سەمسوور
سەمسوور | |
|---|---|
شار | |
| وڵات | باکووری کوردستان، تورکیا |
| پارێزگا | ئادیامان |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٩) | |
| • سەرجەم | ٢٥٩٫٤٩٧ |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی |
| کۆدی تەلەفۆن | ٤١٦(٩٠+) |
| وێبگە | www.adiyaman.bel.tr |
سەمسوور یان ئادیامان (بە کوردیی باکووری: Semsûr، بە تورکی: Adıyaman) ناوەندی پارێزگای ئادیامان و یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستان و تورکیایە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی ٢٥٩٫٤٩٧ کەس بووە. دانیشتووانی ئەم شارە لە خەڵکی کورد پێکدێن.[١][٢]
سەمسوور یەکێک لەو شارانە بوو کە زیانێکی زۆری بەھۆی بوومەلەرزەی باکوور-ڕۆژاوای کوردستان ٢٠٢٣ بەرکەوت.[٣] ژمارەیەکی زۆر لە باڵەخانەکان وێران بوون و بەھۆی خراپی کەشوھەوا و زیانگەیشتن بە ژێرخانی گواستنەوە کە بووبە ھۆی دواخرانی ھاتنی تیمەکانی فریاگوزاری، زۆر کەس بوونە قوربانی.[٤]
مێژوو
[دەستکاری]یەکەم نیشتەجێبوون لە شوێنی شارەکەدا شارۆچکە کۆنەکەی پێرێ بوو، کە بەشێک بوو لە پاشایەتیی کۆماجێن پێش ئەوەی ببێتە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی و دواتر ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی.
دواتر لەلایەن عەرەبەکانەوە داگیر کرا و بە «حیسن مەنسوور» ناسرا. بوو بە شارۆچکەیەکی سنووریی کێشەلەسەر لە نێوان خەلافەتی عەباسی و بیزەنتینییەکان و لەبەر ئەوە بە باشی پارێزراو بوو؛ دیوارێک بە سێ دەروازە و خەندەقێک شارۆچکەکەیان دەپاراست لە کاتێکدا لە ناوەڕاستەکەیدا قەڵایەک بە دیوارە دووکاڵییەکانەوە وەستابوو.[٥]
لە سەرەتای سەدەی یازدەیەمدا، شارۆچکەکە بەشێک لە بەرگرییەکانی بیزەنتینی لە ناوچەی فورات پێک ھێنا لەگەڵ ئێدیسا، گەرگەر، سەمیسات و سیوەرەک.[٦] لە ١٠٦٦/١٠٦٧، ناوچەی دەوروبەری شارۆچکەکە لەلایەن ئەمیرێکی توورک بە ناوی گوموشتەکین وێران کرا کە دەستکەوت و دیلی گرت.[٧] تا کۆتاییی سەدەی یازدەیەم، بیزەنتینییەکان کۆنترۆڵی شارۆچکەکەیان لەدەست دا و ئێستا لەژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوای خۆجێییی ئەرمەنی کۆغ ڤاسیلدا بوو.[٨]
دانیشتووانناسی
[دەستکاری]دانیشتووانی ئادیامان بە زۆری کوردن. لێکۆڵینەوە دانیشتووانناسییەکانی پارێزگا زۆرینە کوردانی تورکیا ئادیامانیان وەک بەشێک لە ناوچە فراوانەکەی باشووری ڕۆژھەڵاتی توورکیا بە زۆرینەیەکی بەرچاوی کوردزمان ناساندووە.[٩] توێژینەوە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکان دواتر ڕێژەی بەرزی بەکارھێنانی زمانی کورمانجی (کوردیی باکوور) لە پارێزگاکەدا تۆمار کردووە، لەگەڵ دووزمانیی توورکی لە نێوان زۆربەی دانیشتووانەکەدا.[١٠]
کەشووھەوا
[دەستکاری]ئادیامان خاوەنی کەشووھەوایەکی دەریای ناوەڕاستی ھاوینە گەرمە (Csa) لەژێر ھەردوو پۆلێنکردنی کووپن و تریوارتادا، لەگەڵ ھەندێک تایبەتمەندیی وشکانی. ھاوینان زۆر گەرم و زۆر وشکن. پلەکانی گەرما زۆر کات لە لووتکەی ھاویندا دەگەنە ٤٠ °C (١٠٤ °F). بەرزترین پلەی گەرمای تۆمارکراو ٤٥٫٣ °C (١١٣٫٥ °F) بوو لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٠٠. زستانان لە ئادیامان فێنک تا ساردن لەگەڵ بارانبارینی زۆر. بەھۆی شوێنی ناوخۆیی و بەرزایی تا ڕادەیەک زۆری، شەختە و بەفر باون. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو −١٤٫٤ °C (٦٫١ °F) بوو لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئادیامان (١٩٩١–٢٠٢٠، تووندەکانی ١٩٦٣–٢٠٢٤)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٩٫٩ (٦٨) |
٢٣٫٨ (٧٥) |
٢٨٫٣ (٨٣) |
٣٤٫٥ (٩٤) |
٣٩٫٠ (١٠٢) |
٤٣٫٠ (١٠٩) |
٤٥٫٣ (١١٤) |
٤٥٫٢ (١١٣) |
٤٢٫٢ (١٠٨) |
٣٦٫١ (٩٧) |
٢٩٫٤ (٨٥) |
٢٦٫٥ (٨٠) |
٤٥٫٣ (١١٤) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٩٫٢ (٤٩) |
١٠٫٩ (٥٢) |
١٥٫٧ (٦٠) |
٢١٫١ (٧٠) |
٢٧٫٤ (٨١) |
٣٤٫١ (٩٣) |
٣٨٫٧ (١٠٢) |
٣٨٫٦ (١٠١) |
٣٣٫٦ (٩٢) |
٢٦٫٣ (٧٩) |
١٧٫٤ (٦٣) |
١١٫١ (٥٢) |
٢٣٫٧ (٧٥) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٥٫٠ (٤١) |
٦٫٢ (٤٣) |
١٠٫٤ (٥١) |
١٥٫٣ (٦٠) |
٢٠٫٩ (٧٠) |
٢٧٫١ (٨١) |
٣١٫٥ (٨٩) |
٣١٫٢ (٨٨) |
٢٦٫٢ (٧٩) |
١٩٫٧ (٦٧) |
١١٫٩ (٥٣) |
٦٫٨ (٤٤) |
١٧٫٧ (٦٤) |
| نێونجی کەمترین پلە | ١٫٨ (٣٥) |
٢٫٥ (٣٧) |
٥٫٩ (٤٣) |
١٠٫٠ (٥٠) |
١٤٫٧ (٥٨) |
٢٠٫١ (٦٨) |
٢٤٫١ (٧٥) |
٢٣٫٩ (٧٥) |
١٩٫٤ (٦٧) |
١٤٫٢ (٥٨) |
٧٫٦ (٤٦) |
٣٫٦ (٣٨) |
١٢٫٣ (٥٤) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −١٤٫٤ (٦) |
−١٠٫٠ (١٤) |
−٧٫٠ (١٩) |
−٢٫٠ (٢٨) |
٣٫٤ (٣٨) |
١٠٫٦ (٥١) |
١٥٫٠ (٥٩) |
١٥٫٨ (٦٠) |
٩٫٦ (٤٩) |
٢٫٢ (٣٦) |
−٣٫٥ (٢٦) |
−٨٫٤ (١٧) |
−١٤٫٤ (٦) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ١٤٠٫٥ (٥٫٥٣) |
١٠٧٫١ (٤٫٢٢) |
٨٧٫٣ (٣٫٤٤) |
٦١٫٧ (٢٫٤٣) |
٤٥٫٢ (١٫٧٨) |
٩٫٤ (٠٫٣٧) |
١٫٩ (٠٫٠٧) |
٢٫٥ (٠٫١) |
٩٫٢ (٠٫٣٦) |
٤٨٫٦ (١٫٩١) |
٧٤٫١ (٢٫٩٢) |
١٤٢٫٠ (٥٫٥٩) |
٧٢٩٫٥ (٢٨٫٧٢) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین | ١٢٫٣٧ | ١١٫٧٧ | ١١٫٤٧ | ١١٫٣ | ٨٫٤ | ٣ | ٠٫٨ | ٠٫٦٧ | ١٫٦٣ | ٦٫٨ | ٨٫٣ | ١١٫٧ | ٨٨٫٢ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ٢٫٧ | ٠٫٦ | ٠٫٣ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠٫٨ | ٤٫٤ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٦٦٫٤ | ٦٤٫٤ | ٥٧٫٩ | ٥٥٫١ | ٤٧٫٦ | ٣٣ | ٢٧٫٥ | ٢٩٫٤ | ٣٣٫٣ | ٤٥٫٥ | ٥٩ | ٦٧٫٤ | ٤٨٫٨٨ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٠٦٫٧ | ١٢٠٫٦ | ١٦٨٫١ | ٢١٠٫٦ | ٢٦٧٫٣ | ٣٢٢٫٧ | ٣٤٧٫٤ | ٣٢٣٫٦ | ٢٦٤٫٩ | ٢٠٤٫٧ | ١٤٥٫٧ | ٩٧٫٩ | ٢٬٥٨٠٫٢ |
| نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٣٫٥ | ٤٫٤ | ٥٫٥ | ٧٫١ | ٨٫٧ | ١٠٫٨ | ١١٫٢ | ١٠٫٤ | ٨٫٨ | ٦٫٦ | ٥٫٠ | ٣٫٣ | ٧٫١ |
| سەرچاوەی یەکەم: دەزگای کەشناسیی دەوڵەتی توورکی[١١] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: NCEI(شێ، خۆر ١٩٩١–٢٠٢٠)،[١٢] Meteomanz(ڕۆژانی بەفربارین ٢٠٠٨–٢٠٢٣)[١٣] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Polat، Müslüm؛ Türkan، Yavuz (٢٠١٢). «Osmanlıdan Günümüze Kürtlerde Ekonomik Hayat». Kimlik, Kültür ve Değişim Sürecinde Osmanlı’dan Günümüze Kürtler Uluslararası Sempozyum. Bingöl University: ٣٠٧.
- ↑ Balcı، Ali؛ Efe، Ibrahim (٢٠١٤). «The 2014 elections: Reflections on the Kurdish question» (PDF). Sakarya University. SETA. لاپەڕە ١٤. لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «Kahramanmaraş'ta 7,4 büyüklüğünde deprem, teyit edilmemiş yıkım haberleri var» [7.4 magnitude earthquake in Kahramanmaraş, there are unconfirmed destruction news]. BBC News (بە تورکی). ٦ی شوباتی ٢٠٢٣. لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ AA، Daily Sabah with (١٣ی شوباتی ٢٠٢٣). «Restoration of roads underway in quake-hit Türkiye's Adıyaman». Daily Sabah (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Strange 2010، لاپەڕە 123.
- ↑ Beihammer 2017، لاپەڕە 115.
- ↑ Beihammer 2017، لاپەڕە 116.
- ↑ Beihammer 2017، لاپەڕە 294.
- ↑ Mutlu، Servet (١٩٩٦). «Ethnic Kurds in Turkey: A demographic study». International Journal of Middle East Studies. ٢٨ (4). Cambridge University Press: ٥١٧–٥٤١. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٢٠٧٤٣٨٠٠٠٦٣٨١٩.
- ↑ Zeyneloğlu، Sinan؛ Sirkeci، Ibrahim؛ Civelek، Yusuf (٢٠١٦). «Kurdish identity, demographics and related issues». Kurdish Studies. ٤ (1): ٣٧–٦٠.
- ↑ «Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020)» (بە تورکی). Turkish State Meteorological Service. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Adiyaman» (CSV). ncei.noaa.gov. National Oceanic and Atmosoheric Administration. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «Adiyaman - Weather data by months». meteomanz. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
