ئێران

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

پۆتانەکان: ٣٢°N ٥٣°E / ٣٢°N ٥٣°E / 32; 53

کۆماری ئیسلامیی ئێران
جمھوری اسلامی ایران
Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān
[[ی ئێران |]]
پایتەختتاران
٣٥°٤١′N ٥١°٢٥′E / ٣٥.٦٨٣°N ٥١.٤١٧°E / 35.683; 51.417
گەورەترین پایتەخت
زمانە فەرمییەکان فارسی
فارسی، زمانی ئازەربایجانی، کوردی، ئەرمەنی، بەلۆچی، گیلەکی، تورکمانی، عەرەبی
دەوڵەت کۆماری ئیسلامی
 -  ڕێبەر عەلی خامەنەیی
 -  سەرۆککۆمار حەسەن ڕۆحانی
دامەزران
 -  دەستووری کۆماری ئیسلامی ئێران ١٩٧٩ 
 -  ئاو (%) ٠٫٧
ژمارەی دانیشتوان
 -  سەرژمێریی ٢٠١٣ ٧٩٬٨٥٣٬٠٠٠ 
دراو ڕیالی ئێرانی (IRR)
ناوچەی کاتی (UTC+٣:٣٠)
لایەنی لێخوڕین ڕاست
پاوانی ئینتەرنێت ‪.ir

ئێران (بە فارسی: ایران، بە پاڵەوی: Ērān، ئێران[١]) وڵاتێکە لە باکووری ڕۆژاوای ئاسیا و لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین دا. ناوە فەرمییەکەی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە و پایتەختەکەی تارانە (بە فارسی: تهران). پانتایی ئەم وڵاتە ١٬٨٧٣٬٩٥٩ کیلۆمەتر دووجا(١٧ھەم لە دونیادا)یە و بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ (١٣٩٠ی کۆچی ھەتاوی) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٧٦٬٠٩١٬٠٠٠ کەسە و ھەر ساڵ یەک میلیۆن کەس لە دانیشتووانی وڵات زیاد دەبێت.

لە باکوورەوە لەگەڵ کۆماری ئازەربایجان، ئەرمەنستان، و تورکەمەنستان؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئەفغانستان و پاکستان؛ و لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ تورکیا و کۆماری فێدراڵی عێراقدا سنووری زەمینی ھەیە. ھەروەھا لە باکوورەوە سنووری دەریایی لە دەریای قەزوین (خەزەر) و لە باشوورەوە لە کەنداوی فارس و دەریای عەممان دا ھەیە. ئەو دوو ناوچەیە گرینگترین شوێنەکانی دونیا بۆ دەرھێنانی نەوت و گازن.

دەستەڵاتی سیاسی لە ئێراندا لە سەر بنەمای یاسای بنەڕەتیی پەسندکراوی ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی ک. ھ) و پێداچوونەوەی ساڵی ١٩٨٩ (١٣٦٨ی ک. ھ) داڕێژڕاوە. بەرزترین پلەی دەستەڵاتی ڕەسمی ئێران لە دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩، ویلایەتی فەقیھ‌ە کە ئێستا لە دەستی سەید عەلی خامنەیی دایە. ئیسلام دینی ڕەسمی، شیعە مەزھەبی ڕەسمی و فارسی زمانی ڕەسمی ئێرانە. ئێران وەکو وڵاتێکی پێکھاتوو لە چەند نەتەوە، مێژوویەکی کۆنی ھەیە و یەکێک لە مێژووییترین وڵاتانی جیھانە.

ئێران بە ھۆی ھەبوونی لە ناوچەی ئەوراسیا دا جێگایەکی تایبەتی ھەیە. ئەم وڵاتە ئەندامی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، بزووتنەوەی وڵاتانی بێ لایەن، ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامی، ئۆپێک و ڕێکخراوی ئێکۆ یە. ئێران ھێزێکی ناوچەیی‌یە لە باکووری ڕۆژئاوای ئاسیا دا و جێگایەکی گرینگی لە ئابووری جیھاندا بە بۆنەی ھەبوونی نەوت، سەنعەتی پێترۆشیمی و گازی سرووشتی بەدەست ھێناوە.

لە دوای ھەڵبژاردنی سەرکۆماریی ١٣٨٨ ھەتاوی کە بە دووبارە ھەڵبژاردنەوەی ئەحمەدی نەژاد کۆتایی ھات چەند خوپێشاندانی گەورە لە ئێران و بەتایبەت تاران رووی دا کە داواکاری دووبارە ژماردنەوەی دەنگەکان بوون و بڕوایان وا بوو کە میرحوسەین مووسەوی ھەڵبژیردراوە بەڵام دەسەڵاتی ئێران بە قۆلبەستکردن و کوشتنی سەدان کەس لەو جەماوەرە بەو شتە کوتایی ھێنا.

ھەرێم و شارەکان[دەستکاری]

ئێران دابەشبووە بەسەر (٣١) ھەرێمدا. ھەر ھەرێمێک دەسەڵاتدارێک بەرێوەی دەبات. ھەرێمەکان دابەش بوون بەسەر پارێزگاکاندا، دواتر دابەش دەبن بەسەر ناوچە و ناحیەکاندا. ئێران یەکێکە لەو وڵاتانەی کە بەرزترین ڕێژەی گەشەکردنی شارەکانی ھەیە. لە نێوان ساڵانی (١٩٥٠ - ٢٠٠٢) ڕێژەی بە شار بوونی دانیشتوان لە (٢٧%) بۆ (٦٠%) بەرزبوەتەوە. بەپێی پێشبینیەکانی وڵاتە یەکگرتووەکان لە ساڵی (٢٠٣٠) لە (٨٠%)ی دانیشتوانی ئێران دەبنە شاری. زۆربەی کۆچکەرە ناوخۆییەکان دانیشتوی نزیک شارەکانی تاران، ئەسفەھان، ئەھواز، قومن.

خەڵک[دەستکاری]

ئێران کۆمەڵگایەکی زۆرڕەنگە، زمانگەل، ئایینگەل و ئیتنیکگەلێکی زۆر لە نێو جۆگڕافیای ئێراندا دەژین. ژمارەی دانیشتوانی ئێران لە درێژایی سەدەی بیستەمدا بە شێوازێکی بەتەوژم زۆر بوو؛ بە شێوەیێک کە دانیشتوانی ١٩ میلیۆن کەسی ئێران لە ساڵی ١٩٥٦ بوون بە ٧٥ میلیۆن کەس لە ساڵی ٢٠٠٩دا.[٢][٣] بەڵام لە ساڵانی سەرەتایی سەدەی بیستەم ڕێژەی زاوزێی خەڵکی ئێران دابەزی.[٤] بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئێران ٧٨٬٤٧٠٬٢٢٢ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩ ساڵە. ھەروەھا ٧٠ لە سەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.[٥] بەراوەردەکان پیشان ئەدەن کە ژمارەی خەڵکی ئێران ڕوو لە زۆر بوونە ھەتا ساڵی ٢٠٥٠ کە ژمارەی دانیشتووان لە ١٠٥ میلیۆن کەسدا پاوەجێ ئەبێت.[٦][٧]

زمان[دەستکاری]

لە ئێراندا زمانگەلێکی زۆر بوونیان ھەیە، وەکوو زمانی کوردی، ئازەربایجانی، لوڕی، عەرەبی و چەندین زمانی تر؛ بەڵام تەنھا زمانێک کە بە شێوەی فەرمی و یاسایی ناسراوە، زمانی فارسیە. لە یاسای بنەڕەتی ئێران، یاسای ژمارەی ١٥ ھاتووە کە زمانە ناوچەییەکان دەتوانن لە ناوچەکانی خۆیان لە پێناو زمانی فارسی دا لە قوتابخانەکان فێربکرێن.

پەراوێز[دەستکاری]

  1. ^ فەرھەنگی پەھلەوی، ل١٩٢
  2. ^ https://web.archive.org/web/20090214041911/http://www.un.org/Depts/escap/pop/journal/v10n1a1.htm
  3. ^ http://countrystudies.us/iran/32.htm
  4. ^ http://www.dw.de/dw/article/0,,16112833,00.html?maca=per-rss-per-all_volltext-5613-xml-mrss
  5. ^ Countries in the world (ranked by 2014 population)(ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ٥ی ئایاری ٢٠١٥.
  6. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئرشیڤ کراوە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی ٢٤ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  7. ^ http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • نانەوازادە، عەلی، فەرھەنگی پەھلەوی، تاران، چاپەمەنی تەوەکولی، ل١٩٢، ٢٠٠٢، ISBN 964-5821-15-0