پارێزگای ئەرزیڕۆم
پۆتانەکان: 40°03′47″N 41°34′01″E / 40.06306°N 41.56694°E
پارێزگای ئەرزڕوم
پارێزگای ئەرزیرۆم | |
|---|---|
پارێزگا | |
 | |
| پارچە | باکووری کوردستان |
| وڵات | تورکیا |
| ناوچە | ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات |
| ژمارەی دانیشتووان | |
| • سەرجەم | ٧٦٩٠٨٥ |
| کۆدی تەلەفۆن | ٠٤٤٢ |
| وێبگە | http://www.erzurum.gov.tr/ |
پارێزگای ئەرزیرۆم یەکێک لە پارێزگاکانی باکووری کوردستانە کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئەرزیرۆمە.
جوگرافیا
[دەستکاری]ڕووبەری پارێزگای ئەرزڕۆم چوارەم گەورەترین ڕووبەرە لە تورکیا. زۆربەی پارێزگاکە بەرزە. زۆربەی کێوەبەرزەکان نزیکەی ٢٬٠٠٠ m (٦٬٦٠٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزن، و ناوچە شاخاوییەکانی دوای کێوەبەرزەکان ٣٬٠٠٠ m (٩٬٨٠٠ پێ) و بەرزترن. دەشتە نزمایییەکان لە نێوان چیاکان و کێوەبەرزەکاندان. زنجیرەچیاکانی باشوور بریتین لە چیاکانی پاڵاندۆکن (بەرزترین لووتکەی بویوک ئەژدەرە کە ٣٬١٧٦ m or ١٠٬٤٢٠ پێ بەرزە) و چیاکانی شاڤەلەد (بەرزترین لووتکەی چیای چاکماکە کە ٣٬٠٦٣ m or ١٠٬٠٤٩ پێ بەرزە). زنجیرەچیاکانی باکوور بریتین لە بەرزایییەکانی ڕیزی دووەمی چیاکانی ئەنادۆڵی باکوور، واتا چیاکانی مەسجیت (بەرزترین لووتکەی ٣٬٢٣٩ m or ١٠٬٦٢٧ پێ بەرزە)، چیاکانی کارگاپازاری (بەرزترین لووتکەی ٣٬١٦٩ m or ١٠٬٣٩٧ پێ بەرزە) و چیاکانی ئەڵاھوئەکبەر. دوو دەشتە نزمایییەکەی نێوان ئەم ناوچە شاخاوییانە بریتین لە دەشتەکانی ئەرزڕۆم و دەشتەکانی حەسەنکەلا. چیاکانی ئاراس سەرەتا لە ئەرزڕۆم دەست پێ دەکەن. پاشان بەرەو سنوورەکانی ئاگری و قەرس درێژ دەبنەوە.[٢] پارێزگای ئەرزڕۆم لە باشوورەوە بە چیاکانی چەولیگ و ئەکدۆغان دەورە دراوە.
کەشی کیشوەری لە پارێزگاکەدا باڵادەستە بە زستانی درێژ و سەخت، و ھاوینی کورت و مامناوەند.
پێکھاتە دەشتایییەکان (ستێپ) تایبەتمەندییە جوگرافییە باوەکانی ئەم پارێزگایەن، کە نزیکەی ٦٠٪ی ڕووبەرەکەی دەگرنەوە، کە زۆربەی بەپیتە. ناوچە دارستانییەکان بچووکن، بە شێوەیەکی سەرەکی لە سنەوبەری سکۆتلەندی و بەڕوو پێکدێن.
بەشی ڕۆژھەڵاتی پارێزگاکە لە حەوزەی ڕووباری ئاراس، بەشی ڕۆژاوا لە حەوزەی کاراسو (فورات)، و بەشی باکوور لە حەوزەی ڕووباری چۆرۆخ ھەڵکەوتووە.
چەند دەریاچەیەکی سروشتی لە پارێزگاکەدا ھەن، گرنگترینیان دەریاچەی تورتووم (نزیکەی ٨ کم٢) کە لەلایەن تاڤگەکانی تورتووم (ئوزوندەرە) ئاودار دەکرێت. وێستگەی کارەبای ئاوی تورتووم کە لە ساڵی ١٩٦٣ دروست کراوە، لەسەر دەرچەی ئەم دەریاچەیە ھەڵکەوتووە. سێ دەریاچەی دەستکرد لە پارێزگاکەدا ھەن.
قەزاکان
[دەستکاری]
ئەرزڕۆمی گەورە
ڕووبەر: ١٬٦١٢ کم دووجا، دانیشتووان: ٣٧٠٬٠٠٠ (٢٠٢٢)
بەشەکانی تری پارێزگای ئەرزڕۆم
مێژوو
[دەستکاری]
بە «کارانیتیس» (بە یۆنانیی کۆن: Καρανῖτις/Καρηνῖτις)،[٣] «ئارزێن»، «ئەرزەن»، و (بە ئەرمەنی: Էրզրում նահանգ, Կարին) «کارین» یان «گارین» ناسراوە، زۆربەی پارێزگاکە لە سەدەی ٤ەمدا خرایە ناو ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما (دوای یەکەم دابەشبوونی شانشینی ئەرمەنستان لە ساڵی ٣٨٧دا لە نێوان ڕۆم و ئێران)، و شارێکی شاخاویی بچووک بە ناوی «کارین» (بە ئەرمەنی: Կարին) یان «کارانا» (بە یۆنانیی کۆن: Κάρανα)[٣] قاییم کرا. بوو بە قەڵایەکی سنووریی گرینگ. ئەم شارە دواتر (ساڵی ٤١٥ی زایینی) وەک ڕێزێک بۆ ئیمپراتۆر تیۆدۆسیۆسی یەکەم ناوی گۆڕدرا بۆ تیۆدۆسیۆپۆلیس (بە یۆنانیی کۆن: Θεοδοσιούπολις).[٤] بە وەستان لەسەر یەکتربڕینی ڕێگا سەرەکییەکانی بازرگانی لە ئاسیای بچووک، ناوچەکە ناوەندێکی گرینگ بوو بۆ یۆنانییەکان، لەگەڵ زۆرینەی ئەرمەنی و کەمینەکانی وەک مەسیحییە سوریانییەکان، جووەکان، ئاشوورییەکان و ئەوانی تر. لە ناوەڕاستی سەدەی ٣ی زایینی و دواتر، خاکەکە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ساسانی دەستی بەسەردا گیرا و خرایە ناو ئیمپراتۆریەتییەکەوە، ھەرچەندە جاروبار بۆ ماوەیەکی کورت دەکەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتینی دراوسێش. لە ناوەڕاستی سەدەی ٧ی زایینییەوە، عەرەبەکان زۆرجار لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتین بەریەککەوتنیان ھەبووە، لەوانەش لەسەر ئەم ناوچەیە. لە نێوان سەدەکانی حەوتەم و ھەشتەمدا، عەرەبەکان و بیزەنتینییەکان بە نۆرە ناوچەکەیان لەژێر دەسەڵاتدا بوو، فەرمانڕەوا ناوخۆیییە ئەرمەنییەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان لەم ڕووداوانەدا گێڕا. شارەکە (ئەرزڕۆمی ئێستا) لە نێوان سەدەکانی ٧–١٠دا بە نۆرە لەلایەن عەرەبەکان و بیزەنتینییەکانەوە دەستی بەسەردا دەگیرا، ھەروەھا لە سەدەی ١٠دا بەشێک بوو لە شانشینی جۆرجیی تاو-کلاجێتی. شارە کۆنەکەی ئەرزەن کە لەلایەن تورکە سەلجووقییەکانەوە لە ساڵی ١٠٤٩دا ھەڕەشەی لێ کرا و دواتر وێران کرا و تاڵان کرا، داگیر کرا، بەڵام تیۆدۆسیۆپۆلیس لە داگیرکارییەکە ڕزگاری بوو تاوەکو دوای ماوەیەک دەستی بەسەردا گیرا. لە ساڵی ١١٠١ بەدواوە بەڵگەنامەکان نیشانی دەدەن کە بنەماڵەی فەرمانڕەوای ساڵتووقییەکان شارەکە و زۆربەی ناوچەکانی دەوروبەریان لەژێر دەسەڵاتدا بووە. تیۆدۆسیۆپۆلیس بەرپەرچی زۆرێک لە ھێرش و ھەڵمەتە سەربازییەکانی سەلجووقییەکانی ڕووم و جۆرجییەکانی (ئەمانەی دوایی شارەکەیان بە کارنوو-کالاکی دەناسی)[٥] دایەوە تا ساڵی ١٢٠١ کاتێک شارەکە و پارێزگاکە لەلایەن سوڵتانی سەلجووقی سولەیمانی دووەمی ڕووم داگیر کرا. ئەرزەن-ئەرزڕۆم لە ساڵی ١٢٤٢دا کەوتە دەست گەمارۆی مەغۆل، و شارەکە تاڵان کرا و وێران کرا. دوای ڕووخانی سوڵتانی سەلجووقی لە ئەنادۆڵ (ڕووم) لە سەرەتای سەدەی ١٤دا، بوو بە پارێزگایەکی کارگێڕیی ئیلخانات، و دوای ڕووخانی ئەوان، بوو بە بەشێک لە بەیگلیکی چۆبان، تورکمانە قەرەقۆینلووەکان، مەغۆلەکان بە سەرکردایەتیی تەیمووری لەنگ، تورکمانە ئاق قۆینلووەکان و بنەماڵەی سەفەویی ئێران کە لە ساڵی ١٥٠٢دا شارەکەیان لە ئاق قۆینلۆ گرت.[٦]
لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا
[دەستکاری]لە ساڵی ١٥١٤دا، ناوچەکە لەلایەن سوڵتانی عوسمانی سەلیمی یەکەم دوای شەڕی چاڵدێران داگیر کرا. لە سەردەمی عوسمانیدا، شاری ئەرزڕۆم وەک بنکەی سەرەکیی ھێزی سەربازیی عوسمانی لە ناوچەکەدا و وەک پایتەختی پارێزگاکە کاری دەکرد. لە سەرەتای سەدەی ١٧دا، پارێزگاکە دووبارە ھەڕەشەی لەسەر بوو و لەلایەن ئێرانی سەفەوییەوە گیرا، لە کاتێکدا بەرگەی ڕاپەڕینێکی پارێزگاری پارێزگاکە ئەبازا مەحمەد پاشاشی دەگرت. ئەم ڕاپەڕینە لەگەڵ شۆڕشەکانی جەلالی (سەرھەڵدانی چەکدارانی ویلایەتەکە کە بە «جەلالی» ناودەبران) تێکەڵ بوو، کە لەلایەن ئێرانی سەفەوییەوە پاڵپشتی دەکرا و تا ساڵی ١٦٢٨ بەردەوام بوو. بەڵام ئێران دووبارە داگیری دەکاتەوە، تەنھا ئەمجارەیان لەژێر دەسەڵاتی نادر شا لە نیوەی یەکەمی سەدەی ١٨دا.[ژێدەر پێویستە]
عوسمانییەکان لەلایەن قاجاڕەکانی ئێران لە شەڕی ساڵی ١٨٢١ لە شاری ئەرزڕۆم تێکشکان.[٧] شارەکە لە ساڵی ١٨٢٩ لەلایەن سوپای ڕووسیاوە داگیر کرا، بە پەیمانی ئەدریانۆپڵ (ئەدیرنە) درایەوە بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. شاعیر ئەلەکساندر پوشکین لە کاتی ئەو گەشتەدا یاوەری فەرماندەی گشتیی ڕووسیا، ئیڤان پاسکێڤیچ بوو و گێڕانەوەیەکی کورتی ھەڵمەتەکەی نووسی. شارەکە دووبارە لەلایەن سوپای ڕووسیاوە لە دوا جەنگی ڕووسیا و عوسمانی لە ساڵی ١٨٧٧دا ھێرشی کرایە سەر.
لە کۆتایی ساڵی ١٩١٤ەوە دەستی پێ کرد و لە ھاوینی ١٩١٥دا چڕ بووەوە، پارێزگاکە شاھیدی لەناوبردنی بەکۆمەڵی دانیشتووانی ئەرمەنی بوو لەلایەن ھێزەکانی سەر بە دەوڵەت وەک بەشێک لە کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان.[٨]
پارێزگاکە شوێنی شەڕە سەرەکییەکان بوو لە کاتی ھەڵمەتی قەوقازی جەنگی جیھانیی یەکەم لە نێوان ھێزەکانی ڕووسیا و عوسمانی، لەوانەش ڕووبەڕووبوونەوەی سەرەکیی ھەڵمەتەکە، شەڕی ئەرزڕۆم کە بووە ھۆی گرتنی ئەرزڕۆم لەلایەن سوپای ڕووسیاوە[٩] لەژێر فەرماندەیی شازادەی گەورە نیکۆڵاس نیکۆلایڤیچ لە ١٦ی شوباتی ١٩١٦دا. بە پەیمانی برێست-لیتۆڤسک لە ساڵی ١٩١٨دا درایەوە بە عوسمانییەکان. ئەرزڕۆم ھەروەھا بنکەیەکی سەرەکیی تورکیا بوو لە کاتی جەنگی سەربەخۆییی تورکیا و کۆنگرەی ئەرزڕۆمی نەتەوەپەرستانی تورک لە ساڵی ١٩١٩ لێرە بەڕێوەچوو. لە ساڵی ١٩٢٤دا وەک پارێزگایەکی تورکیا ڕاگەیەندرا.
لە تورکیادا
[دەستکاری]لە ئەیلوولی ١٩٣٥دا سێیەم پشکنەری گشتی (Umumi Müfettişlik، UM) دامەزرا.[١٠] سێیەم UM پارێزگاکانی ئەرزڕۆم، ئارتڤین، ڕیزە، ترابزۆن، قەرس، گوموشخانە، ئەرزینگان و ئاگری دەگرتەوە. بڕیار بوو پایتەختەکەی لە شاری ئەرزڕۆم بێت[١٠] و لەلایەن پشکنەرێکی گشتییەوە بەڕێوە دەبرا.[١١] پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢دا لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکرات ھەڵوەشێنرایەوە.[١٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ ویکیپیدیای ئینگلیسی
- ↑ «Karasu-Aras Dağları'nın güney yamaçlarında Doğubeyazıt bölgesi erken demir çağı yerleşmeleri» (بە Turkish). Barış Gür- Amisos. ٢٦ی شوباتی ٢٠٢٢. لاپەڕە ١.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - 1 2 Smith, William (1852). Dictionary of Greek and Roman Geography (Abacaenum – Hytanis). p. 514. Boston: Little, Brown.
- ↑ «Erzurum (Theodosiopolis)». Catholic Encyclopedia.
- ↑ Rapp, Stephen H. (2003), Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts, p. 414. Peeters Publishers, ISBN 90-429-1318-5
- ↑ Van Donzel، E. J. (١٩٩٤). Islamic Desk Reference. BRILL. لاپەڕە ٩٣–٩٤. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤٠٩٧٣٨٤.
- ↑ George Childs Kohn. Dictionary of Wars Routledge, 31 okt. 2013 ISBN 978-1135954949 p 506
- ↑ Kévorkian, Raymond. The Armenian Genocide: A History (London: I.B. Tauris, 2011), pp. 289-318.
- ↑ Findley، Carter V. (٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٠). Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity: A History, 1789-2007 (بە ئینگلیزی). Yale University Press. لاپەڕە ٢٠٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-١٥٢٦٠-٩.
- 1 2 «Üçüncü Umumi Müfettişliği'nin Kurulması ve III. Umumî Müfettiş Tahsin Uzer'in Bazى Önemli Faaliyetleri». Dergipark. لاپەڕە ٢. لە ٨ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Bayir، Derya (٢٢ی نیسانی ٢٠١٦). Minorities and Nationalism in Turkish Law (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ١٣٩–١٤١. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٠٩٥٧٩-٨.
- ↑ Fleet، Kate؛ Kunt، I. Metin؛ Kasaba، Reşat؛ Faroqhi، Suraiya (١٧ی نیسانی ٢٠٠٨). The Cambridge History of Turkey (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. لاپەڕە ٣٤٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٦٢٠٩٦-٣.
