چوارقوڕنە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
چوارقوڕنە
Chwarqurna
شارۆچکە
دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە
دیمەنی شارەدێی چوارقوڕنە
چوارقوڕنە is located in ھەرێمی کوردستان
چوارقوڕنە
چوارقوڕنە
جێگەی لە کوردستاندا
چوارقوڕنە is located in Iraq
چوارقوڕنە
چوارقوڕنە
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: ٣٦°١٢′٤٥.٤″N ٤٤°٤٩′٣٦.٥″E / ٣٦.٢١٢٦١١°N ٤٤.٨٢٦٨٠٦°E / 36.212611; 44.826806پۆتانەکان: ٣٦°١٢′٤٥.٤″N ٤٤°٤٩′٣٦.٥″E / ٣٦.٢١٢٦١١°N ٤٤.٨٢٦٨٠٦°E / 36.212611; 44.826806
وڵات  کوردستان[١]
 عێراق
پارێزگا سلێمانی
قەزا قەزای ڕانیە
ناحیە ناحیەی چوارقوڕنە
بەرزایی ٥٤٢ مەتر (١٬٧٧٨ فووت)
زمان و ئایین
 • زمان کوردی (سۆرانی)
 • ئایین سوننی شافعی

مێژووی کۆنی چوارقوڕنە[دەستکاری]

ناوچەی بتوێن "پ. ز" لە ژێر قەڵەم ڕەوی گوتیەکان و بە شێک لە شانشینی گوتیام بووە، کە دەگەیشتە عومان و دەریای عەرەبی و بەحرەین، سەردەمێکیش لە ژێر دەستی لۆلۆییەکاندا بووە، سەردەمێکیش لە ژێر ئاڵای حکومەتی حەدیابەین و شانشینی میتانی بووە، سەردەمێکیش لەژێر قەڵەم ڕەوی پادشای کوردان ئیدسین دا بووە. ئەو ئیدسینە ھاوینان پایتەختی دەھێنایە قەڵای بێتواتە و زستانانیش دەچووەوە شاری سیمۆرم لە نزیک پردێی ئێستا. پادشا کوڕێکی لە ویلایەتی سەرگەڵو حوکم داربوە، بە ناوی "زیازۆنا" کە باس لە شارێک دەکات لە ڕۆژھەلاتی چوارقورنە و خوارووی رۆژئاوای کلکەی کۆڵێن بەناوی "کۆڵۆنیۆم" کە ئێستاش لە کارە کشتوکاڵیەکاندا ئاسەواری دەر دەکەوێت. ھەندێکیش پێیان وایە ئەو "کلکەی کۆڵنیۆم"ی ئەوسا بە پێیی تێپەڕبوونی کات لە سەر زمان سوابێت ببوبێتە ئەو "کلکەی کۆڵێن"ی ئێستا. بەدرێژای دامێنی ڕۆژئاوای زنجیرۆکە چیای حاجیلان ئاوێکی زۆر ھەبووە گوندەکانی ھەموو بەسەریەکەوە بوون و ماڵەکانیش بەسەر یەکەوە، گوندی شەھێن و بەیان و قەبرە سپیلکان یان قەبرە ووردان ئاسەواریان ھێشتا دیارە، لە باکوری ناحیەی چوارقورنە لە دامێن لوتکەی چیای حاجیلان و لە ژێر بەردی پاڵاندا گوندی ئەستریلان ھەیە، ھەندێک بۆچوون ھەیەوپێیان وایە ئەم گوندە مێژووی بۆ پێش زاین دەگەڕێتەوە، کە ئێستاش ئاوەدانە و خزمەتگوزاری لەلایەن حکومەتی ھەرێم بۆ چووە.

مێژوی نوێی چوارقوڕنە[دەستکاری]

مێژوی دروست بوونی ئەم شارۆچکەیە کە لەساڵی ١٩٦١وە ناحیەیە، دەگەڕێتەوە بۆ ٢٢\٤\١٩٨٥ی زاینی، بەر لەو بەروارە چوارقوڕنە گوندێکی چوار ماڵ دەبن ھەریەکەیان لە گۆشەیەکی گردۆڵکەدا خانویان دروست کردبوو واتە ھەریەکەی لە قوڕنەیەک، قوڕنەش واتە گۆشە دێت، ووردە ووردە گەشەی کردوە و ماڵی تری لێ گردبوونەوە و پتر بوون، ماڵی اسماعیل ئاغا و جمیل ئاغای غفوری یانزە و لێوژە لەو گوندە نیشتەجێ بوون، دوای دروست بوونی ناحیەی چوارقوڕنە ئاغاکان چونە شوێنی خۆیان و ئەو گوندە نەما و ئێستاش تەنیا شوێنەواری ماوە. ناوی "چوارقوڕنە-چوار-قوڕنە-چوار-گۆشە-چوار-زاویە". لەگەڵ دروست بوونی بەنداوی دووکان لەلایەن ئینگلیزەکان لەساڵی ١٩٥٧ ھەندێک گوندی دەشتی بیتوێن گوێزرایەوە کە ئاوی بەنداوەکە ژێر خۆیان دەدات، وەکو گوندی میرزا ڕۆستەمی بچوک و تەنگژە و گولەک و قرجە و تۆبەکاران و مەلا ھۆمەر و سورشەم، گەڕەِکە سەرەکیەکانی چوارقوڕنە لەکاتی دروست بوونیدا ھەربەناوی ئەو گوندانەوە ناونراون کەلێیەوە ھاتوون بۆ چوارقوڕنە. گوندەکانی تریش بۆ قەرەنی ئاغا و سەروچاوە و سەنگەسەر و کەندەکەوە و کانی ماران و بەکرەجۆ و ژاراوە گواستراونەتەوە. بە چواردەوری گەڕکە کۆنەکانی چوارقوڕنەدا ووردە ووردە خەڵکی تر خانویان دروست دەکرد، بە جۆرێک خۆشناوێک یا جافێک لە ناوچەکانی خۆشناوەتی یا جافاتی و بەری مەرگە و ناوچەکانی تر بۆ ترێ فرۆشتن دەھاتنە چوارقوڕنە دوای ئەوەی ترێ یەکەیان دەفرۆشت جێ خانویەکیان گردەدا و کە دەچۆوەو دەھاتەوە خانوەکەی دروست دەکرد، بەو جۆرە شار فراوان بوو وەکو گەرەکی بنزێریان و بۆڵیان و جافان و سەرا و بەرجۆگا. ساڵی ١٩٧٧ لە یەکەم پلانی ڕاگواستندا حکومەت گوندەکانی بناری قەندیلی ڕاگواستە ڕۆژھەڵاتی چوارقوڕنە لە گەڵ گوندەکانی حاجی ئۆمەران، بەم جۆرە بە پێیی سەر ژمێری ساڵی ١٩٩٠ ڕێژەی دانیشتوانی چوارقوڕنە و ئۆردوگای زۆرەملێیی بناری قەندیل و حاجی ئۆمەران "٣١١٦٨" کەس بووە.

ھەڵکەوتەی جوگرافیای چوارقوڕنە[دەستکاری]

چوارقورنە لە رۆژئاوای ڕانیە بە (١٠)کم دوور کەوتۆتەوە و لە ناوەڕاستیاندا گردێک ھەیە کە پێیی دەڵێن "دەرو بزمار" کە لە سەردەمی میر بداخ و میر عیسا دا ھەردوو لەشکری بابان و سۆران لە و زنجیرە شاخەدا شەڕێکی خوێناویان ئەنجام داوە، لە دەستە ڕاستیەوە چیایی ماکۆکە لە دەستە چەپیەوە چیای کۆسرەتە، کە رووباری زێیی بچوک ئاوەکەی تا نزیک چوارقورنە بە (٤)کم سەرچاوەی گرتووە.

باری ئابوری[دەستکاری]

باری ئابوریی ئەم شارەدێیە زۆر بەھێزە لەبەر ئەوەی نزیکە لە بەنداوی دووکان بۆ ڕاوەماسی وە ھەروەھا بۆ بواری کشتوکاڵیش بەکاردێت. چەندین ڕێگای سەرەکی ئەم شارۆچکەیە دەگرنەوە بە تایبەت ڕێگای ڕانیە بۆ ھەولێر و سلێمانی. وە ناوچەیەکی بە پیت و بەرەکەتە لە بواری کشتوکاڵی، خاوەنی زەویەکی پان و بەرینە ساڵانە بە ھەزاران تەن دانەوێڵە، گوڵبەڕۆژە، خەیار، شوتی، تەماتە و ھتد... بۆ پەروەردەکردنی ئاژەڵداری و بەخێو کردنی پەلەوەر بەڕێژەیەکی مام ناوەند و لەبارە.

مێژووی بەرخودانی خەڵکی چوارقورنە[دەستکاری]

بۆ یەکەم جار لە ھەموو عێراقدا یەکەم بڵێسەی ناڕەزای لە دژی بەعس لە چوارقوڕنە بوو سەری ھەڵدا، ئێوارەی ٥\١٢\١٩٧٩ خەڵک ڕژانە سەر شەقام ڕێگای ڕانیە-سلێمانی دژی نەبوونی کارەبا ڕێپێوانیان ئەنجامدا و ھەر سەیارەیەکی میری گوزەری کردبا تێکیان دەشکاند و تا ٩ی شەوخۆپێشاندان و ڕێپێوان بەردەوام بوو، تا لە پڕتاوێک یەکێک لە ئامرلیواکانی ڕژێم بە پشتیوانی سەدان سەربازی تایبەت بۆ بڵاوەپێکردنی جەماوەر بەناو خەڵکی وەر بوون، بەڵام جەماوەری ڕاپەڕیوو ماوەیان نەدان و بە دروشمی شۆڕشگێڕانە لە خۆپیشاندان بەردەوام بوون دژ بە دەوڵەت، سەرەنجام حکومەت چەند داواکاریەکی جێ بەجێ کرد لە وانە گەڕانەوەی کارەبا بۆ چوارقوڕنە و جیاکردنەوەی خەتی معسکر لە کارەبای چوارقوڕنە و نقڵ کردنی بەڕێوەبەری کارەبای ڕانیە بۆ شوێنێکی تر. لە ڕێکەوتی /١/٥/١٩٨٢ چوارقوڕنە بۆ پشتیوانی قەڵادزێ لە دوای ئەو شارە دووەم شوێن بوو دژ بە حکومەت ڕاپەڕی و تا ڕێکەوتی /٧/٥/١٩٨٢ "٢٤"برینداریدا و شەھیدێکیشی بەناوی شەھید (مامۆستا محمد ابراھیم علی) یەو ڕاپەڕینە بەخشی، پاشان بەرخودان سەرتاسەری کوردستانی گرتەوە.


ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]