ھەڵەبجە
هەڵەبجە
Helebce-هەڵەبجە | |
|---|---|
  هەڵەبجە شوێنی هەڵەبجە لە عێراق | |
| پۆتانەکان: 35°10′N 45°59′E / 35.167°N 45.983°Eپۆتانەکان: 35°10′N 45°59′E / 35.167°N 45.983°E | |
| وڵات | عێراق |
| هەرێم | هەرێمی کوردستان |
| پارێزگا | پارێزگای هەڵەبجە |
| بەرزایی | ٧٠٠ مەتر (٢٬٣٠٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (2022) | |
| • سەرجەم | ١٤٠٬٠٠٠ |
| ناوچەی کاتی | UTC+3 (AST) |
هەڵەبجە شارێکە لە هەرێمی کوردستانی عێراق، کە لە دامێنی چیاکانی زاگرۆس لە نزیک سنووری ئێران هەڵکەوتووە. شارەکە نزیکەی ٧٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ئاوی ڕووباری سیروان دەیبژێوێت. هەڵەبجە ناوەندی پارێزگای هەڵەبجەیە، کە لە نیسانی ٢٠٢٥دا لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە ڕەسمی وەک پارێزگایەکی تەواو ناسێنرا.[١] جووەکانی میزراحی ناسراو جووە کوردەکانی هەڵەبجە، لەگەڵ خێزانەکانی گرووپی "سیانزە ماڵ" (هۆزی جاف)، لە دامەزرێنەرانی شارەکە بوون و سەرەتا لە نزیک کانی نەواڵە نیشتەجێ بوون.[٢]
هەڵەبجە یەکێکە لە پیتۆڵترین ناوچەکانی عێراق، کە ساڵانە ٧٠٠ تا ٩٠٠ ملیمەتر بارانی لێ دەبارێت و لە ناوخۆدا بە بواینی (بواینى) ناسراوە، کە بە واتای "خاکی پیرۆز" دێت.[٣] ئێستا شارەکە نزیکەی ١٤٠،٠٠٠ کەسی تێدا نیشتەجێیە، کە زۆرینەی هەرە زۆریان کوردن. لە کاتێکدا زۆربەی دانیشتووانەکەی بە شێوەزاری سۆرانی دەدوێن، زۆرێکیشیان دیالێکتی هەورامی دەپارێزن، کە ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ کوردستانی ئێران و پارێزگای کرماشانی دراوسێ دروست دەکات لە پاڵ قسەکردن بە دیالێکتی سۆرانی لە شارەکدا بۆ جێبەجێکردنی کار و پیشەی ڕۆژانە.[٣]
لە ڕووی مێژووییەوە، هەڵەبجەی ئێستا مەڵبەندی دەسەڵاتی هۆزی جاف بووە. شارەکە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەهۆی کیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨ ناسراوە، کە تێیدا هەزاران هاووڵاتی سڤیلی کورد لە هێرشێکی کیمیاییدا بە فەرمانی حکوومەتی عێراقی بەعسی لە سەردەمی سەددام حوسێن شەهید کران.[٤] هەروەها شارەکە بەوە ناسراوە کە چەندین شاعیر، زانای ئایینی و کەسایەتیی سیاسی دیار لە مێژووی خۆیدا پێگەیاندووە.[٥]
ڕەگناسی (ئێتیمۆلۆژی)
[دەستکاری]سەبارەت بە بنچینەی ناوی "هەڵەبجە" چەندین بۆچوونی جیاواز هەن و مشتومڕیان لەسەرە، کە گرنگترینیان ئەمانەن:[٦][٧]
یەکەم بۆچوون ناوی هەڵەبجە بە مێژووی کۆنەوە دەبەستێتەوە. پاشای ئەکەدی سارگۆنی ئەکەدی (٢٣٣٤–٢٢٧٩ پ.ز) هێرشی کردە سەر ناوچەیەک کە ئەو کات بە هەرهەر (Har Har) دەناسرا، کە ناوچەکانی هەڵەبجە و شارەزووری دەگرتەوە. دوای داگیرکردنی، سارگۆن ناوەکەی گۆڕی بۆ کار شارووکین (شاری سارگۆن). مێژوونووسی کورد محەممەد ئەمین زەکی بەگ پێی وایە کە شاری ئێستای هەڵەبجە لەوانەیە هەمان ئەو شوێنە کۆنە بێت.[٦] لە سەردەمی هۆرییەکاندا، ئەم ناوچەیە لە دەقە بزمارییەکانی ئاشووریدا بە ناوی کەرداخەر (یان خار خار) هاتووە کە دەکەوێتە سەر ڕووباری سیروان. بەڵام هەندێک توێژەر ئەم پەیوەندییە لە ڕووی فۆنۆلۆژییەوە بە دوور دەزانن.[٧]
بۆچوونی دووەم وایە کە بەهۆی باخ و سەوزایی و ئاوی ناوچەکەوە، خەڵکی پێیان وتووە عەجەب جا (عەجەب جا) واتە "شوێنێکی سەرسوڕهێنەر"، کە دواتر گۆڕاوە بۆ هەڵەبجە.[٧] بۆچوونی سێیەم ناوەکە لە وشەی کوردیی هەڵوژە (هەڵوژە) وەردەگرێت، کە شوێنی هێلانەی باڵندەی کەرخۆرەیە؛ تا ئێستاش گوندەکانی دەوروبەری هەڵەبجە ناوی شارەکە بە هەڵەوجە گۆڕ دەکەن.[٦] بۆچوونی چوارەم دەڵێت ناوەکە لە هەڵۆجێ (هەڵۆجێ) واتە "جێگەی هەڵۆ" هاتووە، کە ئاماژەیە بۆ میرێکی میرنشینی ئەردەڵان کە لە نێوان ساڵانی ١٦٠٠–١٦١٥ دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا هەبووە.[٧] بۆچوونی پێنجەم، کە لەلایەن زانا جەمال بابان پاڵپشتی دەکرێت، ناوەکە لە ئەڵبجە (Albje) وەردەگرێت و ئاماژە بەوە دەکات کە لە دیالێکتی جافیدا پیتی ئەلف (ئ) زۆرجار دەگۆڕێت بۆ ه (ه)، و لە دەستنووسە مێژووییەکانیشدا ناوەکە بە ئەڵەبجە هاتووە.[٧]
مێژوو
[دەستکاری]هەڵەبجە یەکێکە لە کۆنترین ئەو شارانەی کە ژیان تێیاندا بەردەوام بووە لە هەرێمی کوردستان، کە مێژووەکەی بۆ سەردەمی گەلی لۆلۆیی یان لۆلۆییەکان دەگەڕێتەوە. وا بڕوا دەکرێت شاری دێرینی «خار خار» کە مێژووەکەی بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، هەمان شوێنی هەڵەبجەی ئێستا بێت.[٨] لە ساڵی ٦٤١ی زایینی، شارەکە دوای فەتحی ئیسلامی بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ساسانی کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام.[٨] لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا، ناوچەکە کەوتە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی حەسەنوەیهی (٩٥٩-١٠١٥ ز)، پاشان میرنشینی عەننازی (١٠١٦-١١١٧ ز).[٨] شێوازی ئێستای نیشتەجێبوون لە هەڵەبجە تەمەنی نزیکەی ٥٠٠ ساڵ دەبێت،[٥] کە سەرچاوەکەی بۆ کۆچبەرانی ناوچەی هەورامان و ڕۆژهەڵاتی کوردستان (باکووری ڕۆژئاوای ئێران) دەگەڕێتەوە.[٥]
هەڵەبجە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٦٩ بوو بە قەزا.[٩] یەکەم قایمقامی شارەکە «محەمەد بەگ» بوو لە بنەماڵەی جاف، کە لەلایەن بەرپرسانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە هەڵبژێردرا.[٩] گەشەکردنی شارەکە لە سەردەمی عوسمانیدا خێرایی بەخۆوە بینی، بەتایبەت دوای جەنگی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤. شارەکە لە دەوروبەری ساڵی ١٦٥٠ لە نزیک شوێنی ئێستای مزگەوتی تەکێ بنیات نراوەتەوە، پێشتر بەشێک بووە لە ناحیەی جوڵانبار (خورماڵ) پێش ئەوەی بکرێتە قەزا.[٨] ڕێككەوتنێکی گشتی هەیە کە شارەکەی ئێستا لە سەردەمی عوسمانیدا دروستکراوە و دوای ساڵی ١٧٠٠ی زایینی گەشەی کردووە.[٧] بە تێپەڕبوونی کات، شارەکە کۆچەرییەکانی هەورامان، خانەدانەکانی قەڵای جەوانڕۆ لە جوانڕۆی ئێستا، و خێزانە دەستڕۆیشتووەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. هەڵەبجە بوو بە شوێنی تێکەڵبوونی ئایین و نەتەوە جیاوازەکان، کە تێیدا زۆرینەی موسڵمان لەگەڵ پێکهاتەکانی کاکەیی، زەردەشتی و جوو پێکەوە دەژیان, ئەم پێکەوە ژیانە هەتا ئەمڕۆش بەردەوامی هەیە.[٥]
یەکەم قوتابخانە لە هەڵەبجە لە ساڵی ١٩١٩ دامەزرا.[٨] بەپێی ئامارە بەریتانییەکان، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ١٩٢٠دا نزیکەی ٦،٥٠٩ کەس بووە، و ناحیەکانی پێنجوێن، خورماڵ، ورماوە و دەربەندیخان لەژێر کارگێڕی ئەو شارەدا بوون.[٨] هەڵەبجە مێژوویەکی درێژی هەیە وەک وێستگەیەکی گرنگ بۆ گەشتیاران لە نێوان باشوور و ناوەڕاستی عێراق و ناوچەکانی باکوور، هەروەها لەسەر ڕێڕەوی کاروانە بازرگانییەکان بووە کە بە تورکیا و ئەورووپا دەبەسترانەوە. زۆرێک لەو کاروانانە «خورما»یان دەگواستەوە، کە ئەمەش لە ناوی ناحیەی خورماڵدا ڕەنگی داوەتەوە (بە واتای کۆگای خورما)، کە ئاماژەیە بۆ بازرگانیی خورما کە لەو سەردەمەدا باڵادەست بووە.[٨]
دامەزراندن و نیشتەجێبوونی سەرەتایی
[دەستکاری]هۆزی جاف بە دامەزرێنەری هەڵەبجەی ئێستا دادەنرێن.[٧] بەپێی نەریتی ناوخۆیی، یەکەم خانوو لەلایەن بەگەکانی تاقمی «شێوەکەڵ»ەوە دروستکراون؛ لە نەوەکانی دوای ئەوانیشدا نەوەکانیان گەشەیان کرد بۆ «سیانزە ماڵ» (سێزدە ماڵ)، کە بە هۆزە دامەزرێنەرە ڕەسەنەکانی شارەکە دادەنرێن.[٧] دواتر جووەکانی میزراحی کە پاش چەند ساڵێک خۆیان ناو نا جووە کوردەکان گەیشتنە ناوچەکە و هەندێکیان بازرگانی لێهاتوو بوون، کە بەهۆی بازرگانیی سنوورییەوە ڕاکێشرابوون، لە تەنیشت هۆزەکانی جاف نیشتەجێ بوون و بەشدارییان کرد لە گەشەپێدانی هەڵەبجە وەک ناوەندێکی بازرگانی؛ ئەم خەڵکە بە زمانی جوو-ئارامیی نوێ (کە زۆرجار بە لیشانا دیدان یان هولاولا ناودەبرێت) قسەیان دەکرد.[٧]
مێژووی کارگێڕی و دیمۆگرافیا
[دەستکاری]هەڵەبجە لە ساڵی ١٨٨٩ بە فەرمی وەک «قەزا» (ناوچەی کارگێڕی) دامەزرا، و بوو بە دووەم قەزا کە لە عێراقدا دوای نەجەف پێکهێنرابێت، ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ دەستنیشانکردنی عوسمان پاشای جاف وەک یەکەم سەرۆک شارەوانیی شارەکە لەژێر ئیدارەی عوسمانیدا.[٧][٨] تا ساڵی ١٩٣٠، شارەکە لە سێ گەڕەکی سەرەکی پێکهاتبوو: پاشا (ناوەندی ئێستای شار)، پیر محەمەد، و کانی ئاشقان.[٧] دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٠، قەزای هەڵەبجە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٥،٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بوو و ٣٧٥ گوندی لەخۆدەگرت، لەوانە ناحیەکانی سیروان، شارەزوور، پێنجوێن، خورماڵ، و ورماوە.[٧] بەهۆی سیاسەتەکانی تەعریب و ڕاگواستنی زۆرەملێی گوندەکان لەلایەن حکوومەتی بەعسەوە، تا سەرژمێریی ساڵی ١٩٨٧ تەنها ١٨ گوند مابوونەوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ١٩٧٧دا ٢١٦ گوند بوون.[٧] شارەکە لە ئێستادا لە ٣٧ گەڕەک و ١٣٢ شەقام پێکهاتووە، ژمارەی دانیشتووانە تۆمارکراوەکەی ١١٧،٦٦١ کەسە، و خاوەنی ٤ ناحیە (خورماڵ، بیارە، سیروان، و بەمۆ)، ٨٣ کەرتی کارگێڕی، و ١٢٤ گوندە.[٧]
بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و شۆڕشەکانی شێخ مەحموود
[دەستکاری]لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا، هەڵەبجە ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا لە پشتگیریکردنی شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفید دژی حوکمی بەریتانیا. دانیشتووانی شارەکە بە چالاکیی بەرگرییان لە شارەکە کرد دژی فڕۆکە بەریتانییەکان لەژێر فەرمانی ئەدمۆندز، کە بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکان ڕەوانە کرابوون. ئەم ڕووداوانە بە جەنگی ئەشکۆڵ لەسەر چیای شنروێ کۆتایییان هات.[٨]
بەرگریی چینی کرێکار و ڕاپەڕینی ئایاری ١٩٨٧
[دەستکاری]لە ساڵانی پێش کۆمەڵکوژییەکەی ١٩٨٨، هەڵەبجە ببووە ناوەندێکی سەرەکیی بەرگریی جەماوەری دژی جەنگی ئێران و عێراق. تا ساڵی ١٩٨٧، حکوومەتی عێراق ٤٥ گوندی دەوروبەری هەڵەبجەی خاپوور کردبوو، ئەمەش وای کرد ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بگاتە نزیکەی ١١٠،٠٠٠ کەس، کە زۆربەیان هەڵاتووانی سوپا و خێزانەکانیان بوون.[١٠] لەنێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا، حیزبی شیوعیی عێراق تاکە لایەن بوو کە لای هەڵاتووانی سوپا جێگەی بڕوا بوو، هەروەها تاکە لایەن بوو کە بە ئاشکرا هۆشداریی دا کە حکوومەت مەبەستیەتی هێرش بکاتە سەر هەڵەبجە.[١٠]
![](https://ckb.wikipedia.org/wiki/پەڕگە:Children_of_Halabja,_performing_chants_about_peace,_to_Iraqi_communist_officials,_written_on_the_board_"Bzhî_âşti_cîhan",_meaning_"Long_live_peace_in_the_world".jpg)
تەنها چەند هەفتەیەک پێش ڕاپەڕینەکە، لە ١٦ی نیسانی ١٩٨٧، ڕژێمی بەعس یەکەمین هێرشی کیمیایی کردە سەر هاووڵاتیانی مەدەنیی کورد لە گوندی شێخ وەسانان لە دۆڵی بالیسان، کە تێیدا زیاتر لە ٣٠٠ کەس شەهید بوون؛ ئەمە وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ هێرشە گەورەترەکان دەبینرا.[١١]
لە ١٣ی ئایاری ١٩٨٧، بانگەوازێکی تۆمارکراو لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە بڵاوکرایەوە و داوای لە هاووڵاتیان کرد بڕژێنە سەر شەقامەکان. دوو گرووپی خۆپیشاندەر یەکیان گرت و بوونە سەدان کەس، کە هەشت ژن لە کۆی ٢٠ ژنی سەرەتایی لەنێوانیاندا بوون.[١١] عەلی حەسەن مەجید (عەلی کیمیایی)، سکرتێری ئەوکاتی مەکتەبی باکووری حیزبی بەعس، فەرمانی دا هەرکەسێک لە خۆپیشاندانەکاندا بریندار بوو بە زیندوویی بخرێتە ژێر خاک، هەروەها «لیستێکی کوشتن»ی بۆ ١٦ ڕێکخەری خۆپیشاندانەکە ئامادە کرد.[١١] یەکێک لە بەشداربووان بە ناوی چنور قادر کە ئەوکات تەمەنی ٢٠ ساڵ بوو و لە ڕیزەکانی حیزبی شیوعی چالاک بوو، ناوی خۆی لە لیستەکەدا بینییەوە سەرەڕای ئەوەی بە جلی پیاوانەوە بەشداریی کردبوو؛ ئەو بە گۆڕینی پۆشاکەکەی لە ماڵێکی نزیکدا ڕزگاری بوو. لەو ١٦ کەسەی ناویان لە لیستەکەدا بوو، تەنها ئەو و هاوڕێیەکی ڕزگاریان بوو.[١١] ڕاپەڕینەکە بە تەقەی موشەکی هێلیکۆپتەر و هێزە ئوردنییەکان سەرکوت کرا؛ ٢٠٠ کەس دەستگیر کران و بە زیندوویی نێژران. ڕاپەڕینی هاوشێوە بۆ چوار یان پێنج شاری تری کوردنشین گوازرایەوە.[١٠]
ئەم ڕووداوانە لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا بە ناوی «١٣ی ئایار» (٢٠١٨) لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد تاریق تۆفیق خراونەتە ڕوو، کە لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی سلێمانی نمایش کرا.[١١] نەریتی سیاسیی چالاکیی شیوعی لە هەڵەبجە، لە ڕووی دامەزراوەییەوە لەلایەن حیزبی شیوعیی کوردستان–عێراق درێژەی پێدرا کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ دامەزرا.[١٢]
عادیلە خانم و هۆزی جاف
[دەستکاری]
هەڵەبجە وەک ناوەندی سەرەکیی عوسمان پاشای جاف خزمەتی کردووە، کە پاشایەکی کورد و سەرۆکی هۆزی جاف بوو، کە گەورەترین کۆنفیدراسیۆنی هۆزە کوردییەکانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.[١٣]
هاوسەرەکەی، عادیلە خانم (عادیلە خانم، نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، کە لە بنەماڵەی ئەریستۆکراتی ساحێبقڕان لە شاری سنە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایکبووە، بوو بە یەکێک لە دیارترین سەرکردەکانی مێژووی کوردستان.[١٤] کاتێک شێخ مەحموودی حەفید لە ساڵی ١٩١٩ ڕاپەڕینی دژی ئەفسەرە سیاسییەکانی بەریتانیا دەستپێکرد، عادیلە خانم پەنای دا بەو ئەفسەرە بەریتانیانەی کە بۆ ناوچەی هۆزی جاف دەستنیشانکرابوون؛
بەریتانییەکان نازناوی «خان-بەهادور»یان پێبەخشی و بە «شازادەی ئازاکان» ناویان برد.[١٥] ئەو دوای مردنی عوسمان پاشای جاف لە ساڵی ١٩٠٩ بەردەوام بوو لە فەرمانڕەواییکردن، و وەک یەکەم فەرمانڕەوای مێژوویی ژن لە هەڵەبجە پێش سەردەمی نوێ دەناسرێتەوە.[١٦] نووسەری بەریتانی گەتروود بێڵ لە ساڵی ١٩٢١ سەردانی هەڵەبجەی کردووە و لە نامەیەکی بەناوبانگدا وەسفی عادیلە خانمی کردووە،[١٧] هەروەها ڤلادیمیر مینۆرسکی کۆبوونەوەیەکی خۆی لەگەڵ ئەو خانمە لە ساڵی ١٩١٣دا تۆمار کردووە.[١٨]
کۆمەڵگەی جوو لە هەڵەبجە
[دەستکاری]هەڵەبجە لە مێژوودا باوەشی بۆ کۆمەڵگەیەکی جوو کردووەتەوە کە لە گەڕەکی جووەکانی شارەکەدا (گەڕەکی جوولەکەکان) نیشتەجێ ببوون.[١٩] دانیشتووانە جووەکان بە بازرگانی لێهاتوو دەناسران؛ خێزانەکانی پاشا و بەگی هۆزی جاف ڕێز و پاراستنێکی زۆریان لێ دەکردن، کە بەپێی ڕاپۆرتەکان ئەمە وای کردبوو جووە کوردەکانی هەڵەبجە ئازادتر بن بەراورد بە زۆرێک لە شارۆچکە کوردنشینەکانی تر.[١٩]
کۆمەڵگەی جوو سینەگۆگێکیان لە دووریی نزیکەی ١٠٠–١٥٠ مەتر لە مزگەوتی گەورەی شارەکەوە بنیات نا، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٤ بە ٥٥ دیناری عێراقی کڕدرا و گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئەحمەدی (بە ناوی ئەحمەد کوڕی حەنبەل ناونرا).[١٩] دوای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو، عێراق ڕەگەزنامەی لە دانیشتووانە جووەکانی وەرگرتەوە و ناچاری کردن کۆچ بکەن، هاوکات دەستی بەسەر زۆربەی موڵک و ماڵەکانیاندا گرت.[١٩]
هەوڵەکانی پاراستن
[دەستکاری]تا ساڵی ٢٠٢٠، پاشماوەی خانووە ڕەسەنەکان کە بە تەلارسازییە تایبەتەکەیان دەناسرێنەوە، هێشتا لە گەڕەکی جوولەکاندا ماونەتەوە، بەڵام بەهۆی پشتگوێخستنەوە بەرەو لەناوچوون دەچن.
[٢٠] شوێنەوارناس هاوار نەجمەدین ئاماژە بەوە دەکات کە ڕووپێوییە مێژووییەکان دەریدەخەن نزیکەی ٨٥٠ دانیشتووی جوو لە شارەکەدا ژیاون، و جەختیش دەکاتەوە کە گەڕەکەکە دەکەوێتە ژێر یاسای پاراستنی شوێنەوار و کەلەپوور.[٢] بەڕێوبەرایەتیی کەلەپووری هەڵەبجە داوای ١.٥ ملیار دیناری عێراقی کردووە بۆ کڕینەوە و نۆژەنکردنەوەی حەوت خانووی ماوە؛ هەرچەندە لەلایەن وەزارەتی شارەوانییەوە بە سەرەتایی ڕەزامەندی لەسەر دراوە، بەڵام تا کاتی ئامادەکردنی ڕاپۆرتەکە هیچ بودجەیەکی بۆ تەرخان نەکراوە.[٢٠] زانایان هۆشدارییان داوە کە ئەگەر هەنگاوی بەپەلە نەنرێت، لە گەڕەکی جوولەکان هیچ نامێنێتەوە تەنها ناوەکەی نەبێت.[٢٠]
کۆمەڵگەی کاکەیی (یارسانی) لە هەڵەبجە
[دەستکاری]لەنێو ئەو پێکهاتە ئایینییانەی کە لە مێژوودا لە هەڵەبجە هەبوون، پێکهاتەی کاکەیی یەکێکیانە، کە بە یارسانی یان ئەهلی حەق ناسراون. لە باشووری کوردستان بە «کاکەیی» ناودەبرێن؛ لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش بە یارسانی ناسراون.
_followers_of_Kakayi,_or_Yarsani_religions,_of_Halabja,_Kurdistan_region_of_Iraq.jpg)
توێژەران کاکەیی وەک ڕێبازێکی ئایینیی کاریگەر بە سۆفیگەرایەتی وەسف دەکەن کە لە پەیوەندی لەگەڵ ئایینی شیعەی دوازدە ئیمام گەشەی کردووە. یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی تیۆلۆژیای ئەوان بریتییە لە «دۆنادۆن» (دۆنادۆن)، کە گەشتی ڕۆحە لە جەستەیەکی یەک لە دوای یەکدا لە ڕێگەی قۆناغە ڕوحانییەکانەوە؛ ئەمە لە ڕێناس (گیانگوێزانەوە) جیاوازە، چونکە ئاماژەیە بۆ جووڵەیەکی ئاراستەکراو بەرەو سەرچاوەی خودایی.[٢١] سەرچاوەی ئەم باوەڕە بۆ سوڵتان سەهاکی بەرزنجەیی (کۆچی دوایی نزیکەی ٦١٢ی کۆچی) دەگەڕێتەوە، کە بە ڕێکخەری پرەنسیپەکانی ئەم ئایینە دادەنرێت.[٢١]
هێرشی کیمیاییی ١٩٨٨
[دەستکاری]پاشخان و ئامادەکارییەکان
[دەستکاری]لە هەفتەکانی پێش هێرشەکەدا، سەرۆک هۆزەکان و ئەفسەرانی سوپا بە نهێنی بۆ شاری سلێمانی گوازرانەوە. هەڵاتووانی سوپا دەستیان بەسەر شارۆچکەی سیروانی نزیک هەڵەبجەدا گرتبوو؛ دواتر هێزی ئاسمانیی عێراق شارۆچکەکەی بە تەواوی خاپوور کرد.[١٠] ماوەیەکی کەم پێش هێرشە کیمیاییەکە، هەڵەبجە بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەلایەن تۆپخانەکانی ئێرانەوە بۆردومان کرا، پاشان لەلایەن هێزەکانی پاسدارانی ئێرانەوە داگیرکرا.[١٠]
هێرشەکە
[دەستکاری]کیمیابارانی هەڵەبجە لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا، کاتێک هەزاران هاووڵاتیی مەدەنیی کورد لە هێرشێکی کیمیاییی بەرفراواندا شەهید کران کە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە وەک بەشێک لە شاڵاوەکانی ئەنفال بە سەرکردایەتیی عەلی حەسەن مەجید ئەنجامدرا.[٢٢][٢٣]
کەناڵی بی-بی-سی بڵاویکردەوە کە تێکەڵەیەک لە گازی خەردەل و بریکارە دەمارییەکانی وەک تابون، سارین، و VX بەکارهێنراوە.[٢٤] لە نێوان ٣,٢٠٠ بۆ ٥,٠٠٠ کەس شەهید بوون و ٧,٠٠٠ بۆ ١٠,٠٠٠ کەسیش بریندار بوون، ئەمەش وایکرد کۆمەڵکوژیی هەڵەبجە ببێتە گەورەترین هێرشی چەکی کیمیایی لە مێژوودا کە دژی ناوچەیەکی مەدەنی نیشتەجێبوو ئەنجامدرابێت.[٢٥]
دەرەنجامەکان و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان
[دەستکاری]لە ساڵی ٢٠١٠دا، دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق بە فەرمی هێرشەکەی وەک کۆمەڵکوژییەکی جینۆساید دژی گەلی کورد پێناسە کرد.[٢٦] لە هەمان ساڵدا پەرلەمانی کەنەدا هێرشەکەی وەک تاوان دژی مرۆڤایەتی شەرمەزار کرد.[٢٧] تا ئێستا کەمتر لە ١٥ کەسی تێوەگلاو ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی بوونەتەوە.[٣]
ڕزگاربووانی هێرشەکە تا ئێستاش بەدەست نەخۆشییەکانی شێرپەنجە، نەخۆشییە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی هەناسە، کەمئەندامیی زگماکی و زەبرە دەروونییەکانەوە دەناڵێنن. توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان هێشتا شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.[٣] هەروەها ڕاپۆرتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سەپاندنی سزاکان "زیان بە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا دەگەیەنێت."[٢٨] ساڵانە لە ١٦ی ئازاردا، شەقامەکان بە پانکارت و ئاڵای ڕەش دەڕازێنرێنەوە و قوتابیان بۆ ڕێزگرتن لە قوربانییەکان شیعر دەخوێننەوە.[٣]
مۆنۆمێنت و مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە
[دەستکاری]لە ناوەندی شارەکەدا مۆنۆمێنتی ئاشتیی هەڵەبجە وەستاوە، کە ساڵانە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ سەردانکەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.[٣]
لە تەنیشتیدا مۆزەخانەی ئاشتیی هەڵەبجە هەڵکەوتووە کە پێشانگای تێدایە بۆ بەدۆکۆمێنتکردنی هێرشەکە؛ گوڵزار ئازاد، بەڕێوەبەری مۆزەخانەکە، وەسفی کردووە بەوەی کە "شوێنێکە جیهان تێیدا فێری شەڕ، خۆڕاگری و هێزی یادەوەری دەبێت."[٣] دەروازەیەکی نوێی یادگاری کە لەسەر فەرمانی سەرۆکوەزیران محەممەد شیاع سودانی و بە تێچووی نزیکەی ١.٩٣٧ ملیار دیناری عێراقی (~١.٣٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠٢٥دا لە کۆتایییەکانی تەواوبووندابوو.[٢٩]
پارێزگای هەڵەبجە
[دەستکاری]پارێزگای هەڵەبجە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٥ بە فەرمی لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە وەک ١٩یەمین پارێزگای عێراق ناسێنرا، کە بەمەش کۆتایی بە چەندین دەیەی وابەستەیی بە پارێزگای سلێمانی هێنا.[٣٠] پێشتر حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٤دا بە شێوەیەکی یەکلایەنە هەڵەبجەی وەک چوارەمین پارێزگای هەرێم ناساندبوو.[٣١]
پارێزگاکە ڕووبەری ٨٨٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە دادەپۆشێت و لە پێنج ناحیە پێکدێت: هەڵەبجە (ناوەند)، سیروان، خورماڵ، بیارە، و بەمۆ.[٣٢]
بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان و هەڵەبجە
[دەستکاری]بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستان لە ساڵی ١٩٨٧ لە شاری سنەی ئێران لەلایەن شێخ عوسمان عەبدولعەزیز دامەزرا، کە بنکەی سەرەکیی پشتگیرییەکەی لە هەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەری بوو؛ لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠١دا زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکانی هەڵەبجەی بەدەستهێنا.[٣٣] دوای ئەوەی نەیتوانی ڕێژەی پێویست لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ساڵی ١٩٩٢ی هەرێمی کوردستان ببڕێت، بزووتنەوەی ئیسلامی ژێرخانێکی سەربازیی جیاوازی بە پاڵپشتیی ئێران و سووریا پەرەپێدا، و هێرشی دەکردە سەر حکوومەتی هاوبەشی یەکێتی و پارتی.[٣٤]
چەندین گرووپی جیاواز لە ناو بزووتنەوەی ئیسلامی جیابوونەوە، کە دیارترینیان ئەنسارولئیسلام بوو کە لە ساڵی ٢٠٠١ لەژێر سەرکردایەتیی مەلا کرێکار دامەزرا، کە «میرنشینێکی ئیسلامی»یان لە دەوروبەری بیارە و تەوێڵە لە سنووری قەزای هەڵەبجە ڕاگەیاند.[٣٥]
لێکۆڵینەوەیەکی ڕێکخراوی هیومان ڕایتس وۆچ لە ساڵی ٢٠٠٢دا، چەندین حاڵەتی دەستگیرکردنی سەرەڕۆیانە، دەستبەسەرکردنی درێژخایەن، ئەشکەنجەدان و کوشتنی چەکدارانی دوای خۆبەدەستەودانی لەو ناوچانەدا بەدۆکۆمێنت کرد کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەنسارولئیسلامدا بوون لە دەوروبەری هەڵەبجە.[٣٦] مۆڵگەکانی ئەنسارولئیسلام لە ئازاری ٢٠٠٣دا لەلایەن هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هێزە زەمینییەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سەرەتای پرۆسەی ئازادیی عێراقدا تێکشکێنران.
بزووتنەوەی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە فەرمی لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە چەككرا و لەو کاتەوە تەنها وەک حیزبێکی سیاسی کار دەکات.[٣٧]
حوكمڕانیی سەردەم
[دەستکاری]
دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، هەڵەبجە ڕۆڵێکی سەرەکی گێڕا لە ڕووخانی ڕژێمی بەعس و پشتگیریکردنی دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان.[٥] لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥، نوخشە ناسح وەک پارێزگاری بەوەکالەتی هەڵەبجە دەستنیشانکرا، و بوو بە یەکەم ژن کە پۆستێکی جێبەجێکردن لەسەر ئاستی پارێزگا لە مێژووی عێراقدا وەربگرێت.[٣٨] ئەو پێشتر لە ساڵی ٢٠١٦ەوە وەک قایمقامی هەڵەبجە خزمەتی کردبوو، کە بەوەش بووە دووەم ژن بەرزترین پۆستی سیاسی لە شارەکەدا وەربگرێت دوای عادیلە خانم.[٣٩]
لە ساڵی ٢٠٢٥دا، چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە بە ئاشکرا پشتگیریی خۆیان بۆ ژنانی شەڕڤانی کورد لە ڕۆژاوای کوردستان دووپاتکردەوە، ئەمەش دوای هێرشەکانی سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفییە لە حەلەب.[٤٠]
پێکەوەژیانی ئایینی
[دەستکاری]سەرەڕای مەینەتییە مێژووییە گەورەکان، هەڵەبجە بە پێکەوەژیانی نێوان پێکهاتە ئایینییە جیاوازەکانی دەناسرێتەوە. گرووپە ئایینییە جیاوازەکان ڕێز لە دابونەریتی یەکتر دەگرن و بەشداری لە مەراسیمەکانی یەکتردا دەکەن.[٤١] دانیشتووانی شارەکە «پێکەوەژیانی ئایینی» وەک سیمایەکی ناسنامەی شارستانیی هەڵەبجە وەسف دەکەن.[٤٢] پێکهاتەی کاکەیی هێشتا لە سنووری پارێزگای هەڵەبجەدا ماون، بەتایبەتی لە ناحیەی هاوار، هەروەها پەیڕەوانی ئایینی زەردەشتی لە تەنیشت زۆربەی دانیشتووانی موسڵمانی سوننەدا ئەرکە ئایینییەکانی خۆیان جێبەجێ دەکەن.
زمان
[دەستکاری]زۆربەی دانیشتووانی هەڵەبجە بە زاراوەی سۆرانی دەدوێن، کە زاراوەی باڵای زمانی کوردییە لە هەرێمی کوردستان. شارەکە و ناوچەی هەورامانی دەوروبەری، هاوکات شوێنی ئاخێوەرانی زمانی هەورامییە (کە بە گۆرانییش دەناسرێت)، کە یەکێکە لە کۆنترین جۆرە تۆمارکراوەکانی زمانی کوردی؛ ئەمەش پردێکی زمانەوانی لەگەڵ پارێزگای کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دروست دەکات.[٣]
پەروەردە و خوێندن
[دەستکاری]هەڵەبجە خاوەنی یەکێک لە بەرزترین ڕێژەکانی خوێندەوارییە لەسەر ئاستی عێراق، کە لە ٨٥٪ تێدەپەڕێت.[٣] زانکۆی هەڵەبجە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە و زیاتر لە ٦،٠٠٠ خوێندکاری تێدایە لە پسپۆڕییە جیاوازەکاندا، لە جۆرەکانی ئەندازیارییەوە تاوەکو زانستە مرۆیەتییەکان.[٣]
دابەشبوونی جوگرافیی خزمەتگوزارییە پەروەردەییەکان لە هەڵەبجەی نوێ لە توێژینەوەیەکی زانستیدا کە لە گۆڤاری توێژەر لە ساڵی ٢٠٢٥ (زانکۆی سلێمانی) بڵاوکراوەتەوە، لێکۆڵینەوەی تێدا کراوە و کەم و کورتییەکانی پلاندانانی پەروەردەیی بۆ ساڵانی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ دەستنیشان کردووە.[٤٣]
ئابووری و کشتوکاڵ
[دەستکاری]کشتوکاڵ وەک کۆڵەکەی ئابووریی هەڵەبجە ماوەتەوە، کە زیاتر لە ٦٠٪ی دانیشتووانەکەی تێیدا سەرقاڵن.[٣] کاریگەرییەکانی هێرشە کیمیاییەکەی ساڵی ١٩٨٨ هێشتا لەسەر خاکەکە ماون: توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٢٢ دەریخستووە کە زیاتر لە ٧٠٪ی خاکی ناوچە زیانلێکەوتووەکان شوێنەواری ژەهراویبوونیان تێدا ماوە.[٣] ڕێژەی بێکاری لەنێوان گەنجاندا بە ٣٥٪ دەخەمڵێندرێت. چەقی داهێنانی هەڵەبجە کە لە ساڵی ٢٠٢٢ دامەزراوە و لەلایەن دیاسپۆرا و ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکانەوە بودجەی بۆ دابین کراوە، پشتگیریی کارساز گەنجەکان دەکات لە بوارەکانی بازرگانیی کشتوکاڵی و تەکنەلۆژیادا.[٣]
هەنار
[دەستکاری]ناوچەی هەڵەبجە بە چاندنی هەنار بەناوبانگە. یازدە جۆری جیاواز لەسەر ڕووبەری نزیکەی ٨،٥٠٠ دۆنم باخ دەچێندرێن، کە ساڵانە نزیکەی ٣٠،٠٠٠ تۆن بەرهەمیان هەیە.
[٤٤] ساڵانە «فێستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە» لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بەڕێوەدەچێت، کە تێیدا هەنار لە تەنیشت بەرهەمە ناوخۆییەکانی تری وەک گوێزی هەورامان، ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن، و خواردنە تەقلیدییە کوردییەکان نمایش دەکرێن.[٤٤]
ڕۆنی زەیتوون
[دەستکاری]کارگەی ڕۆنی زەیتوونی ڕەسەن (Rasan)، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن گرووپی هەڵەبجەوە دامەزراوە، گەورەترین بەرهەمهێنەری ڕۆنی زەیتوونە لەسەر ئاستی عێراق لە ڕووی قەبارەوە، کە بەرهەمی ڕۆژانەی دەگاتە ١٢٠ تۆن و توانای ساڵانەی ١٥٠،٠٠٠ لیترە.[٤٥] هەرچەندە زیاتر بە ڕۆنەکەی ناسراوە، بەڵام کارگەی ڕەسەن دۆشاوی هەنار و سرکەش بەرهەم دەهێنێت. بەرهەمەکانی ڕەسەن بۆ ئەڵمانیا و بەریتانیا هەناردە دەکرێن، و گفتوگۆش بەردەوامە بۆ هەناردەکردن بۆ وڵاتی نۆرویژ.[٤٥]
گەشتوگوزار
[دەستکاری]
هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری چەندین شوێنی سروشتیی بەناوبانگیان تێدایە، لەوانە تاڤگەی ئەحمەد ئاوا و هاوینەهەواری ئاوێسەر.[٧]
ناوچە شاخاوییەکانی هەورامان ناوەندێکی سەرەکیین بۆ گەشتوگوزاری ژینگەیی (Ecotourism) و گەشتوگوزاری کولتووری.[٥]
مەراسیمی پیرشالیار
[دەستکاری]
مەراسیمی پیرشالیار، کە ساڵانە لە گوندی هەورامانی تەخت بەڕێوەدەچێت، یەکێکە لە دیارترین فێستیڤاڵە کولتووری و ئایینییەکانی ناوچەی هەڵەبجە.[٤٦] وا بڕوادەکرێت پیرشالیار کەسایەتییەکی ئایینی دێرینی ناوچەی هەورامان بووبێت لەسەر ڕێبازی موغەکان؛ هەریەکە لە ڕەشید یاسمی و ئایەتوڵڵا مەردۆخ وەک پیرێکی زەردەشتی دەیناسێنن کە ناوەکەی بۆ سەردەمی ئایینی میهرپەرستی دەگەڕێتەوە.[٤٦] فێستیڤاڵەکە وەک یادکردنەوەی ئاهەنگی پیرشالیار بەڕێوەدەچێت، کە لەلایەن خەڵکی هەورامانەوە بۆی ڕێکخرا دوای ئەوەی کچی ئەمیری بوخارای چاككردەوە لە نابیستی و لە دەستچوونی توانای قسەکردن.
مەراسیمەکە سێ ڕۆژ دەخایەنێت، کە تێیدا قوربانیکردنی ئاژەڵ، دابەشکردنی گوێز، زیکر (خوێندنەوەی ڕوحانیی سۆفیگەری)، و ئامادەکردنی شۆربایەکی تەقلیدی لەخۆدەگرێت کە دەوترێت هەمان ئەو پێکهاتەیەیە کە لە ژەمی ڕەسەنی ئاهەنگەکەدا پێشکەش کراوە.[٤٦]
ژینگە
[دەستکاری]ڕێژەی ڕووبەری سەوزایی لە ناوچە شارنشینەکانی هەڵەبجە گەیشتووەتە ٢١٪، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە بەغدا تەنها ١٠٪ە؛ ئەم دەستکەوتە تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕێگەی هەوڵە خۆبەخشییەکان و ڕێکخراوە ناحکوومییەکانەوە (NGO) بەدی هاتووە.[٤٧] سەرەڕای ئەوەش، لە کۆی ٢٥٥ کانی، ١١٦یان وشک بوون، هەروەها ٤،٨٦١ دار زیانیان بەرکەوتووە.[٤٧] ڕێکخراوی ناوخۆیی NWE پڕۆژەی «با کوردستان سەوز بکەین»ی جێبەجێ کردووە، کە لەلایەن ڕێکخراوی ئەڵمانی-عێراقی وادی (WADI) و لە ڕێگەی وەزارەتی فیدراڵیی ئەڵمانیا بۆ پەرەپێدان و هاریکاریی ئابووری (BMZ) بودجەی بۆ دابین کراوە، کە نۆ قوتابخانەی لە سەرتاسەری هەڵەبجە و ناحیەکانی دەوروبەری کردووەتە ئامانج.[٤٧]
کەسایەتییە دیارەکان
[دەستکاری]سیاسەت و سەرکردایەتی
[دەستکاری]- عادیلە خانم (نزیکەی ١٨٤٧–١٩٢٤)، فەرمانڕەوای کوردی هۆزی جاف، کە لەلایەن بەریتانییەکانەوە بە "شازادەی ئازاکان" ناودەبرا.[٤٨]
- ئەحمەد موختار جاف (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.[٤٩]
- نوخشە ناسح (لەدایكبووی ١٩٧٨)، یاسایی و سیاسیی کورد؛ دووەم ژنە قایمقامی هەڵەبجە و یەکەم ژن کە لە مێژووی عێراقدا پۆستی پارێزگار (بە وەکالەت) وەربگرێت.[٥٠]
- نارین بڕیار (لەدایكبووی ساڵی ٢٠٠٠، داڵاس، تێکساس)، یەکەم کوردی-ئەمریکی و یەکەم ژنە کورد کە بۆ پۆستێکی گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڵبژێردرێت، وەک ئەندامی ئەنجومەنی شاری بێلڤیو لە واشینگتن لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ هەڵبژێردرا. باوکی خەڵکی هەڵەبجەیە و ڕزگاربوویەکی کیمیابارانی ساڵی ١٩٨٨ ە.[٥١]
ئایین و زانست
[دەستکاری]- عەبدولکەریم مودەریس (نزیكەی ١٩٠٢–٢٠٠٥)، زانای ئایینی و فەقیهی ناودار، لە ساڵی ١٩٢٤ەوە لە هەڵەبجە وانەی وتووەتەوە و وەک موفتی عێراق خزمەتی کردووە؛ یەکەم کەس بووە قورئانی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.[٥٢]
ئەدەب، هونەر و ڕۆشنبیری
[دەستکاری]لە وێژەی کوردیدا شاعیر، نووسەر، ئەکادیمی و ڕۆشنبیرانی هەڵەبجە زۆرن. هەندێک لەوانە:
- مەولانا خالیدی نەقشبەندی
- شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم
- شێخ عەبدوڵڵای خەرپانی
- مەولەوی
- عەبدوڵڵا گۆران (١٩٠٤–١٩٦٢)، شاعیری پێشەنگی کورد کە شیعری نوێی هێنایە ناو ئەدەبی کوردی.[٥٣]
- شێخ نەجمەدین نەقشبەندی
- شێخ حسامەدین نەقشبەندی
- شێخ عەلادین نەقشبەندی
- ئەحمەد موختار جاف (١٨٩٨–١٩٣٤)، شاعیر و سیاسیی کورد، ئەندامی پەرلەمانی عێراق و قایمقامی هەڵەبجە.[٥٤]
- تاهیر بەگی جاف
- مەلا عەبدولکەریم مودەریس
- شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی دووەم
- مەلا حەسەن قازی
- شێخ حەمە ئەمین کاردۆخی
- حلمی عەلی شەریف
- ساڵح هەژار
- مەلا مستەفای زەڵمی
- شێخ ئەمین نەقشبەندی
- حەمە ئەمین هەورامی
- عوسمان هەورامی
- مەحموود یاروەیسی
- بابا ڕەسوڵی عەبابەیلێ
- شێخ مستەفای موفتی
- نامیق
- ع. ع. شەونم
- ئەژی گۆران
- جەفایی
- کاردۆخی
- عەزیزی فەتاح
- مامۆستا هیوا
- تارا جاف (لەدایكبووی ١٩٥٨)، گۆرانیبێژ و یاریزانی چەنگی کورد.[٥٥]
- مەریوان هەڵەبجەیی (نووسەر)، نووسەری کتێبی "سێکس و شەرع و ژن لە مێژووی ئیسلامدا".[٥٦]
- مەریوان هەڵەبجەیی (وەرگێڕ)، وەرگێڕ و ڕەخنەگری ئەدەبی.
- ئەیوب نووری، ڕۆژنامەنووسی کورد-کەنەدی.[٥٧]
- سەرکەوت هادی گۆرانی (ئایزێ)، ئەکتەر و فیلمساز لە فەڕەنسا.[٥٨]
لە ژنە شاعیر و ناودارەکانیش:
- کوردە نەقشبەندی (کورەزای شێخ محەممەد عوسمان سیراجەدینی یەکەم)
- خورشیدە بابان
- حەمە ڕەشید هەورامی (ڕەشید بکر محمود)، نووسەر و خەباتگێڕ
- مامۆستا پشکۆ نەجمەدین
کەشوهەوا
[دەستکاری]هاوینەکانی هەڵەبجە زۆر گەرم و زستانەکانی فێنکە.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «هەڵەبجە» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٩٫٦ (٤٩) |
١١٫٨ (٥٣) |
١٦٫٩ (٦٢) |
٢٢٫٠ (٧٢) |
٢٩٫٥ (٨٥) |
٣٥٫٨ (٩٦) |
٣٩٫٦ (١٠٣) |
٣٩٫٢ (١٠٣) |
٣٥٫٠ (٩٥) |
٢٨٫٤ (٨٣) |
١٩٫٧ (٦٧) |
١٢٫٥ (٥٥) |
٢٥٫٠ (٧٧) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٤٫٨ (٤١) |
٦٫٦ (٤٤) |
١١٫٢ (٥٢) |
١٥٫٨ (٦٠) |
٢٢٫٠ (٧٢) |
٢٧٫٤ (٨١) |
٣١٫٢ (٨٨) |
٣٠٫٨ (٨٧) |
٢٦٫٤ (٨٠) |
٢٠٫٥ (٦٩) |
١٣٫٣ (٥٦) |
٧٫٣ (٤٥) |
١٨٫١ (٦٥) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٠٫١ (٣٢) |
١٫٤ (٣٥) |
٥٫٦ (٤٢) |
٩٫٧ (٤٩) |
١٤٫٥ (٥٨) |
١٩٫٠ (٦٦) |
٢٢٫٨ (٧٣) |
٢٢٫٥ (٧٣) |
١٧٫٩ (٦٤) |
١٢٫٧ (٥٥) |
٧٫٠ (٤٥) |
٢٫٢ (٣٦) |
١١٫٣ (٥٢) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ١٤٤ (٥٫٦٧) |
١٤٦ (٥٫٧٥) |
١٣٢ (٥٫٢) |
٨٥ (٣٫٣٥) |
٣٥ (١٫٣٨) |
٠ (٠) |
٠ (٠) |
٠ (٠) |
٠ (٠) |
٢٨ (١٫١) |
٧٩ (٣٫١١) |
١٢٤ (٤٫٨٨) |
٧٧٣ (٣٠٫٤٤) |
| سەرچاوە: [٥٩] | |||||||||||||
پەیوەندیی نێونەتەوەیی
[دەستکاری]دەستەخوشک
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate». Amwaj.media. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- 1 2 «گەڕەکی جوولەکان و خانووە دێرینەکانی هەڵەبجە بەرەو لەناوچوون دەچن». JINHA Agency (بە کوردی). ٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 «Discover Iraq: Halabja — Where land, memory, and resilience intertwine». Shafaq News. ١٦ی ئازاری ٢٠٢٦.
- ↑ «1988: Thousands die in Halabja gas attack». BBC News. لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 Nukhsha Nasih (٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤). «Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage». Kurdistan Chronicle. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- 1 2 3 خەبات عەبدوڵڵا. هەڵەبجە مەملەکەتی ژیان (بە کوردی).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 «هەڵەبجە - مێژوو و کولتوور». Zamen Press (بە کوردی).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Halabja City». University of Halabja. ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- 1 2 «History of Halabja». Zamen Press.
- 1 2 3 4 5 «1988: The Halabja Massacre». Libcom.org. ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠٦.
{{cite web}}: پارامەتری نەناسراوی|note=چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی) - 1 2 3 4 5 Nukhsha Nasih (٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤). «Halabja: A Chronicle of Endurance and Heritage». Kurdistan Chronicle. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «IRAQ Human rights abuses in Iraqi Kurdistan since 1991» (PDF). Amnesty International. ١٩٩٥.
- ↑ Gunter، Michael M. (٢٠٠٩). The A to Z of the Kurds. Scarecrow Press. لاپەڕە ٢١١. ژپنک ٩٧٨٠٨١٠٨٦٣٣٤٧.
- ↑ Edmonds، Cecil John (١٩٥٧). Kurds, Turks, and Arabs: Politics, Travel, and Research in North-eastern Iraq, 1919–1925. Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٠٤-١٨٩٦٠-٠.
- ↑ «Lady Adela Jaff». The Jiyan Archives. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq». Kurdistan24. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Lady Adela». avauntmagazine.com. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Minorsky، Vladimir (١٩٤٥). «The Tribes of Western Iran». The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland: ٧٣–٨٠.
- 1 2 3 4 «پارێزگای هەڵەبجە». Diplomatic Magazine (بە کوردی).
- 1 2 3 Ali Hama Saeed (٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠). «In Halabja, the Jewish Quarter is heading toward disappearance». SNN.
- 1 2 جوتیار نەریمان حسێن (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «مێژوو و بیروباوەڕی ئایینی کاکەیی (یارسان)». مێژووی کورد (بە کوردی).
- ↑ «1988: Thousands die in Halabja gas attack». BBC News. لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ Hiltermann، Joost R. (٢٠٠٧). A Poisonous Affair: America, Iraq, and the Gassing of Halabja. Cambridge University Press. لاپەڕە ١٩٥. ژپنک ٩٧٨٠٥٢١٨٧٦٨٦٥.
- ↑ «Kurds look back with fear». BBC News. ٢٢ی تەممووزی ٢٠٠٢. لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «Chemical Weapons Programs – Iraq Special Weapons Facilities». Federation of American Scientists. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی تەممووزی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «1988 Kurdish massacre labeled genocide». United Press International. ٨ی ئازاری ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «House adopts Karygiannis Motion on Halabja Gassing as a Crime Against Humanity». ١٦ی ئازاری ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ «Saddam's secret weapon (Channel 4, 1988)». Channel 4. ١٦ی ئازاری ١٩٨٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «Halabja gateway project nearing completion». 964 Media. لە ٢٠٢٥ ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - ↑ «Iraqi lawmakers vote to recognize new governorate». Amwaj.media. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «KRG order turning Halabja into province sets off street celebrations». Amwaj.media. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Mohammed، Zhyar (٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). «A paper province: Halabja, symbol of Iraqi suffering, waits for its new beginning». Niqash.
- ↑ «Islamic Movement of Kurdistan». Mapping Militants Project, Stanford University.
- ↑ «Islamic Movement of Kurdistan». Mapping Militants Project, Stanford University.
- ↑ «Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam». Human Rights Watch. ٥ی شوباتی ٢٠٠٣.
- ↑ «Iraqi Kurdistan: Human Rights Abuses Committed by Ansar al-Islam». Human Rights Watch. ٥ی شوباتی ٢٠٠٣.
- ↑ «Islamic Movement of Kurdistan». Mapping Militants Project, Stanford University.
- ↑ Aziz، Kamaran (٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥). «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq». Kurdistan24. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq». Kurdistan24. لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «چالاکوانانی ژن لە هەڵەبجە پشتیوانی ژنانی شەڕڤان دووپاتکردەوە». Rojnews (بە کوردی). لە ٢٠٢٥ ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - ↑ «پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە». Voice of America Kurdish (بە کوردی). ٦ی ئازاری ٢٠٢٥.
- ↑ «پێکەوەژیانی ئاینی سیمایەکی شارستانی هەڵەبجەیە». Voice of America Kurdish (بە کوردی). ٦ی ئازاری ٢٠٢٥.
- ↑ Hameed Mohamed، Shad؛ Hamad Qadr، Didar؛ Latif Muhammad، Sabah (٢٠٢٥). «Geographical analysis for the distribution of educational services in new Halabja in (2022–2023)». Twejer Journal. ٧ (4): ٥٤٨–٥٨٣. doi:١٠.٣١٩١٨/twejer.٢٥٧٤.١٩.
- 1 2 «ڤیستیڤاڵی هەنار و پایزی هەڵەبجە». Awene (بە کوردی). لە ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - 1 2 «From harvest to production». Kurdistan Chronicle. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوتی سەردان=(یارمەتی) - 1 2 3 سەرکەوت فەیروز. «پیرشالیار». KNWE (بە کوردی).[بەستەری مردوو]
- 1 2 3 «Greening Halabja». WADI. ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.
- ↑ «Lady Adela Jaff». The Jiyan Archives. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «پارێزگای هەڵەبجە». Diplomatic Magazine (بە کوردی).
- ↑ Aziz، Kamaran (٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥). «Breaking Barriers: Nuxsha Nasih Inspiring Women Across Iraq». Kurdistan24.
- ↑ Wladimir van Wilgenburg (١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦). «Kurdish-American Woman Makes History in Bellevue Elections». Kurdistan Chronicle. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Al-Ghantousi؛ Alhamid. «The Mystic Scholar Sheikh Abdul Karim Bayara Al-Mudarris and His Efforts in Education». Journal of Arts, Literature, Humanities and Social Sciences. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Hitchins، Keith (٢٠٠٢). «GORĀN, ʿABD-ALLĀH SOLAYMĀN». Encyclopædia Iranica.
- ↑ «پارێزگای هەڵەبجە». Diplomatic Magazine (بە کوردی).
- ↑ «Tara Jaff on BBC Radio 3». BBC Radio 3.
- ↑ Worth، Robert F. (٤ی نیسانی ٢٠٠٦). «Sex and Islam Author Says He Fears for His Life». The New York Times.
- ↑ Ava Homa (تشرینی دووەم 2017). «A Long Way From Home». Literary Review of Canada.
- ↑ Germian، Roza (٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧). «What motivation is behind daily live videos by Sarkaw Hadi Gorani». SBS Kurdish.
- ↑ «Climate statistics for Halabja». Bureau of Meteorology. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «یادی کیمیابارانکردنی سەردەشت؛ دەستەخوشک و هاوزامی هەڵەبجە». ڕووماڵ. ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٠. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی نیسانی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
داڕێژە:شار، شارۆچکە و شارەدێیەکانی هەرێمی کوردستان
- Use dmy dates from مارس ٢٠٢٦
- وتارەکان بە بەستەرە دەرەکییە مردووەکان لە نیسانی ٢٠٢٦
- دەروازەی پارێزگای هەڵەبجە/وتارە پەیوەندیدارەکان
- هەڵەبجە
- پارێزگاکانی کوردستان
- پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان
- شارەکانی باشووری کوردستان
- شارەکانی عێراق
- شارەکانی کوردستان
- قەزاکانی پارێزگای هەڵەبجە
- پەرتبوونی کورد
- نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
- مێژووی کوردستان
- چاندی کوردی
- وێژەی کوردی
- یارسان
- پارێزگای ھەڵەبجە
- ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
- قەزاکانی پارێزگای ھەڵەبجە
- ھەڵەبجە