قوروە (شارستان)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە شارستانی قوروەەوە)
Jump to navigation Jump to search
قوروە
شار
300px

ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location_map لە ڕیزی 502:Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Kurdistan" does not exist.جێگەی لە کوردستاندا

قوروە is located in Iran
قوروە
قوروە
جێگەی لە ئێراندا
پۆتانەکان: 35°10′N 47°48′E / 35.167°N 47.800°E / 35.167; 47.800پۆتانەکان: 35°10′N 47°48′E / 35.167°N 47.800°E / 35.167; 47.800
وڵات کوردستان
 ئێران
پارێزگاپارێزگای کوردستان
شارقوروھ
ڕووبەر
 • سەرجەم٣٬٢٣٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٬٢٤٨ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی١٩١٥ مەتر (٦٬٢٨٣ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠١١)
 • سەرجەم١٤٠١٩١
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)، (کەلھوڕی)
 • ئایینسوننی (شافعی)شێعە
کۆدی تەلەفۆن٠٠٩٨٨٧

شارستانی قوروە یان قەزای قوروە یەکێک لە شارستانەکانی پارێزگای کوردستانە لە خۆرھەڵاتی کوردستان ناوەندەکەی شاری قوروەیە لە نێوان دوشاری ھەمەدان و [[سنە] دەکەوێتە ٨٧ کیلومتری خۆرھەڵات شار سنە و٧٦کیلومتری خۆر نشین ھەمەدان. و موودای ھەتا تاران ٤٢٠ کیلومترھ.

جوگرافیای ناوچەی قوروە[دەستکاری]

شارستانی قوروە بە روبەری ٣٢٣٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە کەوتووتە باشووری ڕۆژھەلاتی پارێزگای کوردستان و ھاوسنوورە لە گەڵ پارێزگاکانی ھەمەدان لە ڕۆژھەلات و کرماشان لە باشوور. و قەزاکانی بیجار لە باکوور و دێولان لە ڕۆژاوا. ئەم شارستانە پێک ھاتووە لەچوار بەخش (ناحیە) ی ناوەندی/تەرواڵ (سرێش ئاوا)/دڵوەران (دڵبەران)/ چەرداوڕی (دزە).

ناوەندی شارستان شاری قوروە. لە ٨٧ کیلومتری سنە و٧٩ کیلۆمەتری ھەمەدان. ٩٠کیلۆمەتری بیجاڕو٨٦ کیلۆمەتری سونقوڕ کولیایی و٣٢کیلۆمەتری دێولان دایە.

ئەم ناوچەیە زیاتر دەشتە و تەختایی و لای باشووری زنجیرە چیاکانی بەۆر وپەریشانە وبەرزترین لووتکەکانێ بریتین لە بەۆر بە بەرزایی ٣٢٥٠ مەتر لە ئاستی زەریاوەوە. پەریشان ٣١٦٢ مەتر و دەروازە ٣١٦٨ مەتر کە نۆ مانگ لە ساڵ بەفر لوتکەیان دادەپۆشێ.

ھەندێک لە چیاکانی تر ناویان بەم جۆرەیە:

قەڵوەز /خەفارخان /شووانە کەچەڵ /سیناوەن /خرسەرێ /ھەفت سواران / کۆلەوا /پەنجەلی /باش /لووجاڕ /کووچک چەرمێگ /براێم عەتار /کێوەرەش /بێ خەیرە / شانەوەرە /

دەشتەکان یان ھامارەکان بە جۆرەی خوارەوەن:

دەشتی چەرداوڕی.

دەشتی گەز گەز.

دەشتی قوروە یان جنیان.

دەشتی گەنجی.

کە بەرزایی ھەموویان لە ئا ستی زەریاوە زیاتر لە ١٨٠٠ مترە ھەر بەو ھۆیەش زستانی ساردە و ھاوینان فێنک. رێژەی بارانبارین لەم ناوچەیە دەگاتە ٣٨٠ میلیمتر لە ساڵ کەزیاتربەشێوازی بەفر لە وەرزی زستان وباران لە وەرزی پاییز و بەھارە.

ئاوەکانی ئەم شارستانە لە باشوور بەرەو باکوور دەڕوات

چۆمەکانی بریتین لە (چەم شوور) /(کوچکە ڕەشە) (تەڕوال) کەلە باکوور شارتانەوە دەچنە دەر و دەرژنە سپی ڕوو و زەریای کاسپین (خەزەر)

مێژووی ناوچە[دەستکاری]

لە سەردەمی دەوڵەتانی ئاسوور و مەد (ماد) بەم مەلبەندە کیشا سوو گوتویانە کە ھێشتا شوێنەواری مێژویەکانی لە گوندی قەسڵان و باقی شوێنەکان ناوچەکە دیارە.

پاش ھێرشی عەرەب بوتە بەشێک لە جبال.

لھ ڕابردوودا بەو ناوچە ودوروو پشتی گوتوویانھ ئھ لی شوکور کھ لھ سھ ردھ می (کڵۆڵ بھ یگی ئھ ردھ لان) لھ ساڵی ٦٢٩ کۆچی ھھ یڤی بووتھ بەشێک لھ ئیمارھ تی ئەردەڵان کھ بھ و ناوچەیھ گوتویانھ ئەسپەندئاوا.

لھ سھ ر ردەمی ئیمارەتی ئاماڵاخانی (ئەمانوڵا خان) ئەردەلان گوندی قەسڵان لھ ٨ کیلومتری باکووری قوروھ بۆماوەیک بوو بھ ناوەندی ئیمارەتی ئەردەلان.

ماۆھ یکیش بھ شێک بووھ لھ ئوستانی پێنج م.

لھ سالی ١٣٣٦ کۆچی ھەتاوی لھ گەڵ ئیلاخ بوو بھ فەرمانداری (قەزای) قوروھ لھ ئوستان (پارێزگای) کوردستان کھ لھ م دۆایی دا ئێلاخ (لەیلاخ) لھ قوروھ جیا بوتەوە و خۆی بووبە قھ زای دێولان (دێگۆڵان).

خھ ڵک وجھ ماوھ ر[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٠٦دا ١٩٦٩٧٢ کەس دانیشتووی ھەبووە. پاش ئھ وەی کھ ناحیەی لەیلاخ یان دێولان بوو بھ قەزای جیاواز لە قەزای قوروەژمارە ی دانیشتووانی دابەزی کە بە پێ سەرژمێری لە سالی ٢٠١١ دا ١٣٦٩٦١ کەس دانیشتووی قەزای قوروە وەن.

زمان وئایین[دەستکاری]

زۆربەی خەڵکی ناۆچەکە کوردن کە بە شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندی (زیاتر لە رۆژئاۆ) و کوردیی باشووری (زیاتر لە رۆژھەڵات) قەزاکھ دەدۆێن. ھەروەھا خەڵکی شارۆچکەی قەلای ئەومەکی (قەلای عەبدوولمەلەکی) لھ لای شاری قوروھ بە شێوە زاراوەی ھەورامی دەدوێن.

زمانی تورکیش لە ھەندێک ناوچەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم شارستانە رەواجی ھەیھ. وەکوو خەلکی شارووچکەکان سرێش ئاوا و دڵوەران یان دڵبەران وھ گوندەکانی مالووجە و بەھارلوو و داشکەسان وەچەند بنەمالەیک لە نێو شار.

خەڵکی قەزای قوروە موسڵمان و لەسەر دو مەزھەبی سوننەی (شافعی) و شیعەی (ئیمامی) ن.

وھ ھەر بەوھۆیەیش پێکەۆھ ژیانی باشیان ھھ یھ. بەجۆرێک کە ناتۆانی جیاۆازیکی ئەۆتو لە نێوان یاندا ببینی.

کەسایەتیھ ناودارەکان[دەستکاری]

ھھ ندیک لھ کھ سایھ تیھ ناودارھ کانی ناوچھ ی قوروھ بریتین لھ عەبدالباقی خان چەرداۆری جوانێکی خەڵکی گوندی سوڵچە لەناوچەی چەرداوڕی نێوان قووروە وھەمەدان لەسەردەمی مەشرووتە دژ بە دەوڵەت شەڕی کردووە. میرزادەی عێشقی کوری حاج ئەولقاسمی کوردستانی شاعێریکی سەردەمی رەزا شا. عەرەبعەلی شروە. نەقاشی ھاوچەرخ. رەزا ھدایەت نەقاشی.

ئا بوری[دەستکاری]

باری ئابوری وھ. شارستانھ زیاتر چاندن وکشتوکالھ بھ رھھ مھ کانی زیاتر گھ نم /جۆ/ پھ تاتھ (سێۆ زھ ۆینی)/وێنجھ/ خھ یار/تھ ماتھ/کوولھ کھ/لوبیا یھ.

ھھ ر وا کان گای زۆری تێدایھ شیاۆ ترینیان ئھ مانھ ن: زێر/ئانتیموان/ئاسن/سسلیس/بھ ردی مھ ڕمھ ڕ-کریستال -چینی -گرانیت -مھ ڕ مھ ڕ یت

شۆێنھ گھ شتیاریھ کان[دەستکاری]

حھ مام قھ سلان لھ شارھ دێ قھ سلان

تەپە یان گردی قەسلان

تەپەی وەینسار

تەپەمیری (تەپە مایی)

تەپەی پیرەژنھ لھ نزیک شاروچکەی دیزەج بە کوردی دزھ

فەراد تەراش لھ شارەدێ وەینسار

پردی فەرئاوا لھ گوندی فەرھادئاوا

سەراوی قوروھ لھ باشووری شار

چیای بەور وپەریشان کە بۆ شاخەوانەکان جێگەیکی دڵ رفێنە.

کانی شاپەسەن لھ داوینی چیای بەور کھ لھ ساڵی١٠١٩ کۆچی شاەعەباس سەفەوی بو شەڕ لھ گەڵ ھەڵۆخان ئەردەلان لھ دوواییشدا نادر شا ی ئەفشار وھەروەھا ناسرەدین شای قاجار ھاتوونھ تھ سھ ر ئەو کانی یھ. ھھ ربھ و ھۆیھ شھ وھ بھ شا پھ سھ ن بھ ناو بانگ بووھ.

باوھ گوڕگوڕ یان بابە گوڕگوڕ کھ سھ رچاوەیکی ئاوی گوگردی یھ و ئاتەشفشانیکی کۆنەووخامووشھ بەجۆرێک ئاوی زەرد رەنگ تێکەلاوی گاز بە بونیکی ناخۆش کە ھۆکاری گوگردە لەزەوی دێتە دەرەوە بۆ ناخۆشی پێست باشە.

مەزارگەی ئیمام سەید جەلالەدین لھ گوندی باوھ گوڕگوڕ

ھۆزوتایفەکان[دەستکاری]

ھۆزە کوردەکان قوروە برێتین لە جاف/ شێخ ئیسماعیلی و کولیایی و چەرداوڕی و گۆران تھ مھ رتوو زھ/ پرپێشە و گەرووس.

ھھ روا لھ تایفھ تورکەکان بەھارلوو/ خۆاوەنەلی (خوودابەندەلو) ئە توانین ناۆبەرین.

بەستەری دەرکی[دەستکاری]

  • ماڵپەڕی فەرمانداریی قوروە
  • [سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ١٣٩٠، جمعیت تا سطح آبادی‌ھا بر حسب سواد» ‎(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ١٣٩٠. بایگانی‌شدھ از نسخھٔ اصلی در ١٥ نوامبر ٢٠١٢].
  • [جو گرافیای پارێز گای کوردستان]
  • [نھ خشھ ی پارێزگای کوردستان/گیتاشناسی]
  • [مێژووی مھ شاھیر کورد /بابا مھ روخ رۆحانی]
  • [مێژووی ئەردھ لان/مھ ستوورھ کوردوستانی]
  • [حھ دیقھ ی ناسری/عھ لی ئھ بھ ر وھ قایع نگار]