دەریاچەی ورمێ
| دەریاچەی ورمێ | |
|---|---|
 | |
| ناو بە زمانی فەرمی | دریاچه ارومیه، اۇرمیه گؤلۆ |
| Outflows | بێ نرخ |
| Drainage basin | Urmia basin |
| Basin country | ئێران |
| ناونراوە لەدوای | ورمێ |
| وڵات | ئێران |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٣٩′٤٣″N ٤٥°٢٤′١٨″E |
| ئەندامی | Man and the Biosphere Programme |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٬٢٧٠ مەتر |
| باری کەلەپووری | Ramsar site |
| ڕووبەر | ٥٬٢٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| UNESCO Biosphere Reserve URL | https://en.unesco.org/biosphere/aspac/lake-oromeeh |
 | |
پۆتانەکان: 37°42′N 45°19′E / 37.700°N 45.317°E دەریاچەی ورمێ گەورەترین دەریاچەی ڕۆژھەڵاتی ناوینە و لە نێوان دوو پارێزگای ورمێ و ئازەربایجانی ڕۆژھەڵاتی ئێران ھەڵکەوتووە. ئەم دەریاچەیە دووەمین دەریاچەی سوێری جیھانە و ئەوەندە سوێرە کە ھیچ ماسییەک تێیدا ناژی. سوێرایی ئەم دەریاچەیە لە کاتی ھێواییدا ٢٢٠ گرەم لە لیتردایە و ھاوینان ھەتا ٢٨٠ گرەم لە لیتردا بەرز دەبێتەوە. ئەوپەڕی قووڵایییەکەی ١٥ مەترە.
شوێنەوارناسی و مێژوو
[دەستکاری]یانیک تەپە شوێنەوارێکی پێش مێژووییە لە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی ورمێ، کە لە دەیەکانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا لەلایەن سی. ئەی. بێرنییەوە ھەڵکۆڵینی بۆ کراوە.[١] نیشتەجێبوون لەم ناوچەیەدا بۆ ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. گرووپێکی گەورە لە شوێنەوارەکان لە باشووری دەریاچەی ورمێدا ھەن کە ھەڵکۆڵینیان بۆ کراوە. ئەوانەش بریتین لە دالما تەپە، تەپە حەسەنلوو، و گۆی تەپە. ڕەنگە حاجی فیرووز تەپە کۆنترینی ئەم شوێنەوارانە بووبێت.
کورگانەکانی سێ گردان لە کەناری باشووری دەریاچەی ورمێدا ھەڵکەوتوون. ھەندێکیان لە ساڵانی ١٩٦٨ و ١٩٧٠دا لەلایەن ئۆ. موسکارێلاوە ھەڵکۆڵینیان بۆ کراوە. ئێستا مێژووەکەیان بۆ نیوەی دووەمی ھەزارەی چوارەم دیاری کراوەتەوە، ئەگەرچی لە سەرەتادا پێیان وابوو کە زۆر لەوە نوێتر بن.[٢]
یەکێک لە ئاماژە سەرەتایییەکانی ناوی دەریاچەی ورمێ لە تۆمارە ئاشوورییەکانی سەدەی نۆیەمی پێش زایینەوەیە. لەوێدا، لە تۆمارەکانی سەردەمی فەرمانڕەواییی شەلمەنەسەری سێیەم (٨٥٨–٨٢٤ پێش زایین)، دوو ناو لە ناوچەی دەریاچەی ورمێدا باسکراون: پارسواش (واتە فارسەکان) و ماتای (واتە میتانییەکان). بە تەواوی ڕوون نییە کە ئایا ئەمانە ئاماژە بوون بۆ شوێنەکان یان ھۆزەکان، یاخود پەیوەندییان چی بووە بە پێڕستی دواتری ناوە کەسییەکان و «پاشاکان»ەوە. بەڵام ماتایییەکان مادەکان بوون و لە ڕووی زمانەوانییەوە ناوی پارسواش لەگەڵ وشەی فارسیی کۆنی pārsa یەک دەگرێتەوە، کە دەستنیشانکردنێکی نەتەوەیی-زمانەوانیی ھەخامەنشییەکانە.[٣]
لە پێنجسەد ساڵی ڕابردوودا ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی ورمێ نیشتمانی ئازەربایجانییەکان، کوردەکان، فارسەکان، ئاشوورییەکان[٤] و ئەرمەنییەکان[٥] بووە. ئاشوورییەکانی ورمێ بە زاراوەکانی ئارامیی نوێی باکووری ڕۆژھەڵات قسە دەکەن و لە ڕووی ئایینییەوە ھەمەچەشنن، کە سەر بە کڵێساکانی سوریانیی ڕۆژھەڵاتن (کە زۆربەیان سەر بە کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات و کڵێسای کلدانیی کاتۆلیکن)،[٦] و پڕۆتێستانتیزم.[٧]
کیمیا
[دەستکاری]کاتیۆنە سەرەکییەکان (کاتیۆنەکان) لە ئاوی دەریاچەکەدا بریتین لە Na+، K+، Ca2+، Li+ و Mg2+، لە کاتێکدا Cl−، SO2−
4، HCO−
3 ئانیۆنە سەرەکییەکانن (ئانیۆنەکان). خەستیی Na+ و Cl− نزیکەی چوار ھێندەی خەستیی ئاوی دەریای سروشتییە.
دەریاچەکە دابەشکراوە بۆ باکوور و باشوور، کە بەھۆی پردی دەریاچەی ورمێ و ڕێڕەوەکەیەوە لە یەکتر جیا دەکرێنەوە، کە لە ساڵی ٢٠٠٨دا تەواوکرا. پردەکە تەنیا بۆشایییەکی ١٫٥-kiloمەتر (٠٫٩٣ mi) لە خاکڕێژەکەدا دروست دەکات، ئەمەش ڕێگە بە ئاڵوگۆڕێکی کەمی ئاو لە نێوان ھەردوو بەشەکەدا دەدات. بەھۆی وشکەساڵی و زیادبوونی خواست لەسەر ئاوی کشتوکاڵی لە حەوزی دەریاچەکەدا، سوێریی دەریاچەکە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بۆ زیاتر لە ٣٠٠ g/L بەرزبووەتەوە، و ڕووبەرێکی بەرفراوان لە بنی دەریاچەکە وشک بووەتەوە.[٨]
دوورگەکان
[دەستکاری]دەریاچەی ورمێ نزیکەی ١٠٢ دوورگەی ھەبووە.[٩] دوورگەی شاھی لە ڕووی مێژووییەوە گەورەترین دوورگەی دەریاچەکە بوو. بەڵام، کاتێک ئاستی دەریاچەکە دابەزی، بوو بە نیمچەدوورگەیەک و بە کەناری ڕۆژھەڵاتەوە لکێندرا.[١٠][١١]
دوورگەی شاھی شوێنی ناشتنی ھەم ھۆلاکۆ خان (یەکێک لە نەوەکانی جەنگیز خان) و ھەم ئەباقای کوڕی ھۆلاکۆیە. ھەردوو خانەکە لە قەڵایەکدا نێژراون کە لەسەرووی تاوێرە بەرز و سەختەکانی ١٠٠٠ مەتر لە بەدرێژاییی کەناری دوورگەکەوە ھەڵکەوتووە.[١٢]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ C. A. Burney, Excavations at Yanik Tepe, North-West-Iran, Iraq 23, 1961, pp. 138ff.
- ↑ O. W. Muscarella, "The Chronology and Culture of Se Girdan: Phase III", Ancient Civilizations from Scythia to Siberia 9/1-2, 2003, pp. 117-31
- ↑ cf. Skjærvø, Prods Oktor (2006), "Iran, vi(1). Earliest Evidence", Encyclopaedia Iranica, Vol. 13
- ↑ George David Malech. History of the Syrian Nation and the Old Evangelical-apostolic Church of the East: From Remote Antiquity to the Present Time (1910). Gorgias Press LLC. لاپەڕە ١–. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٤٠٨-٦.
- ↑ Vander Werff، Lyle L. (١٩٧٧). Christian mission to Muslims: the record: Anglican and Reformed approaches in India and the Near East, 1800–1938. The William Carey Library series on Islamic studies. William Carey Library. لاپەڕە ٣٦٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٧٨٠٨-٣٢٠-٦.
- ↑ Minahan، James (٢٠٠٢). Encyclopedia of the Stateless Nations: A-C. Greenwood Publishing Group. لاپەڕە ٢٠٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٣-٣٢١٠٩-٢.
- ↑ Vander Werff، Lyle L. (١٩٧٧). Christian mission to Muslims: the record: Anglican and Reformed approaches in India and the Near East, 1800–1938. The William Carey Library series on Islamic studies. William Carey Library. لاپەڕە ٣٦٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٧٨٠٨-٣٢٠-٦.
- ↑ Alireza Asem؛ Fereidun Mohebbi؛ Reza Ahmadi (٢٠١٢). «Drought in Urmia Lake, the largest natural habitat of brine shrimp Artemia» (PDF). World Aquaculture. ٤٣: ٣٦–٣٨. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ List from: Farahang-e Joghrafiyayi-e shahrestânhâ-ye Keshvar (Shahrestân-e Orumiyeh), Tehran 1379 Hs.
- ↑ Stevens، Lora R.؛ Djamali، Morteza؛ Andrieu-Ponel، Valérie؛ de Beaulieu، Jacques-Louis (١ی نیسانی ٢٠١٢). «Hydroclimatic variations over the last two glacial/interglacial cycles at Urmia Lake, Iran». Journal of Paleolimnology. ٤٧ (4). Springer Netherlands: ٦٤٧. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٩٣٣-٠١٢-٩٥٨٨-٣. S2CID ١٢٨٩٧٠٥٦٢.
- ↑ Asem، Alireza؛ Eimanifar، Amin؛ Djamali، Morteza؛ De los Rios، Patricio؛ Wink، Michael (٢٠١٤). «Biodiversity of the Hypersaline Urmia Lake National Park (NW Iran)». Diversity. ٦ (1): ١٠٢–١٣٢. Bibcode:٢٠١٤Diver...٦..١٠٢A. doi:١٠.٣٣٩٠/d٦٠١٠١٠٢.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Boyle، John Andrew (١٩٧٤). «The Thirteenth-Century Mongols' Conception of the After Life: The Evidence of their Funerary Practices». Mongolian Studies. ١. Mongolia Society: ٧. ISSN ٠١٩٠-٣٦٦٧. JSTOR ٤٣١٩٣٠١٥.
 | ئەم «جوگرافیا» وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
 | ئەم ژینناسی وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
 | ئەم ئێران وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |