ڕانیە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ڕانیە
ڕانیە
شار
Ranye4.JPG
ڕانیە is located in ھەرێمی کوردستان
ڕانیە
ڕانیە
پۆتانەکان: ٣٦°١٥′N ٤٤°٥٣′E / ٣٦.٢٥٠°N ٤٤.٨٨٣°E / 36.250; 44.883پۆتانەکان: ٣٦°١٥′N ٤٤°٥٣′E / ٣٦.٢٥٠°N ٤٤.٨٨٣°E / 36.250; 44.883
وڵات کوردستان
پارێزگا سلێمانی
ئیدارە ئیدارەی ڕاپەڕین

ڕانیە شارێکە لە پارێزگای سلێمانی کە ناوەندی قەزای ڕانیەیە. لە مێژووی باشووری کوردستاندا، ڕانیە بە دەروازەی ڕاپەڕین بەناوبانگە کە دەگەرێتە بۆ ڕاپەڕینی ١٩٩١ کە لەم شارەوە سەری ھەڵدا. ڕانیە دەکەوێتە باکووری خۆرھەڵاتی پارێزگای سلێمانییەوە و نزیکەی ١٣٠ کیلۆمەتر لە شاری سلێمانی دوورە. ڕانیە بە شاخەکانی کێوەڕەش و حاجیلە و ئاسۆس دەورە دراوە و لە ڕووی کشتوکاڵیەوە دەشتی ڕانیە بەناوبانگە و خاکەکەی بە پیتە.

زانیارییەکان[دەستکاری]

نـــــاو[دەستکاری]

  • ناوی رانیە لەسەر ناوی ڕانیە چەندین بۆچوونی جیاواز هەیە, بەنمونە لە قسەی پێشینانی شارەكەوە دەگێرنەوە كە ناوی رانیە لە (ڕانك)و (چۆخە)وە هاتووە! رانك‌ و چۆخە جل و بەرگێكی رەسەنی كوردیە, گوایە شوانێك لە بەرزایەكی قەندیلەوە ڕانكەكەی لێ‌ بە ئاودا چووە, پاشان لە سەرچاوەی ئاوی(قولە) كە دەكەوێتە ناوەراستی شاری رانیە دۆزراوەتەوە, بەمەش ناوی ڕانیە لەو ڕانكەوە هاتبێت. [١]
  • كەسانی تر پێیان وایە لە ناوی پاشایەكی كۆنەوە هاتوە بەناوی (رەهانشا).
  • مەلا روف سلێمان حەوێزی پێی وایە ناوی رانیە لە (رۆندیات)ەوە هاتووە.
  • جمال بابان رای وایە ناوی رانیە لە (راه+نیاه) هاتوە بەواتای ڕێ‌ نیشاندەر.
  • مامۆستا شاكر فەتاح ناوی رانیە بۆ (ران) رانەمەڕ, شوێنێكی لەبار بۆ بەخێوكردنی مەڕوماڵاتەوە دەگێرێتەوە.
  • كەسایەتیەكی وەك محمود قادر فەرەج پێی وابوو ناوی ڕانیە لە (ڕەن)ەوە هاتووە.
  • برایم بەگ كەسایەتیەكی بەتەمەنی ناو رانیە كە ئێستا كۆچی دوایی كردوە پێی وابوو ناوی رانیە لە (رێ‌+نیە)ەوە هاتووە, واتە ناوچەی رانیە لە كۆندا بیشەڵان‌و ناوچەیەكی چڕبووە و رێی كەم بووە.
  • لە رۆژنامەیەكی كوردستانی نوێ‌ ژمارە(٢٤٧٦) بۆچونێك خراوەتە روو كە ناوی رانیە لە ئۆرانیەوە هاتوە كە گوایە لە وشەیەكی یۆنانی لە ئۆرانس یان ئۆرانیەوە هاتوە كە بە واتای ئاسمان دێت, بۆچوونی تر زۆرە لەسەر ناوی رانیە كە رەنگە ساخكردنەوەیان بەدواداچوونی كاتێكی زیاتری بوێت.[٢]

مێژوو[دەستکاری]

لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدە ڕانیە سەر بە ئەمارەتی بابان بووە، دواتر کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی میر محمدی ڕەواندز، دواتر کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان. ڕانیە لە ساڵی ١٨٩٧وە سنجاقێکی سلێمانی سەر بە ئەیالەتی شارەزوور بووە کە ناوەندەکەی کەرکووک بووە. لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق ڕانیە قەزایەکی سەر پارێزگای ھەولێر بووە و لە ساڵی ١٩٥٧ خراوەتە سەر پارێزگای سلێمانی‌.

چەندین شوێنەواری مێژوویی لە دەڤەری ڕانیەدا ھەیە:

  • لە ناوەڕاستی شاری ڕانیە گەڕەکێک ھەیە بە بەری ڕۆژھەڵاتدا بەناوی گەڕەکی قەڵات کە بە کۆنترین گەڕەکی شاری ڕانیە دادەنرێت کە بناغەی شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵکی بووە. مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە. مامۆستا عەبدول ڕەقیب یوسف لە چاوپێکەوتنێکی گۆڤاری ڕانیەدا دەڵێت: «مێژووی ژیان لەو قەڵاتەدا بۆ ٩٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا دەگەرێتەوە.» «عەلی سەید گەورانی» نووسەر و مێژوونوس، لە ساڵی ١٩٣٠ لە کتێبی «لە عەمانەوە بۆ ئامیدی»دا لە بارەی قەڵاتی ڕانیەوە دەڵێت: «ڕانیە گردێکی کۆنی تێدایە،گوایە لەشکری ئێرانی لە کاتی خۆی ھەڵیان بەستوە، ئێستا خانووە چین بە چینی بەسەریەوە دروستکراوە بە چەشنی قەڵای ھەولێر.» لە تەنیشت گەڕەکی قەڵات گردێکی مێژووی تر ھەیە بە ناوی «گردە دێمە».
  • «گردی شمشارە» کە لە ساڵانی ١٩٥٧ بۆ ١٩٥٩ دا لە لایەن تیمێکی دانیمارێکی و عێراقیەوە پشکینیی بۆ کراوە، بە یەکێک لە کۆنترین گردەکانی مرۆڤایەتی دادەنرێت کە زیاتر لە ٢٤٧ نامەی بزماری و میخی و پەرستگایەکی سەردەمی ئاشووریەکان و ٧ چینی مێژووی تێدا دۆزراوەتەوە، ھەر سەردەمی پێش فەخفوری و حسونە، ورکا، ئاشوری و ھتد، بۆ دوای ھاتنی ئیسلام.
  • گردەکانی بازموسیان و بوسکێن،دوگرادان، کامەریان و قورەشینە و دێمە
  • تابلۆ ھەڵکۆڵراوەکەی لای دەستە ڕاستی دەربەند لە خۆرھەڵاتی شاری ڕانیە کە ھەڵکۆڵراوێکی مێژوویی ھەیە کە وێنەی مرۆڤێکە، بە ڕای ھەندێک لە شوێنەوارناسان پاشایەکی گۆتی یان لۆلۆییە، ئەم تابلۆ مێژووییە پانی مەترێک و بەرزی ٦٠ سانتیمەتر و نزیکەی ٢٠ مەتر لە زەویەوە بەرزە.

شاری ڕانیە لە سەردەمی نوێدا:

  • لە سەردەمی شیخ مەحمودی حەفید، بارەگای جێگری حاکمی سیاسی سلێمانی ئینگلیز لە دەربەندی ڕانیە بووە.
  • شەری بەناوبانگی دەربەندی ڕانیە لە ٢٣/٨/١٩٢٢ بە یەکێک لە دیارترین ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە خێڵە کوردە نیشتەجێبوەکانی ئەو ناوچەیە ڕۆلێکی گەورەیان تێدا گێراوە.
  • ڕاپەرینی ساڵی ١٩٨٢ و ڕاپەرینی ٥/٣/١٩٩١ کە بۆ یەکەم جارو لە شاری ڕانیە جەماوەری خەڵکی کوردستان بە گژ دەسەڵاتە خوێنرێژەکەی بەعسدا ھاتنەوە و لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا بە خوێنی ٨ شەھید شارەکەیان ڕزگار کرد، بەمەش دەروازەی ڕاپەرینی سەرتاسەری خەڵکی کوردستان لە ڕانیە کرایەوە و بەرھەمی پەرلەمان و حکومەتی ھەرێمی لێکەوتەوە، ھەر بۆ ئەمەش لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە نازناوی دەروازەی ڕاپەرینی پێدراوە.

ھەروەھا یەکەم بڵاوکراوە لە ڕانیەدا لە ساڵی ١٩٤٢ بەناوی «بڵێسە» دەرچووە.

جوگرافیا[دەستکاری]

شاری ڕانـیـە دەكەوێتە باكوری رۆژهەڵاتی كوردستانی باشوور و باكوری رۆژئاوای شاری سلێمانی , دەكەوێتە باكوری چیای قەندیل و باشوری قەزای كۆیە و رۆژهەڵاتی قەزای پشدەر‌ و رۆژئاوای قەزای شەقلاوە , مەركەزی شاری ڕانیە سەرباری دەشتێكی بەپیت‌ و فراوان بە چیا دەورە دراوە, بەشی باكوری ئەو شارە بە چیای كێوەڕەش كە (١٢٠٠م) لە ئاست رووی دەریاوە بەرزە دەورە دراوە, بەشی باشوری رۆژئاوای چیاكانی حاجیلە و ماكۆكە, لەنێوان ڕانیە و چوارقوڕنە , چیایەكی بچوك هەیە كە جادەی پێدا دەروا بەناوی كلكەی كۆڵین , بەهەمان شێوە لە نێوان ڕانیە و قەڵادزێ‌ كلكە چیایەك هەیە بەناوی دەربەند, ئەمە جگە لە زێی دەربەند كە لایەكی ڕانیەی گرتووە. قەزای ڕانیەش لە باشورەوە بە چیای كۆسرەت‌ و زێی بچوك‌ و لە خۆرهەڵاتیش بە چیای ئاسۆس و چیای كۆلارە‌ و لە خۆرئاوای چیای حەریرە. ڕووبەری ناوەندی قەزای ڕانیە ٨كم٢دەکاتە (٣٢٠٠ دۆنم), پانتایی قەزای رانیە ٨٨٤كم٢ یە, دەشتی بیتوێنی ڕانیە كە یەكێكە لە دەشتە بەناوبانگەكانی كوردستان , بە دەشتێكی پان‌و بەرین دادەنرێت, درێژیەكەی (٣٠كم‌) و لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاواو پانیشی (٢٠-٣٠)كم دایە, رووبەرەكەی (٨٠٠كم٢) و بەرزیشی لە نێوان (٥٠٠-٦٠٠)كم دایە. رانیە (١٤٦كم) لە شاری سلێمانیەوە دوورە.[٣]

دانیشتووان[دەستکاری]

بە گوێرەی ئاماری سەرژمێری گازێتەربۆ ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ڕانیە نزیکەی ١٣٠٫٠٠٠ کەس و نزیکەی یانزە ھەزار خێزانە. دانیشتوانی ڕانیە پەیڕەوی ئاینی ئیسلام و سەر بە مەزھەبی شافعین.

شوێنەکان[دەستکاری]

  • گەرەکەکان: قەڵات، رەشەمێرگ، گڵینجان، سەرا، ڕزگاری، ڕاپەرین، ئازادی یەک، ئازادی دوو، کێوەڕەش، قوولە، فەرمانبەران، خانزاد، نەورۆز.دابان . ماردین ،هه‌واره‌ به‌رزه‌ .
  • سەیرانگاکان: کەنار ئاوی دەربەندی ڕانیە، دەوروبەری سەرچاوەی ڕەشەمێرگ، لای گردەدێمە، سەیرانگای بێتواتە و گوندەکانی ناوچەی دۆڵی شاورێ و ئاکۆیەتی
  • پارکەکان: پارکی دەروازە، باخی گشتی،پارکی دایک، پاركی پێشمه‌رگه‌ .
  • بازاڕەکان: قەیسەری نەقیب، بازاڕی کوردستانی نوێ.بازاری بیتوێن مۆڵ،
  • زانکۆکان: زانکۆی ڕاپەڕین
    • په‌یمانگاكان :په‌یمانگای كۆمپیوته‌ر ، په‌یمانگای وه‌رزش ، په‌یمانگای ههونه‌ره‌جوانه‌كان ....
  • ئامادەیییەکان: پێنجی ئازار، کۆدۆ، ڕانیەی کچان، کێوەڕەش، پە‌یام، رانیە‌ی ئێواران، کێوە‌رە‌ش،سەفین،
  • خوێندنگا ناوەندییەکان: گوڵستان، بابە‌گورگور، ھیوای ئێواران، بۆتێ، میدیا
  • مزگەوتەکان: مزگەتی گەورەی ڕانیە، مزگەوتی ناجیەخان، مزگەوتی ھەمزاغا، مزگەوتی قازی محمد، مزگەوتی قە‌ندیل، مزگەوتی نزا، مزگەوتی صلاح الدین -راپە‌رین، مزگەوتی ئازادی،عبدالکریم مدریس، مزگه‌وتی خێرخوازان ، مزگه‌وتی ماردین ،

گالەری[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

- وێبگەی ڕانیە سیتی

پەراوێزەکان[دەستکاری]