤٤٠ کیلۆمەتر
مەھاباد  کوردستان ١٢٠ کیلۆمەتر
شنۆ  کوردستان ١٤٠ کیلۆمەتر
پیرانشار  کوردستان ٨٥ کیلۆمەتر
نەغەدە  کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بانە  کوردستان ٦٧ کیلۆمەتر
سەقز  کوردستان ١٢٥ کیلۆمەتر
بیجاڕ  کوردستان ٢٦٥ کیلۆمەتر
سنە  کوردستان ٣٠٥ کیلۆمەتر
کرماشان  کوردستان ٤٣٠ کیلۆمەتر
ئیلام  کوردستان ٦٤٥ کیلۆمەتر
تەورێز  ئێران ٣٣٠ کیلۆمەتر
زەنگان  ئێران ٤١٠ کیلۆمەتر
تاران  ئێران ٧٤٠ کیلۆمەتر

تێرمیناڵی سەردەشت ھەموو ڕۆژێک لەگەڵ شارەکانی بۆکان، سەقز، بانە، ورمێ، مەھاباد، نەغەدە، پیرانشار، شنۆ، تەورێز و تاران، ھاتوچۆی ھەیە.

کەسانی ناودار[دەستکاری]

عەزیزخان موکری

پەیوەندی نێونەتەوەیی[دەستکاری]

دەستە خوشک[دەستکاری]

ئاڵا شار وڵات ساڵی دەستە خوشکایەتی
Flag of Japan.svg ھیرۆشیما ژاپۆن ٢٠٠٥[١٢]

[١٣] [١٤]

رۆژی سێشەممەی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٥ (بەرامبەر لەگەڵ ٧ی پووشپەڕی ٢٧٠٥) بە بەشداریکردنی کۆمەڵێک ژاپۆنی لە شارەکانی ھیرۆشیما و ناگاساکی، شەقامێک لە شاری سەردەشت بە ناوی شەقامی ھیرۆشیما کرایەوە.[١٥] ھەروەھا لە شاری ھیرۆشیماش شەقامێک بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە.[١٦]

لە ڕۆژی ٢٥ی شوباتی ٢٠٢١ شەقامێک لە تاران ھەڵکەوتوو لە شەستیی شەھید چەمران، سەرتر لە شەقامی باقرخان بە ناوی شەقامی سەردەشت کرایەوە.[١٧]

پێشانگا[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١٦
  2. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". Archived from the original on ٧ی شوباتی ٢٠١٥. Retrieved ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١. Check date values in: |access-date=, |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= (help)
  3. ^ سەرژمێریی کۆماری ئیسلامیی ئێران، ١٣٨٥ (٢٠٠٦) (ئێکسڵ). کۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەرشیڤ کراوە نووسراوەی سەرەکی لە ڕێکەوتی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١.
  4. ^ https://anfpersian.com/znn/مرگ-ناخواسته-یک-دختر-کرد-در-سردشت-39362
  5. ^ "Sardasht, a scenic city", Iran Daily (July 13, 2015).
  6. ^ "Shalmash Waterfall", Iran Tourism and Touring Online. Accessed July 30, 2016.
  7. ^ "دۆسیەی کیمیابارانکردنی سەردەشت". Archived from the original on ٤ی ئازاری ٢٠١٦. Retrieved ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  8. ^ هشت‌هزار و 24مصدوم شيميايي سردشت در آمار بنياد شهيد نيستند Archived ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین.
  9. ^ "کردستان آزمایشگاه سلاحهای شیمیایی". Archived from the original on ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠. Retrieved ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  10. ^ "هفتم تير، سالروز بمباران شیمیایی سردشت". Archived from the original on ٢٧ی نیسانی ٢٠١٥. Retrieved ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  11. ^ "سازمان منع سلاح‌هاي شيميايي براي قربانيان سردشت پيام صادر مي‌كند". Archived from the original on ٢٤ی نیسانی ٢٠١٥. Retrieved ٣٠ی ئازاری ٢٠١١. Check date values in: |access-date=, |ڕێکەوتی ئەرشیڤ= (help)
  12. ^ استانداری آذربایجان غربی: سردشت وارث تمدن‌های کهن و تاریخی منطقه با قابلیت‌های جهانی است (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۱۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  13. ^ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی: شركت دانش‌آموزان ایرانی در مراسم یادبود صلح هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۶؛[بەستەری مردوو] بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  14. ^ سایت خبری-تحلیلی شعار سال: سردشت نخستین شهر قربانی سلاح شیمیایی در جهان (به فارسی)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  15. ^ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): یکی از خیابان‌های سردشت به نام «هیروشیما» نام‌گذاری شد (به فارسی)، نوشتۀ محمدمهدی شهریاری، نوشته‌شده در ۷ تیر ۱۳۸۴؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  16. ^ خیابانی در سردشت خیابانی در هیروشیما (به فارسی)، نوشته‌شده در روزنامۀ ایران، دو‌شنبه ۱۱ دی ۱۳۹۶، شمارۀ ۶۶۸۱؛ بازدید در ۴ خرداد ۱۴۰۰.
  17. ^ کوردپرێس (لە ڕێکەوتی ٢٥ی ئازاری ٢٠٢١). شەقامێکی تاران ناوی سەردەشتی لێنرا(کوردی). kurdpress.com. سەردان لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]