بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ڤاتیکان

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
دەوڵەتی شاری ڤاتیکان
Stato della Città del Vaticano (ئیتالی)
  • Status Civitatis Vaticanae (لاتینی)
[[File:|125px|border|alt=|ئاڵای شاری ڤاتیکان]]
سروود: Inno Pontificio (ئیتالی)
«سروودی پاپایی»
noicon
مۆری نەتەوەیی
  • Sigillo dello Stato della Città del Vaticano (ئیتالی)
    Sigillum Status Civitatis Vaticanae (لاتینی)
مۆری نەتەوەییی شاری ڤاتیکان
[[File: |250px |center |alt=شوێنی شاری ڤاتیکان لە ئەورووپا|شوێنی شاری ڤاتیکان لە ئەورووپا ]]
شوێنی شاری ڤاتیکان لە ئەورووپا
پایتەختشاری ڤاتیکان
(شار-دەوڵەت)
زمانە فەرمییەکان ئیتاڵی[١][ئ]
زمانی نەتەوەیی ئیتاڵی (باکردار)
لاتینی (بەپێی یاسا لە کورسی پیرۆز)[٣][ا]
ناوی هاووڵاتی نییە (بەپێی یاسا)[٦]
ڤاتیکانی (باکردار)
دەوڵەت پاشایەتیی ڕەھای ھەڵبژێردراوی تیۆکراتیکی یەکگرتوو
 -  کیانی سەروەر کورسی پیرۆز
 -  پاپا داڕێژە:Incumbent pope
 -  سەرۆکی پارێزگاری ڕافایێلا پێترینی
یاسادانەر کۆمیسیۆنی پاپایی[ب]
دامەزراندن
 -  پەیمانی لاتێران ١١ی شوباتی ١٩٢٩[پ] 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ٠.٤٩[ت] کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٩٥ەم)
ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "٠" مایلی چوارگۆشە 
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠٢٤ ٨٨٢[١٣] (١٩٥ەم)
 -  چڕی ٢٢٠٥ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦ەم)
٤٦٦٢کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠٢١
 -  سەرجەم €١٤،٨٥٩،٩٧٠ 
 -  سەرانە €١٩،٤٥٠.٢٢ 
دراو یۆرۆ (€) (EUR)
ناوچەی کاتی CET (UTC+١)
 -  ھاوین (DST) CEST (UTC+٢)
لای لێخوڕین ڕاست[ج]
کۆدی ISO 3166 VA
پاوانی ئینتەرنێت .va
کۆدی تەلەفۆن +٣٧٩[چ]
  1. ↑ ئیتاڵی زمانی فەرمیی کارکردنی شاری ڤاتیکانە، زمانی فەرمیی کورسی پیرۆز لاتینییە و فەڕەنسی زمانی دیپلۆماسیی نێونەتەوەیییە[٢]
  2. ↑ زۆر زمانی تر لەلایەن دامەزراوەکانی ناو دەوڵەتەکەوە بەکاردەھێنرێن، وەک کورسی پیرۆز، گاردی سویسری پاپایی، و ئەکادیمیای پاپایی بۆ زانستەکان.
    کورسی پیرۆز لاتینی وەک زمانی فەرمیی خۆی و ئیتاڵی وەک زمانی سەرەکی کارکردن و دیپلۆماسی بەکاردەھێنێت؛ جگە لەوەش، سکرتارییەتی دەوڵەت زمانەکانی ئینگلیزی، فەڕەنسی، ئەڵمانی، ئیتاڵی، پۆڵەندی، پورتوگالی و ئیسپانی بەکاردەھێنێت.[٤] گاردی سویسری سێ زمانی فەرمانی ھەیە: ئەڵمانی، فەڕەنسی و ئیتاڵی؛ قەشەی گاردەکە سوێندی دڵسۆزی بە تەواوی بەم سێ زمانە دەخوێنێتەوە.[٥]
  3. ↑ ھەموو دەسەڵاتەکان لەلایەن سەروەرەوە سپێردراون[٧][٨]
  4. ↑ پەیمانی لاتێران پەسەند کرا،[٩] و لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٢٩دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.[١٠]
  5. ↑ پێڕستی ئاتڵاسی دی ئەگۆستینی ڕووبەری شاری ڤاتیکانی وەک ٤٤ ھێکتار (٠.٤٤ کم٢) لە چاپی ١٩٣٠دا دیاری کردووە[١١] بەڵام لە چاپی ١٩٤٥–١٩٤٦دا بۆ ٤٩ ھێکتار (٠.٤٩ کم٢) ڕاستی کردووەتەوە.[١٢]
  6. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: Invalid <ref> tag; refs with no name must have content.
  7. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: Invalid <ref> tag; refs with no name must have content.

ڤاتیکان (بە ئیتالی: Vaticano) بچووکترین دەوڵەتی جیھانە. بارەگای سەرەکی کڵێسای کاتۆلیکە. دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای ڕۆمای پایتەختی ئیتاڵیا. چەند سەد مەترێک لە ڕووباری تەیبەرەوە دوورە. ڕووبەری ڤاتیکان ٠٬٤٩ کم٢ یە.

ڤاتیکان تا ساڵی ١٩٢٩ بەشێک بووە لە دەوڵەتی ئیتاڵیا بەڵام لەو ساڵەدا پاپا و حکوومەتی ئیتاڵیا لەسەر ئەوە ڕێکدەکەون کە ڤاتیکان بکرێتە قەوارەیەکی سەربەخۆ. دەوڵەتی ڤاتیکان لەلایەن پاپای ڤاتیکانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە ھەمان کاتدا ڕابەری ڕۆحی نزیکەی ملیارێک کاسۆلیکییە لە جیھاندا. بە گوێرەی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٤ ژمارەی دانیشتووانی ڤاتیکان ٩٢١ کەس بووە و تەنھا دەوڵەتە لە جیھاندا کە منداڵی تێدا نییە، سەرجەم دانیشتووانی ڤاتیکان کارمەندی دەوڵەتن، بەتایبەت پیاوانی ئایینی، بەڵام چەند ھەزار کارمەندێکی دیکەی ھەیە کە لە دەرەوەی سنووری ڤاتیکان نیشتەجێن. زمانی فەرمی ڤاتیکان لاتینیە، کە لە ڕابردوویەکی کۆندا زمانی فەرمی دەوڵەتی ئیتاڵیا بووە، بەڵام ئێستا بووەتە زمانی فەرمی ئایینی مەسیحی کاسۆلیکی. ڤاتیکان خاوەنی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و ڕۆژنامە و گۆڤاری تایبەت بە خۆیەتی کە بە زمانی لاتینی و زمانە زیندوەکانی دیکە بڵاویاندەکاتەوە.

مێژوو

[دەستکاری]

سەرەتای مێژوو

[دەستکاری]
ئۆبێلیسکی ڤاتیکان لە گۆڕەپانی سانت پیتەر لەلایەن کالیگولا لە میسرەوە بۆ ڕۆما ھێنرا.

ناوی «ڤاتیکان» پێشتر لە سەردەمی کۆماری ڕۆمانیادا بۆ «ئاگەر ڤاتیکانۆس» بەکار دەھات، کە ناوچەیەکی زۆنگاڵاوی بوو لە کەناری ڕۆژئاوای ڕووباری تیبەر لە بەرامبەر شاری ڕۆما، کە لە نێوان جانیکولۆم، گردی ڤاتیکان و مۆنتی ماریۆ ھەڵکەوتبوو، تا دەگەیشتە گردی ئەڤێنتین و سەرەوەی یەکگرتنی چۆمی کرێمێرا.[١٤] ناوی شوێنی «ئاگەر ڤاتیکانۆس» تا سەدەی ١ی زایینی بەدی دەکرێت: دوای ئەوە، ناوێکی تری شوێن دەرکەوت، «ڤاتیکانووس»، کە ئاماژەیە بۆ ناوچەیەکی زۆر سنووردارتر: گردی ڤاتیکان، گۆڕەپانی سانت پیتەری ئەمڕۆ، و لەوانەیە ڤیا دیلا کۆنچیلیازیۆنێی ئەمڕۆ.[١٤] بەھۆی نزیکیی لە دوژمنی سەرسەختی ڕۆما، شاری ئیتروسکی ڤێیی (ناونانێکی تری «ئاگەر ڤاتیکانۆس» بریتی بوو لە «ریپا ڤێیێنتانا» یان «ریپا ئیتروسکا»)، و بەھۆی بەرکەوتنی بە لافاوەکانی ڕووباری تیبەر، ڕۆمانەکان ئەم بەشەی ڕۆمایان کە لە سەرەتادا ئاوەدان نەبوو بە ناخۆش و شووم دەزانی.[١٥]

تەنانەت دوای چاککردنی ناوچەکەش، شاعیر مارتیال (زایینی ٤٠ – نز. زایینی ١٠٢) سەرنجی لەسەر جۆری زۆر نزمی شەرابی ڤاتیکان داوە.[١٦] تاسیتووس نووسیویەتی کە لە ساڵی ٦٩ی زایینیدا، واتە ساڵی چوار ئیمپراتۆرەکە، کاتێک سوپای باکوور کە ڤیتێلیۆسی گەیاندە دەسەڵات گەیشتنە ڕۆما، «بەشێکی زۆریان لە ناوچە ناتەندروستەکانی ڤاتیکان نشینگەیان گرت، کە بووە ھۆی مردنی زۆرێک لە سەربازە ئاسایییەکان؛ و بەھۆی نزیکیی ڕووباری تیبەر، ناتوانیی گالەکان و ئەڵمانەکان بۆ بەرگەگرتنی گەرما و ئەو چاوچنۆکییەی کە بەھۆیەوە لە ڕووبارەکەیان دەخواردەوە، جەستەیانی لاواز کرد، کە پێشتر نێچیرێکی ئاسانی نەخۆشی بوون».[١٧]

لێکدانەوەیەکی سەرەتایی بۆ شوێنە پەیوەندیدارەکانی سیرکەکە، و سەردەمی ناوەڕاست و کڵێساکانی ئێستای سانت پیتەر
یەکێک لە لێکدانەوە نوێیە ئەگەرییەکان[١٨]

لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمادا، زۆرێک لە ڤێلاکان لەوێ دروست کران، دوای ئەوەی ئەگریپینای گەورە (١٤ پێش زایین – ١٨ی تشرینی یەکەمی ٣٣ی زایینی) ناوچەکەی وشک کردەوە و باخچەکانی لە سەرەتای سەدەی ١ی زایینیدا چاند. لە ساڵی ٤٠ی زایینیدا کوڕەکەی، ئیمپراتۆر کالیگولا، لە ناو باخچەکانیدا سیرکێکی بۆ گالیسکەوانەکان دروست کرد. دواتر لەلایەن ئیمپراتۆر نێرۆوە تەواو کرا و ناوی لێنرا Circus Gaii et Neronis،[١٩] کە بەزۆری بە سادەیی پێی دەگوترا سیرکی نێرۆ.[٢٠]

ئۆبێلیسکی ڤاتیکان لە گۆڕەپانی سانت پیتەر کۆتا پاشماوەی دیاری سیرکی نێرۆیە. لەلایەن ئیمپراتۆر کالیگولاوە لە ھێلیۆپۆلیس لە میسری ڕۆمانییەوە ھێنراوە. ئۆبێلیکسەکە لە سەرەتادا لە ناوەندی «سپینا» (ناوەڕاست)ی سیرکی ڕۆمانیدا وەستابوو.[٢١] سیرکەکە بوو بە شوێنی شەھیدبوونی زۆرێک لە مەسیحییەکان دوای ئاگرکەوتنەوە گەورەکەی ڕۆما لە ساڵی ٦٤ی زایینیدا. نەریت دەڵێت لەم سیرکەدا بوو کە سانت پیتەر بە سەرەوژێری لە خاچ درا.[٢٢] لە ساڵی ١٥٨٦دا، ئۆبێلیکسەکە لەلایەن پاپا سیکستووسی پێنجەمەوە گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای، بە بەکارھێنانی ڕێگەیەک کە لەلایەن تەلارسازی ئیتاڵی دۆمینیکۆ فۆنتاناوە داھێنرابوو.[٢٣]

لە بەرامبەر سیرکەکەدا گۆڕستانێک ھەبوو کە بەھۆی ڤیا کۆرنێلیاوە جیا کرابووەوە. شوێنەوارە ئایینییەکانی پرسە، مەزارگەکان، گۆڕە بچووکەکان، و قوربانگاھەکان بۆ خوداوەندە بتپەرستەکانی ھەموو جۆرە ئایینە فرەخودایییەکان، پێش دروستکردنی کڵێسای کۆنستانتینی سانت پیتەر لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٤دا دروست کرابوون. مەزارگەیەک کە بۆ خوداوەندی فریجی سیبێل و ھاوەڵەکەی ئاتیس تەرخان کرابوو، ماوەیەکی زۆر دوای ئەوەی کڵێسای کۆنی سانت پیتەر لە نزیکیدا دروست کرا، بە چالاکی مایەوە.[٢٤] پاشماوەی ئەم نێکرۆپۆلیسە کۆنە لە کاتی نۆژەنکردنەوەکاندا لەلایەن پاپاکانەوە لە بەدرێژایی سەدەکاندا دۆزرایەوە، کە لە کاتی ڕێنێسانسدا بەردەوام زیادی دەکرد تاوەکو لە ساڵی ١٩٣٩ بۆ ١٩٤١ لەسەر فەرمانی پاپا پیوسی دوازدەھەم بە شێوەیەکی سیستماتیک ھەڵکۆڵرا.

کڵێسای کۆنستانتینی لە ساڵی ٣٢٦ لەسەر ئەو شوێنەی کە پێیان وابوو گۆڕی سانت پیتەرە و لەو گۆڕستانەدا نێژراوە، دروست کرا.[٢٥] لەو کاتەوە، ناوچەکە لە پەیوەندی لەگەڵ چالاکییەکانی کڵێساکەدا ئاوەدانتر بوو. کۆشکێک لە نزیکیدا ھەر لە سەدەی ٥دا لە سەردەمی پاپایەتی پاپا سیماکوس (ماوەی حوکمڕانی ٤٩٨–٥١٤) دروست کرا.[٢٦] شوورەی لیۆن لەلایەن پاپا لیۆی چوارەمەوە دوای تاڵانکردن لەلایەن ھێرشبەرە موسڵمانەکانەوە لە کڵێسای کۆنی سانت پیتەر لە ساڵی ٨٤٦دا دروست کرا.[٢٧]

ویلایەتە پاپایییەکان

[دەستکاری]
نەخشەی نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا لە ساڵی ١٧٩٦، کە ویلایەتە پاپایییەکان لە ناوەندی ئیتاڵیا بە ڕەنگی مۆر نیشان دەدات

پاپاکان وردە وردە ڕۆڵێکی دنیایییان وەک فەرمانڕەوای ناوچەکانی نزیک ڕۆما وەرگرت. ئەوان حوکمی ویلایەتە پاپایییەکانیان دەکرد، کە بەشێکی گەورەی نیمچەدوورگەی ئیتاڵیایان دەگرتەوە، بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ تا ناوەڕاستی سەدەی ١٩، کاتێک ھەموو ئەو ناوچانەی سەر بە پاپایەتی بوون لەلایەن شانشینی ئیتاڵیای تازە دروستکراو دەستیان بەسەردا گیرا.[ژێدەر پێویستە]

بۆ زۆربەی ئەم ماوەیە، پاپاکان لە ڤاتیکان نەدەژیان. کۆشکی لاتێران، لە لای پێچەوانەی ڕۆما، نیشتەجێی ھەمیشەییی ئەوان بوو بۆ ماوەی نزیکەی ھەزار ساڵ. لە ساڵی ١٣٠٩ تا ١٣٧٧، ئەوان لە ئەڤینیۆن لە فەڕەنسا دەژیان. لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ ڕۆما، بڕیاریان دا لە ڤاتیکان بژین. لە ساڵی ١٥٨٣دا گواسترانەوە بۆ کۆشکی کویریناڵ، دوای ئەوەی کارەکانی لە سەردەمی پاپا پۆڵسی پێنجەم (١٦٠٥–١٦٢١) تەواو بوو. لە ساڵی ١٨٧٠دا، دوای دەستبەسەرداگرتنی ڕۆما، پاپاکان لە ڤاتیکان دەژین. شوێنی نیشتەجێبوونی پێشوویان لە کۆشکی کویریناڵ لەلایەن پاشای ئیتاڵیاوە دەستی بەسەردا گیرا.[ژێدەر پێویستە]

لەژێر دەسەڵاتی ئیتاڵیا (١٨٧١–١٩٢٩)

[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٧٠دا دارایییەکانی پاپا لە دۆخێکی نادیاردا مانەوە کاتێک ڕۆما لکێندرا بە ھێزە ئیتاڵییەکانەوە، کە یەکگرتنی ئیتاڵیای گەیاندە کۆتایی، دوای بەرگرییەکی کەم لەلایەن ھێزەکانی پاپاوە. لە نێوان ١٨٦١–١٩٢٩، پێگەی پاپای ڕۆما بە «کێشەی ڕۆمانی» ناودەبرا.[ژێدەر پێویستە]

لەکاتێکدا ئیتاڵیا خۆی بەدوور گرت لە دەستوەردان لە سنوورە نزیکەکانی ڤاتیکان، دەوڵەت بە شێوەیەکی سیستماتیک دەستی بەسەر موڵک و ماڵی کڵێسادا گرت لە تەواوی باقی نیمچەدوورگەکەدا. لە ساڵی ١٨٧١دا کۆشکی کویریناڵ لەلایەن پاشای ئیتاڵیاوە دەستی بەسەردا گیرا و بوو بە کۆشکی پاشایەتی. لەو کاتەوە، پاپاکان بە بێ بێزارکردن لە ناو دیوارەکانی ڤاتیکاندا نیشتەجێ بوون، و ھەندێک ئیمتیازاتی پاپایی لەلایەن یاسای گەرەنتییەکانەوە ناسێندران، لەوانە مافی ناردن و وەرگرتنی باڵیۆزان. پاپاکان دانیان بە مافی پاشای ئیتاڵیا بۆ حوکمڕانی لە ڕۆما نەنا، و ڕەتیان کردەوە کۆمەڵگەی ڤاتیکان جێبھێڵن تا ئەو کاتەی ناکۆکییەکە لە ساڵی ١٩٢٩دا چارەسەر کرا. پاپا پیوسی نۆیەم (١٨٤٦–١٨٧٨)، کۆتا فەرمانڕەوای ویلایەتە پاپایییەکان، وەک «زیندانی لە ڤاتیکان» ناودەبرا. بەھۆی ناچارکردنیان بۆ دەستبەرداربوون لە دەسەڵاتی دنیایی، پاپاکان جەختیان کردەوە سەر پرسە ڕۆحییەکان.[٢٨]

پەیمانەکانی لاتێران

[دەستکاری]

ئەم بارودۆخە لە ١١ی شوباتی ١٩٢٩دا چارەسەر کرا، کاتێک پەیمانی لاتێران لە نێوان کورسی پیرۆز و شانشینی ئیتاڵیا لەلایەن سەرۆک وەزیران و سەرۆکی حکوومەت بێنیتۆ موسۆلینی بە نوێنەرایەتی پاشا ڤیکتۆر ئیمانوێلی سێیەم و لەلایەن سکرتێری دەوڵەتی کاردیناڵ پیێترۆ گاسپاری بۆ پاپا پیوسی یازدەھەم واژوو کرا.[٢٩][٣٠][٣١] پەیماننامەکە، کە پەسەند کرا[٩] و لە ٧ی حوزەیرانی ١٩٢٩دا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە،[١٠] دەوڵەتی سەربەخۆی شاری ڤاتیکانی دامەزراند و پێگەی تایبەتی مەسیحییەتی کاتۆلیکی لە ئیتاڵیا دووپات کردەوە.[٣١]

جەنگی جیھانیی دووەم

[دەستکاری]
مۆسیقاژەنانی سوپای بەریتانیای لیوای ٣٨ (ئیرلەندی) لە حوزەیرانی ١٩٤٤دا لە بەردەم کڵێسای سانت پیتەر دەژەنن

کورسی پیرۆز، کە فەرمانڕەوایی شاری ڤاتیکانی دەکرد، لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لەژێر ڕێبەرایەتی پاپا پیوسی دوازدەھەمدا ڕامیارییەکی بێلایەنیی پەیڕەو کرد. ھێزەکانی ئەڵمانی دوای ئاگربەستی کاسیبێل لە ئەیلوولی ١٩٤٣دا ڕۆمایان داگیر کرد، و ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە ساڵی ١٩٤٤دا ئەوانیان وەدەرنا. ھەردوولا ڕێزیان لە پێگەی شاری ڤاتیکان وەک «خاکی بێلایەن» گرت.[٣٢]

یەکێک لە لەپێشینە سەرەکییە دیپلۆماسییەکانی پیوسی دوازدەھەم ڕێگریکردن بوو لە بۆردوومانکردنی ڕۆما. ئاستێکی بەرزی ھەستیاری بووە ھۆی ئەوەی تەنانەت ناڕەزایەتی دەربڕێت بەرامبەر بە فڕێدانی نامیلکەکان بەسەر ڕۆمادا لەلایەن ھێزی ئاسمانیی پاشایەتی، بەو بانگەشەیەی کە ئەو چەند دانەیەی لەناو شاری ڤاتیکان نیشتنەتەوە بێلایەنییەکەیان پێشێل کردووە.[٣٣] ڕامیاریی حکوومەتی بەریتانیا بەرامبەر بە ڤاتیکان، وەک لە کۆنووسەکانی کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی وەزیراندا ھاتووە، ئەوە بووە کە «ئێمە بە ھیچ شێوەیەک نابێت بێزاری شاری ڤاتیکان بکەین، بەڵام کردەوەکانمان سەبارەت بە باقی ڕۆما بەندە بەوەی تا چەند حکوومەتی ئیتاڵیا پابەندی ڕێساکانی جەنگ دەبێت».[٣٣]

دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان چووە ناو جەنگەکەوە، بەرپرسانی ئەمریکا دژی بۆردوومانکردنی شاری ڤاتیکان بوون، لە ترسی ئازاردانی ئەندامە کاتۆلیکەکانی سوپای ئەمریکا، بەڵام ڕایان گەیاند کە «نەیاندەتوانی ڕێگری لە بەریتانییەکان بکەن لە بۆردوومانکردنی ڕۆما ئەگەر بەریتانییەکان بڕیاریان لەسەر بدایە». سوپای ئەمریکا تەنانەت سەربازە کاتۆلیکەکانی لە ھێرشە ئاسمانییەکانی سەر ڕۆما و ناوچەکانی تری خاوەن ئامادەیی بەرچاوی کاتۆلیک بەخشین، مەگەر خۆیان بە ویستی خۆیان ڕازی بووبان بەشداری بکەن. شایانی باسە، جگە لە ڕۆما، و پێدەچێت ئەگەری ڤاتیکان، ھیچ سەربازێکی کاتۆلیکی ئەمریکی ڕەتی نەکردەوە لە ئەرکێکدا لە ناو ئیتاڵیای ژێر دەستی ئەڵمانیادا بەشداری بکات. لە لایەکی ترەوە، بەریتانییەکان پێداگرییان دەکرد کە «ھەر کاتێک پێویستییەکانی جەنگ بخوازێت، ڕۆما بۆردوومان دەکەن».[٣٤]

لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٢دا، نێردەی بەریتانیا بۆ کورسی پیرۆز پێشنیاری کرد کە ڕۆما وەک شاری کراوە ڕابگەیەنرێت، پێشنیارێک کە کورسی پیرۆز زۆر زیاتر لەوەی مەبەستی نێردەکە بوو بە ڕژدی وەری گرت، کە نەیدەویست ڕۆما ببێتە شارێکی کراوە. موسۆلینی پێشنیارەکەی ڕەت کردەوە کاتێک کورسی پیرۆز پێشکەشی کرد. لە پەیوەندی لەگەڵ ھێرشی ھاوپەیمانان بۆ سەر سیسیلیا، ٥٠٠ فڕۆکەی ھێزە ئاسمانییەکانی سوپای ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ١٩ی تەممووزی ١٩٤٣دا ڕۆمای بۆردوومان کرد، و بە تایبەت ناوەندی ھێڵی ئاسنی ڕۆمایان کردە ئامانج. نزیکەی ١،٥٠٠ کەس کوژران، و پیوسی دوازدەھەم، کە لە مانگی پێشوودا وەک «زۆر نیگەران» لە ئەگەری بۆردوومانکردنی ڕۆما وەسف کرابوو، سەردانی ناوچە زیانلێکەوتووەکانی کرد. ھێرشێکی تری بۆردوومانی ھاوپەیمانان لە ١٣ی ئابی ١٩٤٣دا ڕووی دا، دوای ئەوەی موسۆلینی لە دەسەڵات لادرا.[٣٥] ڕۆژی دواتر، حکوومەتی نوێی ئیتاڵیا ڕۆمای وەک شارێکی کراوە ڕاگەیاند، دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ کورسی پیرۆز سەبارەت بە داڕشتنی ڕاگەیاندنەکە.[٣٦]

مێژووی دوای جەنگ

[دەستکاری]
دیمەنێکی گۆڕەپانی سانت پیتەر لە لوتکەی قوبەکەی میکایل ئەنجێلۆوە

پیوسی دوازدەھەم لە کاتی جەنگدا لە دامەزراندنی کاردیناڵەکان خۆی بەدوور گرت. تا کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەم، چەندین شوێنی بەتاڵی دیار ھەبوون: لەوانە کاردیناڵ سکرتێری دەوڵەت، کامرێلینگۆ، چانسلەر، و سەرۆکی کۆبوونەوەی ئایینییەکان.[٣٧] پیوسی دوازدەھەم لە سەرەتای ١٩٤٦دا ٣٢ کاردیناڵی دامەزراند، دوای ئەوەی لە پەیامی سەری ساڵی پێشووتریدا مەبەستی خۆی بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە ڕای گەیاندبوو.

لە ساڵی ١٩٧٠دا، فەیلەقی سەربازی پاپایی، جگە لە گاردی سویسری، لەلایەن پۆڵسی شەشەمەوە ھەڵوەشێنرایەوە.[٣٨] فەیلەقی جەندەرمەی شاری ڤاتیکان گۆڕدرا بۆ ھێزێکی پۆلیس و ئاسایشی مەدەنی.

لە ساڵی ١٩٨٤دا، کۆنکۆرداتێکی نوێ لە نێوان کورسی پیرۆز و ئیتاڵیا بڕگەکانی پەیماننامەکەی پێشووی دەستکاری کرد، لەوانە پێگەی مەسیحییەتی کاتۆلیک وەک ئایینی دەوڵەتی ئیتاڵیا، پێگەیەک کە بەپێی دەستوورێکی شانشینی سەردینیا لە ساڵی ١٨٤٨ پێی درابوو.[٣١]

لە ساڵی ١٩٩٥دا، دروستکردنی میوانخانەیەکی نوێ، دۆمۆس سانکتای مارتا، لە تەنیشت کڵێسای سانت پیتەر لەلایەن گرووپە ژینگەیییە ئیتاڵییەکانەوە، بە پشتگیری ڕامیارە ئیتاڵییەکان ڕەخنەی لێ گیرا. ئەوان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بینا نوێیەکە ڕێگری لە دیمەنەکانی کڵێساکە دەکات لە شوقە ئیتاڵییە نزیکەکانەوە.[٣٩] بۆ ماوەیەکی کورت پلانەکان پەیوەندییەکانی نێوان ڤاتیکان و حکوومەتی ئیتاڵیایان گرژ کرد. سەرۆکی بەشی خزمەتگوزارییە تەکنیکییەکانی ڤاتیکان بە توندی ئاڵنگارییەکانی بەرامبەر بە مافی دەوڵەتی ڤاتیکان بۆ بیناسازی لە ناو سنوورەکانیدا ڕەت کردەوە.[٣٩]

سیستمی سیاسی

[دەستکاری]

خاوەنی سیستمێکی سیاسیی تا ڕادەیەک ئاڵۆزە. پاپا سەرۆکی دەوڵەتە و لەلایەن ئەنجومەنی کاردیناڵەکانەوە ھەڵدەبژێردرێت. پاپا تا لە ژیاندا بێت پاپایە و خاوەنی دەسەڵاتێکی ڕەھای جێبەجێکردن و یاسا دانان و دادوەرییە. ھەر خۆشی ٥ ساڵ جارێک دەستەی بەڕێوەبردن دەسنیشان دەکات بۆ ئەنجامدانی کاروبارەکانی دەوڵەت، وەزیری دەوڵەتیش بریتییە لە کاردیناڵێک کە لەلایەن پاپاوە دەستنیشان دەکرێت و بەرپرسە لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی ڤاتیکان و کورسی پاپەوی.

سیاسەتی دەرەوە

[دەستکاری]

ڤاتیکان لە زۆربەی دەوڵەتانی جیھاندا باڵیۆزی ھەیە، بەتایبەت لە دەوڵەتە کاسۆلیکییەکاندا، ھەروەھا ئەو دەوڵەتانەش باڵیۆزیان لە ڤاتیکاندا ھەیە و بە زۆریش دەبنە باڵیۆزی وڵاتەکەشیان لە ئیتالیا چونکە ڕووبەری دەوڵەتی ڤاتیکان کەمە و ناچارن لە ڕۆمای پایتەختی ئیتالیا نیشتەجێببن. ڤاتیکان سیفەتی چاودێری ھەیە بەسەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە و ھەروەھا ئەندامی زۆرێک لە ڕێکەوتننامە نێونەتەوەیییەکانە و زیاتر جەخت لەسەر مەسەلە ئاینییەکان و ئاشتی و ھاریکاریی نێونەتەوەیی دەکاتەوە.

سوپا

[دەستکاری]
پاسەوانانی سویسرا

دەوڵەتی ڤاتیکان خاوەنی بچووکترین و دێرینترین سوپای نیزامییە لە جیھاندا کە بە پاسەوانانی سویسرا ناسراوە و لە ٢٢ کانوونی یەکەمی ساڵی ١٥٠٦ زاییندا لەلایەن پاپا یۆلیۆسی دووەمەوە دامەزرێنراوە و سەرەتا بریتیبوون لە کۆمەڵێک سەربازی بەکرێگیراو کە لە دەوڵەتی کۆنفیدرالی سویسراوە ھاتبوون. ژمارەی پاسەوانەکان نزیکە ١٠٠ کەسێک دەبن کە ئەرکیان پارێزگاریکردنە لە خودی پاپا و دەبێت ھەمویان نێرینە و کاسۆلیکی و سویسری بن. ڤاتیکان ھێزی دەریایی و ئاسمانی نییە و دەوڵەتی ئیتالیا لەبواری بەرگری دەرەکیدا ھاوکاری دەکات.

تێبینییەکان

[دەستکاری]

    سەرچاوەکان

    [دەستکاری]
    1. ↑ According to paragraph 2 of the Law on the Sources of Law of 7 June 1929, all laws and state regulations are published in Italian in the Supplement for the Laws and Regulations of the State of Vatican City, attached to the Acta Apostolicae Sedis. The text of the first seven points published in the supplement is provided here: «ACTA APOSTOLIGAE SEDIS SUPPLEMENTO PER LE LEGGI E DISPOSIZIONI DELLO STATO DELLA CITTÀ DEL VATICANO» (PDF) (بە ئیتالی). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
    2. ↑ «About the Holy See». GAC. ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
    3. ↑ «Regimini Ecclesiae Universae, I, I, 10» (بە Italian). لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
    4. ↑ Giorgio، Valentina di (٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥). «Vatican renounces exclusive use of Latin: new regulations allow proceedings in other languages». ZENIT - English (بە ئیسپانی). لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
    5. ↑ Solemn oath of the Vatican Swiss guards. ٦ی ئایاری ٢٠١٤ – لەڕێگەی YouTube. {{cite AV media}}: |archive-url= requires |url= (یارمەتی)
    6. ↑ «Vatican City :: Italy Explained». لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
    7. ↑ «Legislative and Executive Bodies». Vatican City State. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
    8. ↑ Pope John Paul II (٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠). «Fundamental Law of Vatican City State» (PDF). Vatican City State. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٦ی شوباتی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
    9. 1 2 Ekpo، Anthony (٢٠٢٤). The Roman Curia: History, Theology, and Organization (بە ئینگلیزی). Washington, DC: Georgetown University Press. لاپەڕە ٨. ژپنک ٩٧٨-١-٦٤٧١٢-٤٣٦-٦.
    10. 1 2 «Lateran Treaty». Encyclopedia Britannica (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
    11. ↑ De Agostini Atlas Calendar 3 June 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., 1930, p. 99. (ئیتالی)
    12. ↑ De Agostini Atlas Calendar 3 June 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., 1945–1946, p. 128. (ئیتالی)
    13. ↑ «Population» (بە ئیتالی). Vatican City State. ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤.
    14. 1 2 Liverani 2016، لاپەڕە 21
    15. ↑ Petacco 2016، لاپەڕە 11
    16. ↑ «Damien Martin, "Wine and Drunkenness in Roman Society"» (PDF). لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٧ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
    17. ↑ Tacitus, The Histories, II, 93, translation by Clifford H. Moore (The Loeb Classical Library, first printed 1925)
    18. ↑ Based on "Outline of St. Peter's, Old St. Peter's, and Circus of Nero".
    19. ↑ Lanciani، Rodolfo Amedeo (١٨٩٢). Pagan and Christian Rome (بە ئینگلیزی). London: Macmillan. لاپەڕە ١٢٧.
    20. ↑ «Vatican City in the Past». لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
    21. ↑ Pliny the Elder, Natural History XVI.76.
    22. ↑ «St. Peter, Prince of the Apostles». Catholic Encyclopedia. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
    23. ↑ Travels and Adventures 29 June 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., Chapter 3, Pero Tafur, digitized from The Broadway Travellers series, edited by Sir E. Denison Ross and Eileen Power, translated and edited with an introduction by Malcolm Letts (New York, London: Harper & brothers 1926)
    24. ↑ «Altar dedicated to Cybele and Attis». Vatican Museums. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
    25. ↑ Fred S. Kleiner, Gardner's Art through the Ages (Cengage Learning 2012 12 September 2015 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. ISBN 978-1-13395479-8), p. 126
    26. ↑ «Vatican». Columbia Encyclopedia (چاپی Sixth). 2001–2005. لە ڕەسەنەکە لە 7 February 2006 ئەرشیڤ کراوە.
    27. ↑ Hodges، Richard؛ Whitehouse، David (١٩٨٣). Mohammed, Charlemagne & the Origins of Europe. Cornell University Press. لاپەڕە ١٦٨. ژپنک ٠-٨٠١٤-٩٢٦٢-٩.
    28. ↑ Wetterau، Bruce (١٩٩٤). World History: A Dictionary of Important People, Places, and Events, from Ancient Times to the Present. New York: Henry Holt & Co. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٥٠-٢٣٥٠-٣.
    29. ↑ «Preamble of the Lateran Treaty» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠١٤ ھێنراوە.
    30. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "lateran" نەدراوە
    31. 1 2 3 «Patti lateranensi, 11 febbraio 1929 – Segreteria di Stato, card. Pietro Gasparri». The Holy See. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
    32. ↑ «Rome». Ushmm.org. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
    33. 1 2 Chadwick 1988، لاپەڕەکانی 222–232.
    34. ↑ Chadwick 1988، لاپەڕەکانی 232–236.
    35. ↑ Chadwick 1988، لاپەڕەکانی 236–244.
    36. ↑ Chadwick 1988، لاپەڕەکانی 244–245.
    37. ↑ Chadwick 1988، لاپەڕە 304.
    38. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Vatican State" نەدراوە
    39. 1 2 Thavis، John (٢٠١٣). The Vatican Diaries: A Behind-the-Scenes Look at the Power, Personalities and Politics at the Heart of the Catholic Church. NY: Viking. لاپەڕە ١٢١–١٢٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٠-٠٢٦٧١-٥.
    ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ڤاتیکان تێدایە.
    وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڤاتیکان&oldid=1609178»