بینگۆل (پارێزگا)
پۆتانەکان: 39°02′28″N 40°40′33″E / 39.04111°N 40.67583°E
پارێزگای بینگۆل | |
|---|---|
پارێزگا | |
 | |
| وڵات | تورکیا، باکووری کوردستان |
| ناوچە | ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات |
| ڕووبەر | |
| • سەرجەم | ٨٠٠٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٬٠٩٠ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٢) | |
| • سەرجەم | ٢٨٢،٥٥٦ |
| کۆدی تەلەفۆن | ٠٤٢٦ |
| وێبگە | http://www.bingol.gov.tr/ |
پارێزگای بینگۆل پارێزگایەکی تورکیا، باکووری کوردستانە. ئەم پارێزگایە پێش ساڵی ١٩٤٥ بە پارێزگای چەپاقچوور (بە ئەرمەنی: Ճապաղջուր، بە واتای: «ئاوی بڵاوبووەوە») دەناسرا، کاتێک ناوەکەی گۆڕدرا بۆ پارێزگای بینگۆل. ڕووبەرەکەی ٨،٠٠٣ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ژمارەی دانیشتووانی ٢٨٢،٥٥٦ کەسە (٢٠٢٢). پارێزگاکە ١١ شارەوانی، ٣٢٥ گوند و ٦٩٣ مەزرە لەخۆدەگرێت. شارۆچکەی گەنچ شوێنی سەرھەڵدانی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران بوو لە ساڵی ١٩٢٥ و لە کاتی شۆڕشەکەدا زۆربەی ناوچەکە لەلایەن شۆڕشگێڕانەوە کۆنترۆڵکرا.[١][٢][٣]
جوگرافیا
[دەستکاری]گەورەترین دەریاچە لە پارێزگای بینگۆل دەریاچەی بەحرییە. چیا سەرەکییەکانی پارێزگای بینگۆل بریتین لە چیاکانی گەنچ، چیاکانی ئاکچارا، چیاکانی شەرەفەددین و چیاکانی بینگۆل.[٤]
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]کورد زۆرینەی پارێزگاکە پێکدەھێنێت و پارێزگاکە بە بەشێک لە کوردستانی تورکیا دادەنرێت. دانیشتووانەکەی زۆرینە سوننەن و پارێزگارن (موحافیزەکار) و زۆریان پەیڕەوی تەریقەتی نەقشبەندین. سەرباری ئەوەش پارێزگاکە کەمینەیەکی بەرچاوی عەلەوی تێدایە. لە ڕووی زمانەوانییەوە، بەشەکانی باشووری پارێزگاکە بە زازاکی دەدوێن، لەکاتێکدا بەشەکانی باکوور بە کورمانجی دەدوێن. زۆرێک لە زازا-ئاخێوەکان بە کورمانجیش قسە دەکەن.
ئاماری زمان و ئایین
[دەستکاری]پارێزگای بینگۆل لە سەردەمی عوسمانیدا بەشێک بوو لە ویلایەتی بدلیس وەک سەنجەقی گەنچ و لە سەرژمێریی ١٨٨١-١٨٨٢دا ژمارەی دانیشتووانی ٣٦،٠١١ کەس بوو. ٨٥.٧٪ی دانیشتووان موسڵمان و ١٤.٣٪ی کە دەمایەوە ئەرمەنی بوون. لە سەرژمێریی ١٨٩٧دا، سەنجەقەکە ٤٧،٦٥٢ کەسی ھەبوو، کە ٨٨.١٪یان موسڵمان و ١١.٩٪یان ئەرمەنی بوون. ھەموو ئەرمەنییەکان پەیڕەوی کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی بوون.
لە سەرژمێریی ١٩٠٦-١٩٠٧دا، سەنجەقەکە ٤٥،٢١٥ کەسی ھەبوو کە ٨٦.٨٪یان موسڵمان بوون و ئەرمەنییەکان ١٣.٢٪ی کە دەمایەوەیان پێکدەھێنا. لە کۆتا سەرژمێریی عوسمانیدا لە ساڵی ١٩١٤، ناوچەکە ژمارەی دانیشتووانی ٣٨،٠٩٦ کەس بوو کە ٩٣.٩٪یان موسڵمان و ٦.١٪یان ئەرمەنی بوون.
یەکەم سەرژمێریی تورکی کە پارێزگای بینگۆلی تێدابوو سەرژمێریی ١٩٤٥ بوو، کە تێیدا ژمارەی دانیشتووان ٧٥،٥٥٠ کەس بوو کە ھەموویان موسڵمان بوون. لە ڕووی زمانەوانییەوە، زۆرترین زمانی یەکەم کە قسەی پێ دەکرا کوردی بوو بە ڕێژەی ٥٥.٧٪، بەدوایدا تورکی بە ٤٣.٨٪ و چەرکەسی بە ٠.٤٪ دەھات. لە سەرژمێریی ١٩٥٠دا، کوردی زمانی یەکەم بوو بۆ ٧٦.٥٪ی دانیشتووان کە ژمارەیان ٩٧،٣٢٨ کەس بوو، لەکاتێکدا تورکی وەک دووەم گەورەترین زمان مایەوە بە ڕێژەی ٢٢.٩٪ و چەرکەسی ٠.٤٪. لە کۆتا سەرژمێریدا لە ساڵی ١٩٦٥، کوردی ٥٨.٣٪ و تورکی ٤١.٦٪ بوو.
ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٦ دەریخست کە ٩٠.٤٪ی دانیشتووان بە تورکی، ٦٤.١٪ بە زازاکی، ٤٠.١٪ بە کورمانجی و ٥.٦٪ بە عەرەبی قسەیان دەکرد.
مێژوو
[دەستکاری]لە ١٩٢٣ بۆ ١٩٢٩، پارێزگای بینگۆل بەشێک بوو لە پارێزگای خارپێت و لە ١٩٢٩ بۆ ١٩٣٦ بەشێک بوو لە پارێزگای مووش. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٣٦ بوو بە پارێزگا.[٥]
لە کانوونی یەکەمی ١٩٣٥ یاسای تونجەلی دەرچوو کە داوای حکوومەتێکی بەھێزتری دەکرد لە ناوچەکەدا. بۆیە، ئەو ناوچەیەی کە پارێزگای ئێستای بینگۆلی تێدایە، لەگەڵ پارێزگاکانی دێرسیم، ئەزرنگان و خارپێت لە کانوونی دووەمی ١٩٣٦ خرایە ناو چوارەمین پشکنەری گشتی (Umumi Müfettişlik, UM). چوارەمین پشکنەری گشتی لەلایەن فەرماندەیەکی پارێزگارەوە بەڕێوەدەبرا. ھەموو کارمەندانی شارەوانییەکان دەبوایە سەر بە سەربازی بوونایە و فەرماندەی پارێزگار دەسەڵاتی ئەوەی ھەبوو تەواوی گوندەکان چۆڵ بکات و لە بەشەکانی دیکەی پارێزگاکە نیشتەجێیان بکاتەوە. لە ساڵی ١٩٤٦ یاسای تونجەلی ھەڵوەشایەوە و باری نائاسایی لابرا بەڵام دەسەڵاتی چوارەمین پشکنەری گشتی گوازرایەوە بۆ سەربازی. پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشایەوە.[٦][٧]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ https://www.bingol.gov.tr/valilik-tarihcesi
- ↑ "Address-based population registration system (ADNKS) results dated 31 December 2021" (XLS) (in Turkish). TÜİK. Retrieved 30 January 2023.
- ↑ https://www.bingol.edu.tr/documents/file/bu_MagazineSeries/BAD_3-a2bf3365-0197-48b9-9dd1-2cbf050615fa.pdf
- ↑ Bayir, Derya (2016-04-22). Minorities and Nationalism in Turkish Law. Routledge. pp. 139–141. ISBN 978-1-317-09579-8.
- ↑ Cagaptay, Soner (2006-05-02). Islam, Secularism and Nationalism in Modern Turkey: Who is a Turk?. Routledge. p. 110. ISBN 978-1-134-17448-5.
- ↑ Fleet, Kate; Kunt, I. Metin; Kasaba, Reşat; Faroqhi, Suraiya (2008-04-17). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press. p. 343. ISBN 978-0-521-62096-3.
