دێگەڵە

دێگەڵە
دێگەڵە
شارەدێ
	بە عەرەبی: دیکلة; بە ئینگلیزی: Dêgalla
	شارەدێی دێگەڵە
	دێگەڵە جێگەی لە ھەرێمی کوردستاندا دێگەڵە جێگە لە عێراقدا دێگەڵە جێگە لە ئاسیادا
	پۆتانەکان: 36°10′36″N 44°23′08″E / 36.17678°N 44.38543°Eپۆتانەکان: 36°10′36″N 44°23′08″E / 36.17678°N 44.38543°E
وڵات	عێراق
ھەرێمی فێدراڵ	ھەرێمی کوردستان
پارێزگا	پارێزگای ھەولێر
قەزا	کۆیە
ناحیە	ناحیەی شۆڕش
ڕووبەر
• سەرجەم	٠٫٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٠٫٢ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٧٠٨ مەتر (٢٬٣٢٣ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (١٩٧٧)
• سەرجەم	٥٧٥
سەرناوی دانیشتوو	دێگەڵەیی
زمان و ئایین
• زمان	کوردی(سۆرانی)
• ئایین	ئیسلام(سوننە)
• ب پ م(٢٠١٧)	٠٬٧٥٨; بەرز · ٢٦مین
ناوچەی کاتی	UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
• ھاوین (DST)	UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن	٠٠٩٦٤

دێگەڵە یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای کۆیە لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. دێگەڵە ناوەندی ناحیەی شۆڕشە.^[٤]^[٥]^[٦]^[٧]^[٨]

شارەدێی دێگەڵە بەدووریی ٣٥ کیلۆمەتر دەکەوێتە باشووری رۆژھەڵاتی شاری ھەولێر، بەدووریی ٢٤ کیلۆمەتر دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای شارۆچکەی کۆیە.^[٩]

ناوبانگی دێگەڵە زیاتر بۆ سەردەمی شەڕی براکوژی و دوو ئیدارەیی دەگەڕێتەوە لە ھەرێمی کوردستاندا، ئەو کاتەی شەڕ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا، بە ھێڵی نێوانیان(ھێڵی تەماس) دەوترا سنوری دێگەڵە.

ناو

سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی دێگەڵە، لە ڕووی زمانەوانی و مێژوویی ناوخۆییەوە چەند بۆچوون و لێکدانەوەیەکی جیاواز ھەن کە پێکھاتەی ناوەکە شی دەکەنەوە. گرنگترینی ئەو بۆچوونانە ئەمانەن:

لێکدانەوەی زمانەوانی (دێ + گەڵە): ئەمە بەربڵاوترین و لۆژیکیترین بۆچوونە لە نێو زمانناسان و خەڵکی ناوچەکەدا، کە ناوەکە لە دوو بڕگەپێکدێت، دێ: لە زمانی کوردیدا بە واتای گوند دێت. گەڵە: لە زۆربەی دیالێکتەکانی کوردیدا بە واتای ڕانە مەڕ، گەلە ئاژەڵ، یان کۆمەڵە ئەسپ و وڵاخ دێت. واتای گشتی: بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، "دێگەڵە" واتە (گوندی گەلە ئاژەڵەکە) یان ئەو گوندەی کە لە کۆندا شوێنی حەوانەوە و لەوەرانی گەلە و ڕانە ئاژەڵی زۆر بووە، بەھۆی ئەوەی ناوچەیەکی دەشتایی بەپیت و لەبار بووە بۆ ئاژەڵداری.
لێکدانەوەی مێژوویی (دێی گەلان / گەل): بۆچوونێکی تر ھەیە کە دەڵێت وشەی "گەڵە" کورتکراوەی یان گۆڕدراوی وشەی "گەلان" یان "گەل"ە (بە واتای خەڵک یان ھۆز)، لە ڕابردوودا بەھۆی پێگە جوگرافییەکەی کە کەوتووەتە نێوان چەند دەشت و ناوچەیەکی جیاواز (کۆیە و ھەولێر)، خاڵی کۆبوونەوەی گەل و ھۆزە جیاوازەکان بووە، یان گوندێک بووە کە چەندین بنەماڵە و خێڵی جیاواز (گەلێک خەڵک) تێیدا نیشتەجێ بوون، بۆیە پێی گوتراوە دێی گەلان و پاشان بووە بە دێگەڵە.
گۆڕانی فۆنەتیکی لە (دێی گەورە) یان (دێگەڵ): ھەندێک لە توێژەرانی ناوخۆیی ئاماژە بەوە دەکەن کە پاشگری (گەڵە یان کەڵە) لە ناوە کوردییەکاندا زۆرجار وەک نیشانەی گەورەیی یان بەھێزی بەکارھاتووە (وەک چۆن دەگوترێت کەڵەپیاو). بەم پێیە، دێگەڵە ڕەنگە لە بنەڕەتدا بە واتای گوندە گەورەکە ھاتووە کە لە چاو گوندەکانی دەوروبەری خۆیدا پانتایی یان پێگەیەکی گەورەتری ھەبووە.
لێکدانەوەیەکی تر ئەوەیە کە ھەڵکەوتەی جوگرافیای ئەم گوندە بووەتە ھۆی ئەم ناوە، ئەم گوندە کەوتووتە دامێنی دەربەندێک، کە لە ھەندێک شوێنی کوردستان بە دەربەند دەوترێت (گەلی) وەک گەلی عەلی بەگ، ئەشێ سەرەتا ئاوھا گوترابێت دێیگەلی بەڵام بۆ خۆش ھاتنە گۆ و سواوی بە کارھێنانی بووەتە دێگەڵە.

سەرچاوەکان

↑ «Kurdistan Regional Government». KRG. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئابی ٢٠١٢ ھێنراوە.
↑ https://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000
↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ د.عەبدوڵڵا غەفوور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان. «نەخشەی ھەرێمی کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. «یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ IOM. «رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017» (PDF) (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ د.عەبدوڵڵا غەفوور. «پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4

دەروازەی کوردستان

[1] «Kurdistan Regional Government». KRG. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی ئابی ٢٠١٢ ھێنراوە.

[2] ttps://www.kurdipedia.org/files/books/2011/62722.PDF?ver=129817313510000000

[GlobalDataLab-3] «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[4] د.عەبدوڵڵا غەفوور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[5] ناوەندی زانیارییە مرۆییە ھاوبەشەکان. «نەخشەی ھەرێمی کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[6] دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. «یەکە کارگێڕیەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستان، لەسەر ئاستی پارێزگا و قەزا و ناحیە و ژینگە گەڕەک/گوند» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[7] IOM. «رووپێوی دیمۆگرافی لە ھەرێمی کوردستان 2017» (PDF) (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[8] د.عەبدوڵڵا غەفوور. «پێکھاتەی نەتەوەیی دانیشتوان لە باشووری کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[9] ttps://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]