نەغەدە (شارستان)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە شارستانی نەغەدەەوە)
Jump to navigation Jump to search
شارستانی نەغەدە
شھرستان نقدە
Naqadeh County
جێگەی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
جێگەی لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
وڵات کوردستان[١]
 ئێران
پارێزگاپارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
دەسەڵات
 • قیمقامبازدید مرتضی فرامرزی
ڕووبەر
 • سەرجەم١٬٠٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤١٠ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان (١١٧٬٨٣١)
 • سەرجەمدانیشتوان
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (موکریانی ، کرمانجی) و ئازەری
 • ئایینموسڵمان (شیعە ، سوننە) و یارسان
تەلەفۆن٠٤٤
وێبگەسایت فرمانداری نقدە


شارستانی نەغەدە، یەکێک لە شارستانەکانی ئێرانە کە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا ھەڵکەوتووە. ناوەندی ئەم شارستانە شاری نەغەدەیە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦ ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارستانە ١١٧٬٨٣١ کەس بووە کە ٥٩٬٢٥٠ کەس لەم ژمارەیە نێر و ٥٨٬٥٨١ کەسیان مێ بووە.[٢] ئەم شارستانە لە باکورەوە ھاوسنورە لەگەڵ شارستانی ورمێ و دەریاچەی ورمێ و لە باشوورەوە لەگەڵ شارستانی مەھاباد و شارستانی پیرانشار و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارستانی مەھاباد و شارستانی میاندواو و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی شنۆ.[٣].[٤]

مێژوو[دەستکاری]

  • دەشتی سەندوس بەپێی ئەو کنەو پشکنینانەی لەناوچەکەدا کراوە لەسەر پاشماوەی ئێسک و پرسک و گیای ناوچەکە بەتایبەت لە کێوی لاواشلو دەگەرێتەوە بۆسەدەی سێیەمی جیۆلۆجی و تەمەنی ناوچەکە (٥٠٠)ملیۆن ساڵ دەبێت.
  • لەلایەکی کەوە گردی حاجی فەیروز ھەیە کە دەکەوێتە (٨کم)ی باکوری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی نەغەدەوە و پاش پشکنین و ھەڵکەندن کە ئێسکی مرۆڤی تیا دۆزرایەوە و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یەکەمی چاخی بەردین و یەکێکە لە گردە ھەرە دێرینەکانی ئێران و جیھان.
  • ھەروەھا شوێنی دێرینی حەسەنلو کە لە (٥٥) گردی گەورەو بچوک پێکھاتووە و کەوتووەتە دەشتی نەغەدەوە.
  • ھەروەھا بەپێی بەڵگە و سەرچاوەکانی مێژوو ئەم دەشتی سەندوسە بەکار ھێنراوە لە لایەن مادەکان و مانناکان و ئاشورییەکان و ئۆراتووەکان و لۆلۆییەکان و حۆریەکان و پاشان لەلایەن پارسەکان و ساسانیەکان و عەرەب و سەلجوقی و غەزنەویەکان و خوارزمییەکان .... مەغۆلەکان و ئاق قۆینلۆ و ئەفشارەکان.
  • لەسەردەمی مەغۆلەکان دا ھۆلاکۆ خان وڵاتی ئێرانی داگیرکردوو ئەم ھەرێمەی دا بە ھۆزی سەلدوز ھۆزی سەلدوز یەکێک بوون لە ھۆزە دڵڕەق و ئازاکانی مەغۆل، ئەم ھۆزە لەم تیرانە پێکھاتوون(سورغان شیرە و جیلاوغان و سودنویان و تودان و مەلیک بەھادر و چوپان) لەناو ئەم تیرانەدا جەنگیزخان تیرەی (سورغان شیرە)ی لەھەموویان خۆشتر دەویست لەبەرئەوەی کاتی خۆی ببوونە ھۆی ڕزگار بوونی جەنگیزخان، ھۆلاکۆ ژنی لەم تیرەیە ھێنا بۆ ئەوەی بەھێزبێت لەناو مەغۆلدا، ئەم ھەرێمە تائێستاش ھەرناوی ئەم ھۆزەی ھەڵگرتووە، پاش نەمانی دەسەڵاتی مەغۆل ئەم ھۆزە گەڕانەوە مەنگۆلیا، بەڵم پاش ئەوان ھەندێ ھۆزی سەر بە پەیڕەوی ئاق قۆینلو و قەرەقۆینلو جێی ئەوانی گرتووەتەوە و ھەرلە سەردەمی ئاق قۆینلودا سەردارێکی سەر بە بنەماڵەی بابان بەناوی (ئەمیر بوداق کوڕی ئەمیر ئەبداڵ) کەناوچەکانی بابان و موکریان و ئەردەڵانی بەدەستەوە بوو ھۆزەتورکەکانی لەو ناوەدا ڕاماڵی و لێی نەھێشتن و ناوی سەلدوز ھەرمایەوە، پاشان لەلایەن ھۆزە تورکمانەکانی قزڵباشەوە داگیرکرا بەڵام (ئەمیرسەیفەدینی موکری) لێیان ڕاپەڕی و لە ناوچەکەدا دەریکردن و دووری خستنەوە، شائیسماعیلی سەفەوی کاتێک بووە شای ئێران وویستی ئەم ناوچەیە بخاتە ژێرفەرمان ڕەوای خۆی بەڵام ئەمیر سەیفەدین خۆی خستە پاڵ سوڵتان سەلیمی پاشای عوسمانی و دواتر شەڕی چاڵدێران ڕویدا .... پاشان ئەمیری بۆ ئەمیر سارمی کوڕی مایەوە و ئەمیرسارم زۆر نەژیاو بێ وەجاخ مایەوە و ئەنجا دەسەڵاتی ناوجەکە چووە ژێردەسڵاتی شێخ حەیدەری موکری کە ئامۆزایان بوو، پاش ھەرای موکریان و شەڕی قەڵای دمدم سەفەوییەکان ئەم ناوچانەیان دەدا بە سەرۆک ھۆزەکان، لەسەردەمی قاجاریشدا عەباسی میرزا نائیب سەڵتەنە (٨٠٠) ماڵی قەرەپاپاقی ھێنایە ئەم ناوچەیە.
  • لە ساڵی (١٨٨٦)دا و لەسەردەمی فەتح عەلی شای قاجاڕدا خێڵی قەرەپاپاق کە لە بنەچەدا لە ناوجەی قەفقاز بوون ھێنرانە دەشتی نەغەدە کە زیاتر بۆ دژایەتی کردنی جوڵانەوەی کورد بەکاردەھێنران و نفوزی کوردیان پێ لاواز دەکرد، ئیتر لەم دەشتەدا بەکاری کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە خەریک بوون.
  • شارستانی نەغەدە تاساڵی (١٩٥٨) بەناوی ناوچەی سوڵدوز بوو لە شارستانی ورمێ، ناوەندەکەی گوندی ڕاھدانە بوو، پاش ئەوە لە ساڵی (١٩٦٣)دا ناوەندی ناوچە گوازرایەوە بۆ شارۆچکەی نەغەدە، وە لەساڵی (١٩٦٨) ناوی ناوچە گۆڕدرا بە شارستانی نەغەدە و پاش (٢٨) ساڵ لەساڵی (١٩٩٦) ناوچەی شنۆی لێجیاکرایەوە و بووە شارستان و ئەنجا ناوچەی محەمەدیاری بۆ دروستکرا.[٥]

پێکھاتەی دانیشتوان[دەستکاری]

    • رێژەی کورد لە شارستانی نەغەدە(٤٩٪)ەیە، کەدەکاتە (٥٤٦٧٥) کەس.
    • رێژەی ئازەری لە شارستانی ساینقەڵا (٥١٪)ەیە، کەدەکاتە (٥٧٨١٦) کەس.


پێکھاتەی شارستانی نەغەدە لە ٢٠٠٦
ڕێژەی سەدی پێکھاتە
ئازەری
  
٥١٪
کورد
  
٤٩٪
پێکھاتەی شارستانی نەغەدە
  • ژمارەی دانیشتوانی شارۆچکەی نەغەدە دەکاتە (٧٦٩٩٠)کەس:
    • پێکھاتەی کورد لە شارۆچکەی نەغەدە دەکاتە (٣٤٦٤٦)کەس واتە ڕێژەی (٤٥٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
    • پێکھاتەی ئازەری لە شارۆچکەی نەغەدە دەکاتە (٤٢٣٤٤)کەس واتە ڕێژەی (٥٥٪) دانیشتوانی شارۆچکەکە.
  • ژمارەی گوندەکانی ئەم شارستانە (٩٣) گوندە بەم پێیە دابەش دەبێت:
    • گوندە کوردەکان (٤٩) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (١٧٨٤٦) کەس. دەکاتە (٥٦٪)ی دانیشتوانی گوند.
    • گوندە ئازەریەکان (٣٥) گوندە ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (١٤٥٣٦) کەس. دەکاتە (٤٤٪)ی دانیشتوانی گوند.
    • گوندە تێکەڵەکان کە ژمارەیان (٩) گوندە و ژمارەی دانیشتوانیان دەکاتە (٣١١٩) کەس، (٢١٨٣)کەسی کوردە و (٩٣٦)کەسی ئازەریە.
  • کەواتە ژمارەی دانیشتوانی کورد لەگوندەکاندا دەکاتە (٢٠٠٢٩)کەس بەڕێژەی (٥٦٪)ی شارستانەکە.
  • کەواتە ژمارەی دانیشتوانی ئازەری لەگوندەکاندا دەکاتە (١٥٤٧٢)کەس بەڕێژەی (٤٤٪)ی شارستانەکە.

دابەشی کارگێڕی[دەستکاری]

نەغەدە شارۆچکەیەکی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوایە ، دەکەوێتە ناوچەی موکریان.[٨].[٩]

ناوچەی ناوەند(ناحیەی ناوەند)[دەستکاری]

نەغەدە(ناوەند):

گوندستانی بەگم قەڵا[دەستکاری]

لە ٣١ گوند پێکھاتووە:

گوندستانی سەندوس[دەستکاری]

لە ٢٨ گوند پێکھاتووە:

ناوچەی محەمەدیار[دەستکاری]

محەمەدیار(ناوەند):

گوندستانی حەسەنلو[دەستکاری]

لە ١٩ گوند پێکھاتووە:

گوندستانی مەھدی[دەستکاری]

لە ١٧ گوند پێکھاتووە:

پێکھاتەی نەتەوەی گوندەکان[دەستکاری]

ژمارەی گوندکانی دەکاتە ٩٣ گوند:[١٠][١١][١٢]

گوندە کوردەکانن[دەستکاری]

پێکھاتووە لە ٤٩ گوند.

گوندە ئازەری نشینەکان[دەستکاری]

پێکھاتووە لە ٣٥ گوند.

گوندە تێکەڵەی کورد و ئازەرییەکان[دەستکاری]

پێکھاتووە لە ٩ گوند.

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Kurdistan Regional Government. KRG. سەردان لە ڕێکەوتی ٢٠١٢-٠٨-٠٩.
  2. ^ پایگای ئینتەرنێتی ئاماری ئێران(فارسی).
  3. ^ د. عەبدوڵڵا غەفوور. جوگرافیای کوردستان(کوردی).
  4. ^ http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3
  5. ^ http://www.nagadeh-ag.ir/fa/wagov[بەستەری مردوو]
  6. ^ {{|http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=549&agentType=View&PropertyID=1483%7C}}
  7. ^ {{|IranCensus2006|04}}
  8. ^ د. عەبدوڵڵا غەفوور. جوگرافیای کوردستان(کوردی).
  9. ^ http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3
  10. ^ http://wikimapia.org/
  11. ^ http://www.krso.net/
  12. ^ جەمیل ڕۆژبەیانی. ووڵاتەکەت بناسە(کوردی).
  13. ^ "ناوەندی ئاماری ئێران، فایلی XLSی ئەنجامەکانی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. لە ڕێکەوتی ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠١٤ ھێنراوە.