دێلوڕان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
دێلوڕان
دێلڕو - دێلڕان
بە فارسی: دھلران
بە ئینگلیزی: Dehloran
شاری دێلوڕان
دێلوڕان is located in ڕۆژھەڵاتی کوردستان
دێلوڕان
دێلوڕان
دێلوڕان is located in Iran
دێلوڕان
دێلوڕان
جێگە لە ئێراندا
دێلوڕان is located in Asia
دێلوڕان
دێلوڕان
جێگە لە ئاسیادا
پۆتانەکان: 32°41′39″N 47°16′04″E / 32.6941°N 47.2679°E / 32.6941; 47.2679پۆتانەکان: 32°41′39″N 47°16′04″E / 32.6941°N 47.2679°E / 32.6941; 47.2679
وڵات ئێران
ھەرێم ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پارێزگائیلام
شارستاندێلوڕان
ناوچەدێلوڕان
بوون بە شارۆچکە١٩٦٣
دەسەڵات
 • ڕاژۆرئەمینوللا جامسەحەر
ڕووبەر
 • سەرجەم٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی
٢٢٤ مەتر (٧٣٥ پێ)
ژمارەی دانیشتووان
 • سەرجەم٣٢،٩٤١[١]
 • چڕی٤٧٠٥ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٢٬١٩٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (کەڵھوڕی و لەکی، لوڕیعەرەبی
 • ئایینئیسلام (شیعە)
ناوچەی کاتی+٣:٣٠
 • ھاوین (DST)+٤:٣٠
کۆدی تەلەفۆن٠٨٤
وێبگەwww.dehlorancity.ir

دێلوڕان یان دێلرو ناوەندی شارستانی دێلوڕان و شارێک لە پارێزگای ئیلامی ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. بەگوێڕەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٣٢،٩٤١ کەسە لە چوارچێوەی ٩،٢٠٤ خێزان، کە زۆربەیان کوردن و ھەندێکی تریشیان لە لوڕ و عەرەب پێکدێن. دێلوڕان ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە سامانی نەوتە کە بەھۆیەوە ڕژێمی ئێران لەھەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکە دایە.

ئەم شارۆچکەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە لە پلەی دووەمی پارێزگاکەدایە و لە ڕووی ڕووبەرەوە یەکەم شارستانە لە پارێزگاکەدا. دێلوڕان سنووری ھاوبەشی لەگەڵ عێراق زیاترە لە چاو شارستانەکانی دیکەی پارێزگای ئیلام. لە ساڵی ٢٠١١دا، ڕووبەری سنووری یاسایی شارستانەکە ٥٤.١٠٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە و ڕووبەری خزمەتگوزارییەکانی شارستانەکە ٣٦.٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە.

جوگرافیا[دەستکاری]

شاری دێلوڕان لە دووری ٢٣٠ کیلۆمەتری شاری ئیلام و لە بەشی باشووری ڕۆژاوای پارێزگای ئیلام ھەڵکەوتووە. ئەم شارە لە باکوورەوە لەگەڵ شارستانی ئاودانان، لە باشوورەوە لەگەڵ عێراق، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ خووزستان و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارستانی مێھران رێگای ھەیە.[٢]

دانیشتووان[دەستکاری]

بە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لەساڵی ٢٠١٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە بەرامبەر لەگەڵ ٣٢،٩٤١ (٩،٢٠٤ خێزان) بووە.[٣]

زمانەکان[دەستکاری]

  • زمانی خەڵکی دێلوڕان بە دوو بەش دابەش دەکرێت.[٤]
ڕێزبەندی ناوی زمان
۱ کوردی (لەکی و کەڵھوڕی و لوڕی)
٢ عەرەبی

مێژوو[دەستکاری]

وا دیارە لە نێوان ٥ ھەزار بۆ ١٠ ھەزار ساڵ لەمەوبەر دەشتی دێلوڕان لە سەردەمی پێش مێژوودا بۆ نیشتەجێبوونی گروپە مرۆییەکان گونجاو بووبێت و دەتوانرێت گردەکانی ئەلیکاش و چاغەسفید وەک گرنگترین شوێنە دێرینەکانی ئەم دەشتە باس بکرێت. لەم ناوچانەدا کەلوپەلی وەک تیغ بۆ بڕینی گیا لە سەردەمی بەردینە نوێوە سەرچاوەی گرتووە دۆزراوەتەوە و دەتوانرێت بڵێین ئەم گردانە پاشماوەی کۆنترین و ڕەنگە یەکەم گوندی ھەمیشەیی بن کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دروست بوون.[٦]

سامان و شوێنەوار[دەستکاری]

کاریگەری سروشتی دەکەوێتە شارستانی دێلوڕان لە نێوان ٢٠.٤٧ بۆ ٣٧.٧ درێژی ڕۆژھەڵات و ٤٣.٣٢ بۆ ٤١.٣٢ پانی باکوور. ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٤٨٣ ھێکتارە. بەھۆی تایبەتمەندییە تایبەت و ناوازەکانی کانی قیر، ئاوی گەرم، ئەشکەوتی شەمشەمەکوێرە، گردە دێرینەکانی مووسیان، قەڵای شیاق و نووسراوی میمە، شوێنەوارێکی سروشتی نەتەوەیی دێلوڕان، ھەروەھا شوێنی نیشتەجێبوونی ناوازەی جۆرە پارێزراوەکانی شەمشەمەکوێرە ، لەلایەن بەشی گشتی ژینگەپارێزی ئیلامەوە پارێزراو و کۆنترۆڵ کراوە.

شوینە گرینگەکان[دەستکاری]

سیا کێو[دەستکاری]

سیا کێو، بە بەرزی ١٤٠٨ مەتر، دەکەوێتە ١٦ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دێلوڕان. ئەم شاخە لە باکووری ڕۆژئاواوە بەرەو چیای دینار و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەرەو چیای خەرگی دەڕوات. ئاوی گۆڵگۆل و ڕووبارەکانی دێرەشۆر و مەشاب لە سیاکێوەوە سەرچاوە دەگرن. لە لێواری باشوورییەکەیدا، کانی ئاوی کانزایی ھەیە.[٧]

ئەشکەوتی شەمشەمەکوێرە[دەستکاری]

ئەم ئەشکەوتە بە دووری ٣ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شارۆچکەی دێلوڕان لەسەر بناری چیاکە ھەڵکەوتووە کە ڕووی لە دۆڵ و کانییە گەرمەکان کردووە کە بە یەکێک لە شوێنە بەناوبانگەکانی دێلوڕان دادەنرێت. ئەم ئەشکەوتە بە ملیۆنان شەمشەمەکوێرە نیشتەجێیە و ھەر لەبەر ئەم ھۆکارەش بە ئەشکەوتی شەمشەمەکوێرە ناسراوە. ئەو شەمشەمەکوێرانەی لەم ئەشکەوتەدا دەژین گەورەن و کلکیان ھەیە. ئەم ئەشکەوتە ڕێڕەوی فراوانی ھەیە کە قووڵی ھەندێک بەش دەگاتە ٤٠٠ مەتر.

قەڵای مێژووی شیاخ[دەستکاری]

یەکێک لەو شوێنانەی کە دەبێت لە دێھلران ببینرێت، قەڵای مێژوویی شیاخە. قەڵاکە یان شاری دێرینی شیاخ دەکەوێتە سەر لوتکەی گردێک لە نێوان دوو ڕووبار لە تەسکی ناسراو بە وێلە و لە بناری چیاکانی تەخت پیران لە باکووری ڕۆژئاوا و چیاکانی تەخت نیلە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەشی زەرین ئابادی شارستانی دێلوڕان و لە نزیکەوە گوندی بەردی. بەپێی ئەو کەرەستانەی لە دروستکردنیدا بەکارھاتوون، کە بریتین لە بەرد و قسڵ، ئەم قەڵایە سەر بە سەردەمی ساسانیەکانە، ھەروەھا بەھۆی ئەوەی دەکەوێتە نزیک مێزۆپۆتامیا، وەک کۆگای خۆراکیش بەکارھاتووە. کەرەستەی دیوارەکانی قەڵاکە کە ماونەتەوە، کە درێژی ھەریەکەیان ھەزار مەتر و بەرزی لە نێوان ٧ بۆ ١٠ مەتر و ئەستووری نزیکەی ٢ مەتر دەبێت، ھەموویان لە بەرد دروستکراون.[٨]

گردی عەلی کاش[دەستکاری]

گردی عەلی کاش یەکێکە لە گردە کۆنەکانی شارستانی دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزارەی ھەشتەمی پێش زایین. گردی عەلی کاش دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای ئیلام و ٦ کیلۆمەتر لە ناوچەی مووسیان سەر بە شارستانی دێلوڕان و لە ناوەڕاستی زەوییە کشتوکاڵییەکان و لە نزیک (ڕووباری میمە) ھەڵکەوتووە. گردی عەلی کاش لە نێوان ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٣ لەلایەن فرانک ھۆڵ و تیمەکەیەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. بە پشتبەستن بەو بەڵگانەی کە شوێنەوارناسان بەدەستیان ھێناوە ھەروەھا چەندین تاقیکردنەوەی (ھۆل و کۆمت دی فلانێری) لە ساڵی ١٩٦١ لەسەر گردەکانی مووسیان (گردی دێرینی عەلی کاش بە تیرەی نزیکەی ١٣٥ مەتر و ئەستووری چینە کۆنەکانی دەگاتە نزیکەی حەوت ) و چاگە سەفید و ناوچە دێرینەکانی تری ئەم ناوچەیە، ئەو ڕاستییە نیشان دەدات کە لە نێوان ساڵانی ٥٥٠٠ بۆ ٧٥٠٠ پێش زایین لەم ناوچەیەدا مرۆڤ لە ماڵیکردنی ئاژەڵ و چاندنی تۆوی ڕووەکی وەک نیسک و ماش و کەتان سەرکەوتوو بووە و وەک یەکێک لە کارە نیشتمانییەکانی ئێران تۆمارکراوە. لە دەوروبەری ٨ ھەزار ساڵ پێش زایین بەڵگە ھەیە لەسەر فراوانبوونی گوندەکان، ژیان لەسەر بنەمای کشتوکاڵ و ئاژەڵداری لە چیای زاگرۆس و ناوچەکانی وەک سەراب و گردی گۆران و گردی عەلی کاش.[٩][١٠]

کانی قیر[دەستکاری]

ئەو کانیانە دەکەونە شارستانی دێلوڕانی سەر بە پارێزگای ئیلام و لە نێو شوێنە سەرنجڕاکێشە سروشتی و نەتەوەییەکانی ئەم پارێزگایەدا ھەژمار دەکرێن. ئەم کانییە دەکەوێتە ٧ کم لە شارستانی دێلوڕانەوە دوورە، گۆمێک کە قیرێکی شلەی تێدایە کە پلەی گەرمی ئاوەکەی ٣٥ پلەی سەدییە و کەرەستە نەوتییەکانی کێڵگە نەوتییەکانی ژێر زەوی ناوچەی دێلوڕان لەگەڵیدا تێکەڵ دەبن و قیری تواوە دروست دەبێت.

کانیاوی قیری دێلوڕان یەکێکە لە دیاردە سروشتییە دەگمەنەکانی وڵاتی ئێران و ئەو ئاوەی لەگەڵ قیرەکەدا دەڕژێتە دەرەوە پلەی گەرمی بەرزی ھەیە، ھەر بۆیەش قیرەکە بە ئاسانی دەڕژێتە دەرەوە، گۆمێک دروست کراوە کە ٩ مەتر لە تیرە و قووڵی ٥٠ سانتیمەتر. ئەم کانییە تاکە کانییەکی قیر لە ئێراندا، کە لە شێوەی گۆمێکی سروشتیدایە کە قیرەکەی لێدەڕژێت، کە ئاوی ژێر زەوییەکەی بە ٧٠ ھێکتار مەزەندە دەکرێت.

دەمی ئەم کانییە ٩ مەترە، بۆ گەیشتن پێی، دەبێت لە شاری دێلوڕانەوە بچیتە بوستان، جەنگەڵەکانی ئاوگەرم. ئەم کانییە کە یەکێکە لە گرینگترین شوێنە گەشتیارییەکانی پارێزگای ئیلام، بە دووری ٧ کم لە شاری دێلوڕانەوە ھەڵکەوتووە و گەشتیارێکی زۆر بە تایبەت لە جەژنی نەورۆزدا بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت. ئەم کانییە بەقەد مێژووی ئیلام کۆنە و یەکێکە لە بەرھەمە نەتەوەییەکانی ئێران و کوردستان.

نەوت و گاز[دەستکاری]

کێڵگەی نەوتی دێلوڕان یەکێکە لە کێڵگە نەوتییەکانی ئێران کە بە دووری ٢٢ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای دێلوڕان لە پارێزگای ئیلام ھەڵکەوتووە. بڕی نەوتی خاو لەم کێڵگەیەدا بە چوار ھەزار و ٢١٢ ملیۆن بەرمیل مەزەندە دەکرێت. لەو بڕە نەوتە دەتوانرێت ٦٣٥ ملیۆن بەرمیل دەربھێنرێت. ئەم کێڵگەیە کاپێکی غازی ھەیە. ئەم کێڵگەیە لە ساڵی ١٩٧٢ لەلایەن کۆمپانیای نەوتی ئێران و ئینگلتەرا دۆزرایەوە و یەکەم بیری لە قووڵایی ٦٧٥ مەتر ھەڵکەندرا. دوای ساڵێک بیری دووەم لە دووری ١٠ کیلۆمەتر لە سنووری ئێران و عێراق تا قوڵایی ٤٣٠٠ مەتر ھەڵکەندرا. تا پاییزی ٢٠٠٨ بە گشتی ٣ بیر لەم کێڵگەیەدا کون کراون.

لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا پەلاماری ئەم کێڵگەیە درا و زیانی پێگەیشت، بەھۆیەوە بەرھەمھێنانی نەوتەکەی ڕاگیرا. درێژکراوەی کێڵگەی نەوتی دێلوڕان لە عێراق بە کێڵگەی ئەبوغەریب ناسراوە.

لە ساڵی ٢٠١٣دا رۆژانە ١٥٠ ھەزار بەرمیل نەوتی خاو لە رێگەی ٢٢ بیری چالاکی ئەم کێڵگەیەوە دەرھێنراوە. نەوتی خاوی دێلوڕان ٤٣٫٣٪ APی ھەیە. ٧٫٢٪ بە کێشی گۆگردی هەیە.

مەزارگەکان[دەستکاری]

سەید فخرالدین
سەید ناصرالدین
سەید ابراھیم
سەید اکبر پەھلە
سەید حسنی
سەید اکبر دێلوڕان
ابراھیم قتال
عباس
سەید حەبیب
شەھرمیر
سەید یوسف
سەید شایع نجات[١١]

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]

داڕێژە:شارستانی دێلوڕان