مانناکان
| مانناکان | |
|---|---|
| دامەزران | ١٠. سەدە پێش زایین |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | Izirtu |
| پۆتانی شوێن | ٣٦°٥٠′٢٨″N ٤٥°٥٧′٢٤″E |
| کۆتاییھاتن | ٨. سەدە پێش زایین |
| ئایینی فەرمی | فرەخوایی |
 | |
ماننا شانشینێکی کۆن بوو کە لە باکووری ڕۆژاوای ئێراندا گەشەی کرد، بە پلەی یەکەم لە باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی ورمێ، لە ماوەی سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین، بە نزیکەیی لە سەدەی ١٠ تا ٧ی پێش زایین. ئەم شانشینە بوو بە ھێزێکی ناوچەیی دیار لە سنووری باکووری ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ، کە لە نێوان دراوسێ گەورەکانی وەک ئۆرارتو و کۆمەڵێک دەوڵەتی بچووکی وەک زیکیرتا و موساسیر ھەڵکەوتبوو. پایتەختی ماننا پێدەچێت «ئیزیرتو» بووبێت، کە دەکەوێتە نزیک شاری سەقزی ئێستا.
ماننا ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە گۆڕانی ھاوپەیمانییەکانی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی ئاشووری و ئورارتوو، و بە نۆرە وەک ھاوپەیمان یان نەیار کاری دەکرد. بەڵگە شوێنەواری و دەقییەکان ئاماژە بە کۆمەڵگەیەکی ئاڵۆز دەکەن کە خاوەنی شارە قەڵابەندەکان، پارێزگارە ناوچەیییەکان و ئابوورییەکی باجگیر بووە. ھەرچەندە ناسنامەی وردی نەتەوەیی-زمانییان بە نادیاری ماوەتەوە، بەڵام سەرچاوە ئاشوورییەکان باس لەوە دەکەن کە ماننایییەکان بە زمانێکی نەناسراو دواون. ھەندێک لە زانایان بە خێزانی زمانی «ھۆرۆ-ئورارتی» دەیبەستنەوە، لەکاتێکدا ھەندێکی تر، لەسەر بنەمای بەڵگە جێنەتیکییە نوێیەکانی «حەسەنلو»، پێشنیازی پەیوەندی بە ئەرمەنی یان زمانێکی جیاوازی نائەندۆ-ئێرانی دەکەن.
ئەم شانشینە لە کۆتاییدا لەژێر فشاری فراوانبوونی ھەژموونی ئاشووری و مادەکان بەرەو لاوازی چوو، و تا کۆتایی سەدەی ٧ی پێش زایین، لەلایەن شانشینی مادەوە ھەڵلووشرا. ناوی ماننا جاروبار لە سەرچاوە کلاسیکی و پەرتووکی پیرۆزدا بە ناوی «مینی» ئاماژەی پێکراوە.
ڕەگناسی
[دەستکاری]ناوی ماننا و یەکەم فەرمانڕەوای تۆمارکراوی بە ناوی «ئوداکی»، بۆ یەکەمجار لە نەخشراوێکی ساڵی ٣٠یەمی حوکمڕانی شەلمەنەسەری سێیەم (٨٢٨ پێش زایین) ئاماژەی پێکراوە. ئاشوورییەکان بەزۆری بە ماننایان دەگوت «وڵاتی مانایتییەکان»یان «ماناش»، لەکاتێکدا ئورارتییەکان بە «وڵاتی ماننا» ناویان دەبرد.[١][٢]
لە وەسفی ھێرشێکی شەلمەنەسەری سێیەم لە ساڵی ١٦یەمی حوکمڕانیدا (٨٤٣ پێش زایین)، ھاتووە کە پاشا گەیشتووەتە وڵاتی «مونا» کە ناوەوەی ناوچەی «زاموا»ی داگیرکردبوو؛ بەڵام مێژووەکە باس لە ھیچ ھێرشێک یان باج وەرگرتنێک لە دەوڵەتی ماننا ناکات. ئەگەری ھەیە ئاشوورییەکان یان نەیانتوانیبێت ماننا داگیر بکەن، یان تەنھا تا سنووری ماننا پێشڕەوییان کردبێت و پاشان ئاراستەیان گۆڕیبێت بەرەو وڵاتی دراوسێی «ئالارابیا».[٣]
لە پەرتووکی پیرۆزدا (یەرەمیا ٥١:٢٧)، ماننا بە «مینی» ناوبراوە، و لەگەڵ ئارارات و ئەشکەناز وەک یەکێک لە وێرانکەرانی داھاتووی بابل ناوی ھێنراوە. زانستامەیی جوولەکە (١٩٠٦)، مینی بە ئەرمەنستان دەناسێنێت. ھەروەھا دەکرێت پەیوەندی بە یەکێک لە ناوچەکانی ئەرمەنستانی کۆنەوە ھەبێت وەک «ماناڤاسیان». زاراوەی «ئەرمەنستان» لەلایەن ھەندێک زانایەوە بیردۆزی ئەوەی بۆ دانراوە کە لە «ḪAR Minni» وەرگیرابێت، کە بە واتای «چیاکانی مینی» دێت.[٤][٥]
شوێن
[دەستکاری]شانشینەکەیان لە ڕۆژھەڵات و باشووری دەریاچەی ورمێ ھەڵکەوتبوو. ھەڵکۆڵینەکان کە لە ساڵی ١٩٥٦ دەستیان پێکرد، توانییان شوێنەواری «زێویە» و شارە قەڵابەندەکەی «حەسەنلو» بدۆزنەوە، کە سەردەمانێک پێیان وابوو شوێنێکی ماننایی بێت. شوێنەواری «قەڵایچی» لە نزیک شاری «بۆکان» لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا بە ماننایییەکانەوە بەستراوەتەوە، ئەمەش لەسەر بنەمای بەردەنووسێک کە ناوی ئەم شوێنەی تێدا دۆزراوەتەوە.[٦][٧]
دوای چەندین شکستی یەک لە دوای یەک لەسەر دەستی سکیسییەکان و ئاشوورییەکان، پاشماوەی دانیشتووانی ماننا لەلایەن «ماتییەنییەکان»ەوە ھەڵلوشران و ناوچەکە بە «ماتیین» ناسرا. پاشان لە دەوروبەری ساڵی ٦٠٩ پێش زایین لەلایەن مادەکانەوە لکێنرا بە خاکەکەیانەوە.[٨][٩]
مێژوو
[دەستکاری]شانشینی ماننا لە دەوروبەری ساڵی ٨٥٠ پێش زایین دەستی بە گەشەکردن کرد. ماننایییەکان بەزۆری گەلێکی نیشتەجێ بوون، خەریکی ئاودێری و بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ئەسپ بوون. پایتەختەکەیان شارێکی قەڵابەند بوو بە ناوی «ئیزیرتو» (زیرتا).
تا ساڵانی ٨٢٠ پێش زایین، ماننا فراوان بووبوو بۆ دەوڵەتێکی گەورە. لەو کاتەدا خاوەنی چینێکی باڵای دەسەڵاتدار بوون کە تا ڕادەیەک دەسەڵاتی پاشایان سنووردار دەکرد.
لە دەوروبەری ساڵی ٨٠٠ پێش زایین، ناوچەکە بوو بە مەیدانی ململانێ لە نێوان ئورارتوو (کە چەندین قەڵای لەسەر خاکی ماننا دروست کرد) و ئاشوور. لە ناوەڕاستی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، لە کاتی ململانێی کراوەی نێوان ئاشوورییەکان و ئورارتییەکان، ماننا دەرفەتی وەرگرت بۆ فراوانکردنی خاکەکەی. شانشینی ماننا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی «ئێرانزو» (نزیکەی ٧٢٥–٧٢٠ پێش زایین) گەیشتە لووتکەی دەسەڵاتی خۆی.
لە ساڵی ٧١٦ پێش زایین، پاشا سارگۆنی دووەمی ئاشوور ھێرشی کردە سەر ماننا، کە تێیدا فەرمانڕەوای ماننا «ئازا» کوڕی ئێرانزو، لەلایەن «ئولوسونو» و بە یارمەتی ئورارتییەکان لەسەر کار لادرابوو. سارگۆن «ئیزیرتو»ی گرت و سوپای لە ناوچەی «پارسوا» جێگیر کرد. دواتر ئاشوورییەکان ئەو ناوچەیەیان بۆ بەخێوکردن، ڕاھێنان و بازرگانی ئەسپ بەکارھێنا.
بەپێی یەکێک لە بەردەنووسە ئاشوورییەکان، «کیمیرییەکان» لەو کاتەدا لە نیشتمانی خۆیانەوە بەرەو ناو جەرگەی خاکی ماننا ھاتن. کیمیرییەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٧١٤ پێش زایین لە مێژوودا دەردەکەون، کاتێک دیارە یارمەتی ئاشوورییەکانیان داوە بۆ شکستپێھێنانی ئورارتوو. کیمیرییەکان دیسان لە ساڵی ٧٠٥ پێش زایین دژی سارگۆن ڕاپەڕینەوە و سارگۆن لەکاتی دەرکردنی ئەواندا کوژرا.
ماننایییەکان لە ساڵی ٦٧٦ پێش زایین وەک ڕاپەڕیو دژی «ئەسەرحەدۆن»ی پاشای ئاشوور تۆمارکراون، کاتێک ھەوڵیان دا بازرگانی ئەسپ لە نێوان ئاشوور و داگیرگەکەیان لە پارسوا بپچڕێنن.
پاشای ماننا «ئەھشێری»، کە تا ساڵانی ٦٥٠ پێش زایین حوکمڕانی کرد، بەردەوام بوو لە فراوانکردنی خاکی ماننا، ھەرچەندە باجی بە ئاشوور دەدا؛ بەڵام ماننا لە دەوروبەری ساڵی ٦٦٠ پێش زایین تووشی شکستێکی سەخت بوو لەسەر دەستی ئاشوورییەکان، و دواتر ڕاپەڕینێکی ناوخۆیی دروست بوو کە تا مردنی ئەھشێری بەردەوام بوو. ھەروەھا لە سەدەی ٧ی پێش زایین، ماننا لەلایەن «سکیسییەکان»ەوە شکستی پێھێنرا، کە پێشتر ھێرشیان کردبووە سەر ئورارتوو. ئەم شکستە بووە ھۆی ھەڵوەشانەوەی زیاتری شانشینی ماننا.
جێگرەوەی ئەھشێری، «وائاللی»، وەک ھاوپەیمانێکی ئاشوور، لایەنی ئاشوورییەکانی گرت دژی مادەکان کە لەو کاتەدا لە ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی قەزوین بوون و دژی دەسەڵاتی ئاشوور ڕاپەڕیبوون؛ بەڵام ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ، کە سێ سەد ساڵ زاڵ بوو بەسەر ناوچەکەدا، دوای مردنی ئاشووربانیپاڵ لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین دەستی بە ھەڵوەشانەوە کرد. ئاڵۆزییەکانی ئاشوور ڕێگەی بە مادەکان دا کە خۆیان لە ژێردەستەیی ئاشوور ڕزگار بکەن و خۆیان بکەنە ھێزی سەرەکی لە ئێراندا. لە شەڕی «قابین» لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین، ھێزەکانی ئاشوور و ماننا لەلایەن سوپای «نەبوپلاسەر»ەوە تێکشکێنران. ئەم شکستە سنوورەکانی ماننای واڵا کرد، کە لە نێوان ساڵانی ٦١٥ بۆ ٦١١ پێش زایین کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ماد.[١٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Hassanzadeh and Mollasalehi. "New Evidence for Mannean Art: An Assessment of Three Glazed Tiles from Qalaichi (Izirtu)." Elam and Persia. Eisenbrauns. 2011. p. 408.
- ↑ https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_History_of_Iran.html?hl=ar&id=kMLKgzj5afMC
- ↑ ARAB, I, 637, 739
- ↑ https://www.jewishencyclopedia.com/articles/1787-Armenia
- ↑ The Biblical Geography off Central Asia: With a General Introduction to the Study of Sacred Geography, including the Antediluvian Period, Volume 2, Ernst Friedrich Carl Rosenmüller, 2011, Nabu Press, ISBN 978-1-245-62901-0
- ↑ Encyclopædia Britannica. Mahābād. Retrieved Oct 3, 2011. There are a number of unexcavated tells, or mounds, on the plain of Mahābād in this part of the Azerbaijan region. The region was the centre of the Mannaeans, who flourished in the early 1st millennium BC.
- ↑ M. A. Lemaire, L'inscription araméenne de Bukân et son intérêt historique, in Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, Année, vol.142,1998: 293-300; E. Yaghmaei, Discovery of a three thousand years old temple at Bukan, Keyhan Newspaper, Thursday, 11 March 1985, 9 (in Persian).
- ↑ The Cambridge history of Iran, Volume 2 by William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar-Shater, Peter Avery, pages 256-257
- ↑ Archaeology at the north-east Anatolian frontier, I. : an historical geography and a field survey of the Bayburt Province by A. G. Sagona, Claudia Sagona, pages 41-48,
- ↑ https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_History_of_Iran.html?hl=ar&id=BBbyr932QdYC#v=snippet&q=mannaeans%20history%2F&f=false
