بیجاڕ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
بیجاڕ
بیجاڕ گرۆس
شار
Modern Bidjar rug.jpg
بیجاڕ is located in کوردستان
بیجاڕ
بیجاڕ
جێگەی لە کوردستاندا
بیجاڕ is located in Iran
بیجاڕ
بیجاڕ
جێگەی لە ئێراندا
پۆتانەکان: ٣٥°٥١′٥٩″N ٤٧°٣٦′٣١″E / ٣٥.٨٦٦٣٩°N ٤٧.٦٠٨٦١°E / 35.86639; 47.60861پۆتانەکان: ٣٥°٥١′٥٩″N ٤٧°٣٦′٣١″E / ٣٥.٨٦٦٣٩°N ٤٧.٦٠٨٦١°E / 35.86639; 47.60861
وڵات ئێران
پارێزگا پارێزگای کوردستان
شارستان شارستانی بیجاڕ
بەرزایی ٢٠١٢ مەتر (٦٬٦٠١ فووت)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٦)
 • سەرجەم ٥٢، ٢٨٣
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (گەڕووسی و سۆرانی)
 • ئایین شیعە، سونی
کۆدی تەلەفۆن ٠٨٧٢٤٢٢

بیجاڕ شارێکی کوردنشینی پارێزگای کوردستانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە، ناوەندی شارستانی بیجاڕ و لە کۆنترین شارەکانی ئێرانە:

جوگرافیای سرووشتی[دەستکاری]

بیجاڕ ناوچەیەکی کوێستانییە. ١/٣ پانتای ئەم ناوچەیە کوێستانە. کەش و ھەوای ئەم ناوچەیە سارد و وشکە. بەرزی ئەم شارە ١، ٩٤٠ میتر لە ئاست دەریایە، کە دوای شاری کورد، دووھەمین شاری بەرزی ئێرانە. ٧٧٠ م لە تاران و ٤٢٥ م لە سنە بەرزترە.
بیجاڕ لە ڕۆژھەڵاتی باکوورەوە بە پارێزگای زەنجان و لە ڕۆژاوای باکوورەوە بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە ڕۆژھەڵاتەوە بە پارێزگای ھەمەدان و لە ڕۆژاواوە بە ناوچەی دیواندەرە و سنە و لە باشوورەوە دەگاتەوە بە شاری قروە.

کێوەکان[دەستکاری]

کێوەکانی ئەم ناوچەیە بریتییە لە:

کێوەکانی ناوچەی بیجاڕ

شانشین| چنگ ئەڵماس | زڕنیخ | ھەمزەی عەرەو (حەمزە عەرەب)| شاھا | چلتەن | سەنگ پا |پەنجەلی | زاغە | نسار | سەرقەیسە| نەقارەکوت | بادامستان |

چەمەکان[دەستکاری]

چەمەکانی ناوچەی بیجاڕ بریتییە لە:

ناوی چەم سەرچاوکە ڕێژگە
قەمچوقا کوێستانی چیچەکلوو ڕووباری قەزل ئوزون
قەزل ئوزون کوێستانی ساراڵ و چلچەمە دەریای خەزەر
چەمی کوە زن کوێستانی سەراو شارەک ڕووباری قەزل ئوزون
ئوزون دەرە کوێستانەکانی سوڵتان ئاوا و شیرکوشی ژوورگ ڕووباری تڵوار
چەم کوێستانەکانی موارەک باڵا و سەیدان دەرژێتە ڕووباری شەوەر و دوایی بە تڵوار کۆتایی دێت..

ژینگە[دەستکاری]

ناوچەی بیجار ژینگەیەکی بەپێزە کە دەکەوێتەN3600 تا N3612 بەری باکووری و E4725 تا E4753 درێژی ڕۆژھەڵاتەوە. پانتاییەکەی ٣١، ٦١٢ ھێکتارە. ئەم ناوچەیە لە گرنگترین ژینگەکانی پارێزگای کوردستانە. بەھۆی کوێستانی بوون و کاریگەری شەپۆلە شێدارەکانەوە، ڕێژەیەکی باشی بەفر و باران دەیگرێت. لەم ژینگەدا ژمارەیەکی زۆر ئاژەڵی کێوی، پەلەوەر، خزۆک و ماسی دەژین؛ وەک: مەڕ و بەرانی ئەرمەنی، ئاسک، ورچ، بەراز، پشیلە کێوی (گورواسە)، کەروێشک و پەلەوەری جۆراوجۆر وەک: شاوە سوڵتانی، کەو، چوڕە و گیانداری ئاوژی وەک: سەگاو، بووکەماسی، سیاماسی و...

جوگرافیای مرۆڤی[دەستکاری]

ژمارە، زمان و پێکھاتە[دەستکاری]

  • ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بە گوێرەی سەرژمێری ساڵی (٢٠١٢-١٣٩٠) ٥٢، ٢٨٣ کەس و ١٤، ٩٧٠ خێزانە. ژمارەی گوندنشینەکانی ناوچەی بیجاڕ ٤١، ٤٣١ کەسە.[١]
  • خەڵکی بیجاڕ بە زمانی کوردی، زاراوەی گەڕووسی و سۆرانی قسە دەکەن. لە بڕێ ناوچەدا، بە ڕێژەیەکی کەم، زمانی تورکیش ھەیەکە بە زمانی کوردیش دەتوانن قسە بکەن
  • شارستانی بیجاڕ، ٧شارەدێ و ٢٦٧ گوندی ھەیە.
  • زۆربەی خەڵکی شاری بیجاڕ، شیعەن و سوننە
  • مێژووونووسان، مێژووی ئەم شارە بۆ ٣ھەزار ساڵ پێش زایین دەگەڕێننەوە.

ناودارانی بیجاڕ[دەستکاری]

  • ئەمیر نیزامی گەڕووسی: سیاسەتوان، ئەدیب و خۆشنووسی سەردەمی قاجار
  • زوبەیدە خانم ئەمینە ئەقدەس: لە ھاوسەرانی ناسرەدین شای قاجار
  • فازڵ خان گەڕووسی: شاعیر و نووسەری دەرباری فەتحعەلی شا
  • ئیسمایل خانی ئاوەجیانی گەڕووسی: مونشی ناەرەدین شا
  • عەلیڕەزاخان گەڕووسی
  • میرزا حسێن عەلی گەڕووسی
  • شێخ عەبدولحسێن فازڵ گەڕووسی
  • شێخ عەبدولمەجید گەڕووسی
  • عەلی ئەوسەتی ئەنساری گەڕووسی
  • شێخ موحەمەد نەبی شەریعەت
  • غوڵامعەلی بایەندۆر: سەرکردەی ھێزی دەریایی شاھەنشاھی ئێران
  • یەدوڵا بایەندۆر
  • عەلی ئەسغەر ئەمیرانی: ڕۆژنامەوان
  • نەسروڵا بەنی سەدر
  • عیزەتوڵا ڕیازی: یەکەمین پزیشکی پسپۆڕ لە پارێزگای کوردستان
  • عەبدوڵڵا ڕەمەزانزادە: سیاسەتوان، مامۆستای زانکۆ
  • فەرھاد ئەسڵانی: شانۆکاری شانۆ و سینەما
  • سەعید ئاغاخانی: نووسەر، دەرھێنەر و شانۆکاری شانۆ و سینەما و تێلڤزیۆن
  • ئیحسان ھۆشمەند: چالاکی نەتەوەیی مەزھەبی، لێکۆڵەر
  • موحەمەدعەلی کووشا: دەرسبێژی حەوزەی عیلمییەی قوم
  • جەمشید فەرەجوەند: وێنەگر
  • بەیتوڵا عەباسپوور: قارەمانی جیھانی وەرزش
  • مەحموود دینی
  • مەحموود شەھریاری: پێشکەشکاری تەلەڤزیۆنی ئێران

چێشت و خۆراکە خۆماڵییەکان[دەستکاری]

خۆراکە خۆماڵییەکانی ناوچەی بیجاڕ بریتییە لە:

پیشەسازی[دەستکاری]

پیشە دەستییەکان[دەستکاری]

ناوچەی بیجاڕ لە پیشە دەستییەکاندا، بە تایبەت قاڵی(مافوورە) و بەڕە (گڵیم) ناوبانگی زۆری ھەیە، پیشەدەستییەکانی ئەم ناوچەیە بریتییە لە:

  • قاڵی
  • قاڵیچە (دووسێ)
  • بەڕە
  • جاجم

گەشتیاری[دەستکاری]

شوێنەوارەکان[دەستکاری]

  • قەڵای قەمچوقە
  • پردی سەڵواتاوا
  • یاسووکەند و ئیمامزا عەقیل
  • مزگت خەسراوای گەڕووس
  • تەپەی قەواسوور
  • ئووچە گونبەد
  • دنگز قەڵا
  • تەپەی سەراو گورگین
  • چاڵ تەپە
  • بورجی خشتی ئەشقون بابا
  • زیارەتگای ھەمزەی رۆ

زیارەتگای ساحیبەخاتوون

  • حەمامی یاسووکەند

شوێنی گەشتیاری[دەستکاری]

گەڕەکەکانی شاری بیجاڕ[دەستکاری]

گەڕەکەکانی شاری بیجاڕ

سەراو| بورجگە | قڵەی ھەڵوایی | قڵەی تەخت | پشت قڵە| تازاوا | پشت بازاڕ | پای قەپان | مەحلەی مووساییەکان | مەحلەچاڵ | یارمجە | مەحمووداوا | باغ سالاری | ئەڵماسیە | مەرزبان | ڕێخ سیا | فەرەحی | بادامستان | عەسگەراوا | فەرھەنگیان | کارمەندان | شارەکی مەھدییە | بولوار ئیمام | شارەک ئافتاو |

خوێندنگاکان[دەستکاری]

  • زانکۆی ئەندازیاری و زانستی پایەی بیجاڕ
  • زانستگای ئازادی بیجاڕ
  • زانستگای پەیام نوور
  • پەیمانگەی عیلمی -کاربردی بیجاڕ

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". ئەرشیڤ کراوە، نووسراوەی سەرەکی لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤. وەرگیراوە لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٤. 

سەرچاوەکان[دەستکاری]