بۆ ناوەڕۆک بازبدە

وان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
وان
Wan
شار
Van
چەند دیمەنێکی شاری وان
وڵاتتورکیا
ھەرێمباکووری کوردستان
ناوچەئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
پارێزگاوان
بەرزایی
١٧٢٦ مەتر (٥٬٦٦٣ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 (٢٠١٢)
 • سەرجەم٣٧٠٬١٩٠[١]
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (باکووری)
 • ئایینئیسلام (سوننە)
کۆدی تەلەفۆن٠٢٧٦
وێبگەhttp://www.van.gov.tr/

وان (بە کوردیی باکووری: Wan) شارێکە لە باکووری کوردستان و تورکیا کە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی واندا ھەڵکەوتووە. شارێکی دێرینی باکوورە زور جێگای دێرینی لێ ھەیە.[٢] یەکێک لە گەورەترین شارەکانی باکووری کوردستانە کە دانیشتووانی لە ٣٥٠ھەزار کەس[٣] زیاترە و کەوتووەتە سەر دەشتایییەکی بەپیتی کشتوکاڵییەوە گەلێ کارگەی پیشەسازیی تێدایە وەک: ڕستن و چنین، کارگەی چیمەنتۆ و پێڵاو دروستکردن. ھەروەھا ئەم شارە ناوەندی پارێزگای وانە.[٤]

مێژوو

[دەستکاری]
مەنجەڵێکی ئورارتوویی لە مۆزەخانەی شارستانییەتەکانی ئانادۆڵ

ھەڵکۆڵین و ڕووپێوییە شوێنەوارییەکان کە لە پارێزگای وان ئەنجام دراون، ئاماژە بەوە دەکەن کە مێژووی نیشتەجێبوونی مرۆڤ لەم ناوچەیەدا لانی کەم بۆ ٥٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. تەپەی تیلکیتەپە، کە لە کەناراوەکانی دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە باشووری قەڵای وان ھەڵکەوتووە، تاکە سەرچاوەی زانیارییە دەربارەی کۆنترین کولتووری وان.

ئورارتوو

[دەستکاری]
نەخشەبەردینی خەشارشای مەزن لەسەر تاشەبەردەکانی خوار قەڵای وان

لەژێر ناوی کۆنی «تووشپا»، وان پایتەختی پاشایەتیی ئورارتوو بوو لە سەدەی ٩یەمی پێش زایین. نیشتەجێبوونی سەرەتایی لەسەر کەنارە لێژەکە چڕ ببووەوە کە ئێستا بە قەڵای وان («ڤان کالێسی») دەناسرێت، نزیک لە لێواری دەریاچەی وان و چەند کیلۆمەترێک لە ڕۆژاوای شاری مۆدێرن. نەخشەبەردینی خەتی بزماری ئورارتوویی کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٨ەم و ٧ەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە لێرە دۆزراونەتەوە. ناوی «وان» لە ناوی ناوخۆیی ئورارتوویی «بیانیا» وەرگیراوە.[٥] خەمڵاندنێکی «پارێزگارانە» لەلایەن چارڵز ئەی برنی ژمارەی دانیشتووانی تووشپا و دەوروبەری بە ٥٠،٠٠٠ کەس داناوە.[٦][٧]

پاشایەتیی ئەرمەنستان

[دەستکاری]

ناوچەکە لە سەدەی ٧ەمی پێش زایین کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئۆرۆنتییەکان و دواتر بە خێرایی لە ناوەڕاستی سەدەی ٦ەمی پێش زایین کەوتە دەست ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی. قەڵای وان، کە لە دەرەوەی ناوەندی شاری وان ھەڵکەوتووە، نەخشەبەردینەیەکی سێ زمانیی خەشارشای مەزن لە سەدەی ٥ەمی پێش زایینی تێدایە لەسەر بەشێکی لووسی تاشەبەردەکە، کە نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەوییەوە بەرزە لە نزیک قەڵاکە. نەخشەبەردینەکە بە بارودۆخێکی نزیک لە بێبەری ماوەتەوە و دابەش کراوە بۆ سێ ستوونی ٢٧ دێڕی کە بە (لە چەپەوە بۆ ڕاست) فارسیی کۆن، بابلی و ئیلامی نووسراون. لە ٣٣١ پێش زایین، وان لەلایەن ئەسکەندەری مەزن داگیر کرا و دوای مردنی بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی سلووکی. تا سەرەتای سەدەی ٢یەمی پێش زایین بەشێک بوو لە پاشایەتیی ئەرمەنستان. لە سەردەمی پاشای ئەرمەنی، تیگرانی دووەم بوو بە ناوەندێکی گرنگ، کە شاری تیگراناکێرتی لە سەدەی ١ەمی پێش زایین دامەزراند.[٨] لە سەدە سەرەتایییەکانی پێش زایین، کەوتە دەست خانەدانی ئەشکانی تا سەدەی ٣یەمی زایینی. بەڵام لەم ماوەیەدا جارێکیش کەوتە دەست خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان. لە «مێژووی ئەرمەنستان» کە بۆ مۆفسیس خۆرێناتسی دەگەڕێتەوە، شارەکە بە «تۆسپ» ناوبراوە، کە لە «تووشپا»ی ئورارتووییەوە ھاتووە.[٩]

بیزەنتینییەکان، ساسانییەکان و ئارتسروونییەکان

[دەستکاری]
لایەندارییە مێژووییەکان

ئورارتوو ٨٣٢ پ.ز–٥٩٠ پ.ز
ساتراپیی ئەرمەنستان ٥٧٠ پ.ز–٣٢١ پ.ز
پاشایەتیی ئەرمەنستان ٣٢١ پ.ز–٤٢٨ ز
مارزبانیی ئەرمەنستان ٤٢٨–٦٤٦
ئەرمینیە ٦٥٤–٨٨٤
ئەرمەنستانی باگراتی ٨٨٤–١٠٢٤
↳پاشایەتیی ڤاسپووراکان ٩٠٨–١٠٢٤
ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی ١٠٢٤–١٠٧١
ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی ١٠٧١–١١٠٠ەکان
ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل ١٢٤٠ەکان–١٣٣٠ەکان
ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی ١٥٠٢–١٥١٥، ١٥٢٠–١٥٤٨، ١٦٠٤–١٦٣٩
عوسمانییەکان ١٥١٥–١٥٢٠، ١٥٤٨–١٦٠٤، ١٦٣٩–١٩١٦
کۆماری ئەرمەنستان ١٩١٨–١٩٢٠
تورکیا ١٩٢٢–ئێستا

دوای ڕووخانی پارتییەکان و دەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی نوێی فارسی، کە زیاتر بە ئیمپراتۆریەتیی ساسانی دەناسرێت،[١٠] شارەکە کەوتە دەست ئەمانەی دوایی. لە ماوەی زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ لە جەنگەکانی ڕۆم و فارس، ھەندێک لە جەنگەکان لە شوێنی وانی ئێستا و دەوروبەری ئەنجام دران. ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی بۆ ماوەیەکی کورت لە ٦٢٨ بۆ ٦٤٠ ناوچەکەی بەدەستەوە بوو، دوای سەرکەوتن لە جەنگی بیزەنتی و ساسانیی ٦٠٢–٦٢٨، کە دوای ئەوە لەلایەن عەرەبە موسڵمانەکانەوە داگیر کرا، کە داگیرکارییەکانی خۆیان وەک پارێزگای ئەرمینیە چەسپاند.[١١] دابەزینی دەسەڵاتی عەرەب لە کۆتاییدا ڕێگەی بە فەرمانڕەوا خۆجێیییە ئەرمەنییەکان دا دووبارە دەربکەونەوە، کە بنەماڵەی ئارتسروونی بەم زووانە بوونە بەھێزترین.[١٢] لە سەرەتادا وابەستەی فەرمانڕەواکانی پاشایەتیی ئانی بوون، لە ٩٠٨ سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاند و پاشایەتیی ئەرمەنیی پاشایەتیی ڤاسپووراکانیان دامەزراند.[١٣] پاشایەتییەکە پایتەختێکی دیاریکراوی نەبوو: دەربارەکە دەگوازرایەوە کاتێک پاشا نیشتەجێبوونی خۆی لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەگوازرایەوە، وەک شاری وان، ڤۆستان، ئاغتەمار و ھتد.[١٣] لە ١٠٢١ دوا پاشای ڤاسپووراکان، سێنێکێریم ھۆڤانێس ئارتسروونی، تەواوی پاشایەتییەکەی بەخشی بە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی، کە تێمای ڤاسپووراکانیان لەسەر ناوچەکانی پێشووی ئارتسروونی دامەزراند. وان لە سەردەمی دەسەڵاتی بیزەنتینیدا بە ئیوا (یۆنانیی کۆن: Εύα) ناوبرا.[١٤]

ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی و ڕۆم

[دەستکاری]

ھێرشەکانی تورکە سەلجووقییەکان بۆ ناو ڤاسپووراکان لە دەیەی ١٠٥٠ دەستی پێکرد. دوای سەرکەوتنیان لە ١٠٧١ لە جەنگی مەلازگرد، تەواوی ناوچەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی ئەوان.[١٥] دوای ئەوان، فەرمانڕەوا موسڵمانە خۆجێیییەکان دەرکەوتن، وەک ئەھلاتشاھەکان و کوردی ئەیووبییەکان (١٢٠٧). بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ، وان لەلایەن سەڵتەنەتی سەلجووقیی ئانادۆڵ بەدەستەوە بوو تا دەیەی ١٢٤٠ کاتێک لەلایەن مەغۆلەکان داگیر کرا. لە سەدەی ١٤ەمدا، وان بەدەست تەیموورییەکان بوو، دوای ئەوانیش یەکێتییەکانی تورکومانی قەرەقۆینلۆ و ئاق قۆینلۆ.

جوگرافیا

[دەستکاری]

شاری وان کەوتووەتە سەر پارێزگای وان کە یەکێک لە پارێزگاکانی کوردستان لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵاتە. شارەکە جگە لە دەریاچەی وان جێگەی گەشتیاریی تری وەک قەڵای وان ھەیە.

ڕامیاری

[دەستکاری]
ھەدەپە لە ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩دا بە زۆرینەیەکی بەرچاو لە وان سەرکەوت.

لە ھەڵبژاردنە شارەوانییەکانی ٢٠١٩، بێدیا ئۆزگۆکچە ئەرتان لە پارتی ھەدەپە وەک سەرۆکی شارەوانیی وان ھەڵبژێردرا. لە ئابی ٢٠١٩ لە پایەکەی دوور خرایەوە و دواتر سزای ٣٠ ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێنرا بە تۆمەتی پشتگیریکردنی تیرۆر وەک بەشێک لە سەرکوتی حکوومەت دژی ڕامیارانی کوردی پارتی ھەدەپە؛ دەوڵەتی تورکیا وەسییەکی دەوڵەتیی دانەنراوی بە ناوی محەممەد ئەمین بیلمەز لە شوێنی ئەو دانا. زۆرێک لە سەرۆک شارەوانییە کوردەکانی تریش لە شارە کوردییەکانی تری سەرانسەری ناوچەکە تووشی ھەمان چارەنووس بوون.[١٦][١٧] خۆپیشاندان دژی ئەم بڕیارە دروست بوو کە لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە بە بەکارھێنانی تانکی ئاو سەرکوت کران؛ ھەندێک لە خۆپیشاندەران کوژران.[١٨][١٩][٢٠]

دانیشتووانناسی

[دەستکاری]

لە کۆتاییی ٢٠٢٤دا ژمارەی دانیشتووانی شاری وان ٥٢٢،٨٨٥ کەس بووە،[٢١] بەڵام سەرۆک شارەوانیی پێشوو بورھان یەنگون وتوویەتی کە ڕەنگە بگاتە ٦٠٠،٠٠٠ کەس.[٢٢] ناوچەی ناوەندیی پێشووی وان ڕووبەری ١،٩٣٨.١٤ کیلۆمەتر دووجای داپۆشیبوو، بەڵام دواتر دابەش کرا بۆ دوو ناوچەی نوێ (ئیپەکیۆڵو و تووشبا).[٢٣] ئەمڕۆ، وان زۆرینەیەکی کورد و کەمینەیەکی تورکی ھەیە.[٢] ئەو زانایانەی لێکۆڵینەوە لە بەکارھێنانی زمان لە ناوچەی وان دەکەن، کورمانجییان وەک زمانی ئاخاوتنی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە.[٢٤] ڕاپرسییە زمانەوانییە-کۆمەڵایەتییەکانی پارێزگا زۆرینە کوردەکان، لەوانەش وان، ڕێژەیەکی بەرزی بەکارھێنانی ڕۆژانەی زمانی کوردییان لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەدا دۆزیوەتەوە، لەگەڵ ئاستی جیاوازی دووزمانیی تورکی.[٢٥]

زمان

[دەستکاری]

کورمانجی (کوردیی باکوور) زمانی سەرەکییە کە زۆرینەی کورد لە وان قسەی پێ دەکەن. لێکۆڵینەوەیەکی زمانەوانیی-کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی وان لەلایەن شێروانی و بارلیک (٢٠٢٠) کورمانجیی وەک زمانی زگماکی باڵادەست لە نێوان دانیشتووانە کوردەکەی شارەکەدا تۆمار کردووە، لە کاتێکدا تورکی وەک زمانی کارگێڕیی گشتی و خوێندنی فەرمی کار دەکات.[٢٦][٢٧]

قەڵای وان

[دەستکاری]

قەڵای وان یەکێکە لە شوێنەوارە مێژوویییەکان و دیمەنە سەرەنج ڕاکێشەکانی شاری وان لە باکووری کوردستانە، کە بە دووری پێنج کیلۆمەتر دەکەوێتە ڕۆژاوای ناوەندی شارەکە.[٢٨]

دیمەنێکی قەڵای وان لە نزیکەوە
دیمەنێکی قەڵای وان لە دوورەوە

قەڵاکە بەسەر دەریاچەی واندا دەڕوانێ و بووەتە ھۆکاریکی باش بۆ ڕاکێشانی گەشتیاران بۆ شارەکە. ئەم قەڵایە بەھۆی ئەوەی لە شوێنێکی بەرزدایە و دەڕوانێت بەسەر تەواوی شارەکە و دەریاچەی واندا، بووەتە شوێنێکی گەشتیاری و ژمارەیەکی زۆر گەشتیار ڕووی تێدەکەن.[٢٩][٣٠]

زەریاچەی وان

[دەستکاری]
زەریاچەی وان

دەریاچەی وان، زەریاچەی وان یان گۆلی وان لە باکووری کوردستان و لە نێوان دوو پارێزگای وان و بدلیس ھەڵکەوتووە. گۆلی وان گەورەترین گۆلی کوردستانە و لە قووڵترین شوێنیدا ٤٥١ مەتر قووڵە و چوار دوورگەی تێدایە.[٣١]

پشیلەی وان

[دەستکاری]
پشیلەی وان

پشیلەی وان ڕەگەزێک لە پشیلەکانی خۆماڵی و ناوداری شاری وانە. ئەم پشیلە لەبەر ھەبوونی پێستی سپی و جیاوازبوونی ڕەنگی چاوەکانی زۆر لەبەر چاوە.[٣٢]

پەیوەندی نێونەتەوەیی

[دەستکاری]

دەستە خوشک

[دەستکاری]

وان لەگەڵ دوو شاران دەستە خوشکە کە لە خوارەوە نوسراوەن:

پێشانگا

[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Archived copy». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٠ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  2. 1 2 Özoğlu، Hakan (ئایاری ١٩٩٦). «State–Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th-and 17th-Century Ottoman Empire». British Journal of Middle Eastern Studies. ٢٣ (1). Taylor & Francis: ٥–٢٧. doi:١٠.١٠٨٠/١٣٥٣٠١٩٩٦٠٨٧٠٥٦٢٠.
  3. ↑ «Archived copy». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٠ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  4. ↑ «Archived copy». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی شوباتی ٢٠١٠ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: archived copy as title (بەستەر)
  5. ↑ Edmund Herzig, Marina Kurkchiyan, The Armenians: Past And Present In The Making Of National Identity, p. 31.
  6. ↑ Burney، Charles (کانوونی یەکەمی ١٩٧٢). «Urartian Irrigation Works». Anatolian Studies (بە ئینگلیزی). ٢٢: ١٨٣. doi:١٠.٢٣٠٧/٣٦٤٢٥٦٢. ISSN ٢٠٤٨-٠٨٤٩. JSTOR ٣٦٤٢٥٦٢. S2CID ١٣١٦٥٧٧١٠. The construction of the Menua canal would have made a population of fifty thousand in Van itself, the city and its garden suburbs, a conservative estimate. Since the population in the nineteenth century A.D. exceeded that figure, there is no need to suggest a smaller population in the Urartian capital.26 This may have reached its highest level under Rusa II...
  7. ↑ Çevik، Özlem (کانوونی دووەمی ٢٠٠٥). «The Change of Settlement Patterns in Lake Van Basin: Ecological Constrains caused by Highland Landscape». Altorientalische Forschungen. ٣٢ (1). doi:١٠.١٥٢٤/aofo.٢٠٠٥.٣٢.١.٧٤. S2CID ١٦٣٦٦١٦٠٧. According to Burney's conservative estimate, the population of Tushpa was 50.000 people.59 [Burney (1972,182).]
  8. ↑ The Journal of Roman Studies – Page 124 by Society for the Promotion of Roman Studies
  9. ↑ «The Kingdom of van (Urartu) by A. H. Sayce (Cambridge Ancient History vol. III, part 1), pp. 169-186. Urartian History. Remote and Classical Antiquity».
  10. ↑ The Met Museum Website: The Sasanian Empire (224–651 CE)
  11. ↑ The Cambridge Medieval History Series volumes 1–5 by Plantagenet Publishing, 2nd to last paragraph on the page linked to. (no page numbers shown on the online document)
  12. ↑ Iranica Online Website: Artsruni
  13. 1 2 Armenian History Website: Kingdom of Vaspurakan
  14. ↑ Moulet، Benjamin (١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦)، «Chapitre I. Hiérarchie ecclésiastique et maillage du territoire»، Évêques, power et société à Byzance (viiie-xie siècle) : Territoires, communautés et individus dans la société provinciale byzantine، Byzantina Sorbonensia (بە فەرەنسی)، Paris: Éditions de la Sorbonne، لاپەڕە ٣٩–١٢٦، ژپنک ٩٧٨-٢-٨٥٩٤٤-٨٣١-٨، لە ١١ی تەممووزی ٢٠٢١ ھێنراوە
  15. ↑ "The Turks in History", Roderic H. Davison, Essays in Ottoman and Turkish History, 1774–1923: The Impact of the West, (University of Texas Press, 1990), 3.
  16. ↑ «Erdogan vows re-seizure of Kurdish municipalities should HDP win local elections». www.kurdistan24.net (بە ئینگلیزی). ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨. لە ٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  17. ↑ «Turkey: Kurdish Mayors' Removal Violates Voters' Rights». Human Rights Watch (بە ئینگلیزی). ٧ی شوباتی ٢٠٢٠. لە ٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  18. ↑ «Turkey : Police and militias killing of Kurdish protesters must be investigated and prosecuted». Human Rights Documents online. doi:١٠.١١٦٣/٢٢١٠-٧٩٧٥_hrd-٠٠٣٥-٢٠١٤١٣٢. لە ٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  19. ↑ «Three pro-Kurdish mayors replaced in southeastern Turkey». Middle East Eye (بە ئینگلیزی). لە ٢ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  20. ↑ Gunes، Cengiz (١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤). «Kurdish Political Activism in Turkey: An Overview». Singapore Middle East Papers. doi:١٠.٢٣٩٧٦/SMEP.٢٠١٤٠٠٨.
  21. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "citypop" نەدراوە
  22. ↑ TESEV. "An Assessment of the Van Action Plan for the Internally Displaced" Accessed at http://www.tesev.org.tr/UD_OBJS/PDF/DEMP/TESEV_VanActionPlanReport.pdf 2010-10-11 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  23. ↑ see article on Van Province, particularly section on component districts.
  24. ↑ Sherwani، Ari؛ Barlik، Birsen (٢٠٢٠). «The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community». Journal of Xi'an University of Architecture & Technology. ١٢ (4): ٩٤٤–٩٥٦. ISSN ١٠٠٦-٧٩٣٠.
  25. ↑ Zeyneloğlu، Sinan؛ Sirkeci، Ibrahim؛ Civelek، Yusuf (٢٠١٦). «Kurdish identity, demographics and related issues». Kurdish Studies. ٤ (1): ٣٧–٦٠.
  26. ↑ Sherwani، Ari؛ Barlik، Birsen (٢٠٢٠). «The present status of Kurdish language in Turkey; a sociolinguistic study of Van community». Journal of Xi'an University of Architecture & Technology. ١٢ (4): ٩٤٤–٩٥٦. ISSN ١٠٠٦-٧٩٣٠.
  27. ↑ Zeyneloğlu، Sinan؛ Sirkeci، Ibrahim؛ Civelek، Yusuf (٢٠١٦). «Kurdish identity, demographics and related issues». Kurdish Studies. ٤ (1): ٣٧–٦٠.
  28. ↑ زانیاری و چەند دیمەنێکی قەڵا دێرینەکەی شاری وان
  29. ↑ The Seventy Wonders of the Ancient World
  30. ↑ Who Was Who in America, v. 5, 1969–1973 https://books.google.com/books?ei=KItvTuLtHcjh0QGj8uWCCg&ct=result&id=jHXhAAAAMAAJ&q=tipple
  31. ↑ Olson، James S.؛ Pappas، Lee Brigance؛ Pappas، Nicholas C. J.، eds. (١٩٩٤). An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. لاپەڕە ٤٠. ژپنک ٠-٣١٣-٢٧٤٩٧-٥.
  32. ↑ «Characteristics». Turkish Van Cat Club. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی نیسانی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  33. ↑ «Kardeş Şehirler». Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın Koordinasyon Merkez. Tüm Hakları Saklıdır. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی ئایاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠١٣ ھێنراوە.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە وان تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=وان&oldid=1590895»