زەڕایەن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
زەڕایەن
Zaraian
وارماوا
شارۆچکە
دیمەنی شارۆچکەی زەڕایەن
دیمەنی شارۆچکەی زەڕایەن
زەڕایەن is located in Kurdistan Region
زەڕایەن
زەڕایەن
جێگەی لە کوردستاندا
زەڕایەن is located in Iraq
زەڕایەن
زەڕایەن
جێگەی لە عێراقدا
پۆتانەکان: 35°18′50.3″N 45°40′08.2″E / 35.313972°N 45.668944°E / 35.313972; 45.668944پۆتانەکان: 35°18′50.3″N 45°40′08.2″E / 35.313972°N 45.668944°E / 35.313972; 45.668944
وڵات کوردستان[١]
 عێراق
پارێزگاسلێمانی
قەزاقەزای شارەزوور
ناحیەناحیەی وارماوا (زەڕایەن)
بەرزایی٥٦١ مەتر (١٬٨٤١ پێ)
زمان و ئایین
 • زمانکوردی (سۆرانی)
 • ئایینسوننی شافعی
دیمەنێکی زەڕایەن
دیمەنێکی زەڕایەن

زەرایەن یان وارماوا کۆمەڵگایەکی زۆرەملێیە بوو لە ساڵی ١٩٧٨ ڕژێمی پێشووی سەددام دروستی کرد بو ئەو گوندانەی ئەوبەری ئاوی سیروان لەنزیک شاری سلێمانی لە دەشتی شارەزوور دواتر کرایە ناوەندی ناحیەی زەڕایەن.

مێژوو[دەستکاری]

زەڕایەن
پەیکەرەی مەولەوی لە مەیانێک لە شاری زەڕایەن.

پاش دروستکردنی حکومەتی عێراقی لە ساڵی ١٩٢٥ و لکاندنی باشووری کوردستان بە دەوڵەتی پاشایەتی ئەوسای عێراقەوە، دەستکرا بە دامەزراندنی دەزگا ئیدارییەکان لە عێراقدا، لەکوردستانیشدا چەند لیوا (پارێزگا) و قەزا و ناحیە دامەزرا. یەکێک لە ناحیەکان، ناحیەی وارماوا بوو لە گوندی چەمەرگە ئیدارەکەی دامەزرێنرا، سنورەکەشی ئەو کاتە پێکھاتبوو لە ناحیەی زەڕایەنی ئێستاو ھەڵەبجەی تازە و دەربەندیخان بە ھەموو دێھاتەکانییەوە. لە ساڵی ١٩٥٢ بەڕێوەبەرێتی ناحیەی وارماوا لە گوندی چەمەرگە گوێزرایەوە بۆ گوندی قلیجە تا ساڵی ١٩٥٨، لە ساڵی ١٩٥٢ تا ساڵی ١٩٥٥ شێخ نوری شێخ ساڵح بەڕێوەبەری ناحیە بووە. پێش شۆڕشی ١٤ی تەممووز لە ساڵی ١٩٥٨ بۆ ماوەیەکی کەم، بەڕێوەبەرێتی ناحیەکە گوێزرایەوە بۆ گوندی چنارە و ھەر بەناوی بەڕیوەبەرێتی ناحیەی وارماواوە بووە، لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٥٥ تا ١٩٥٨ عەبدول جەبار زەنگەنە بەڕێوەبەری ناحیەی وارماوا بووە. لە پاش شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بەڕیوەبەرێتی ناحیەی وارماوا لە گوندی چنارەوە گوێزراوەتەوە بۆ دەربەندیخان و ناوەکەی گۆڕدراوە بۆ بەڕێوەبەرێتی ناحیەی دەربەندیخان. لە ساڵی ١٩٧٩ ناحیەکە گوێزراوەتەوە بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی زەڕایەن، کە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لە ساڵی ١٩٧٨ لەشێوەی ئۆردوگای زۆرەملێ لەدانیشتوانی گوندەکانی سەر سنوری عێراق-ئێران کەژمارەیان (٢٠)گوند بووە کە بەزەبری ھێز و سوپا و تانک ڕاگوێزران بۆ ئەم شارۆچکەیە کە ژمارەی ماڵەکانیان (١٢٥٠) ماڵ بوون. کەبریتیی بوون لەم گوندانە (گمە، پشتە، گڵیجاڵ، قەڵپ، بەلەسۆ، چواردارانی سەروو، چواردارانی سەروو، کانی پاشا، کانی وەیسکی، تۆوشکێ، مۆرتکە، سەرشاتەی خواروو، سەرشاتەی سەروو، زارێن، کانی ژاڵە، ھۆرێن، سەرتەک، بەڕوێن، بانی بۆڵان)، بەڵام بەھۆی ئەوەی لەوکاتەدا بەشێک لەماڵەکانی گوندی ھۆرێن و کانی ژاڵە ئاوارە بوون لەگوندەکانی چوارداران و بەلەسۆ و گڵێجاڵ و کانی ویسکێ و کانی پاشا دانیشتبوون ئەوانیش ھاتوونەتە ئۆردووگای زەڕایەن.

ناحیەی زەڕایەن لە ساڵی ١٩٧٩ سەر بەقەزای دەربەندیخان بوو لە پارێزگای سلێمانی. بەگوێرەی بڕیاری وەزارەتی حوکمی محلی لەڕۆژی ١٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٩ ناحیەی زەڕایەن پێکھێنراو بەپێی مەرسومی کۆماری ژمارە (٣١١) لەڕۆژی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٩ناوی ناحیەکە گۆڕا بۆ ناحیەی شارەزوور

یەکەم بەڕێوەبەری ناحیە ناوی محەممەد یاسین بووە.

لەدوای ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ تا ساڵی ١٩٩٥ لە ڕووی ئیدارییەوە بەسترابوەوە بە پارێزگای کەرکووکەوە لەقەزای دەربەندیخان. لە ساڵی ١٩٩٥ بە فەرمانی ئەنجومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ناحیەی زەڕایەن لەڕووی ئیدارییەوە خرایە سەر قەزای شارەزوور لەپارێزگای سلێمانی.

یەکەم قوتابخانە[دەستکاری]

دوای دروستکردنی شارۆچکەی زەڕایەن لە ساڵی ١٩٧٨، یەکەم قوتابخانە کە دروستکرا قوتابخانەی ھەواران بوو. ئەم قوتابخانەیە بەفەرمی لە ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٨ دەوامی تێداکرا و ئەمانەش بەڕێوەبەرانی قوتابخانەکە بوون:

  1. مەحمود خورشید سلێمان لە ساڵی ١٩٧٨–١٩٧٩
  2. سەلوی محەممەد عومەر لە ساڵی ١٩٧٩–١٩٨٣
  3. فائیق مەجید ئەحمەد لە ساڵی ١٩٨٣–١٩٨٤
  4. ئەکرەم ساڵح فەتوڵڵا لە ساڵی ١٩٨٤–١٩٨٦
  5. سالار محەممەد ئەحمەد لە ساڵی ١٩٨٦–١٩٨٩
  6. مەحمود ساحب نەجمەدین لە ساڵی ١٩٨٩–١٩٩١
  7. عەلی محەممەد حەمەد سعید لە ساڵی ١٩٩١–٢٠٢٠
  8. عەبدولڕەحمان ئەمین عەزیز لە ساڵی ٢٠٢٠

ئەم قوتابخانەیە چەندین نەوەی پێگەیاندووە.

مێژووی دامەزراندنی یەکەم خوێندنگای ناوەندی و ئامادەیی لە زەڕایەن

دوای درووستبوونی زەڕایەن لە ساڵی ١٩٧٨ ھەر لەسەرەتاوە قوتابخانەی سەرەتایی تێداکرایەوە، بەڵام ھیچ خوێندنگایەکی ناوەندی و ئامادەیی تێدا نەبوو تا لە ساڵی ١٩٨٢ بۆیەکەمجار خوێندنگایەکی ناوەندی بەناوی (متوسط زراین للبنین) کرایەوە لەبینای قوتابخانەی کاروان ئێستا.

لە ساڵی ١٩٨٦ خوێندنگای دواناوەندی بەناوی (ثانویة زراین للبنین) کرایەوە.

لە ساڵی ١٩٩١ دواناوەندی زەڕایەنی کوڕان کرایەوە، دواتر لە ساڵی ٢٠٠٤ ناوەندی (کوردۆ) و لە ساڵی ٢٠٠٦ ناوەندی (نیشتیمان) لێ جیابووەتەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٨ بوەتە ئامادەیی شەھید سەرچڵ کوڕان.

ھەروەھا ئامادەیی (نیشتیمان) ی کچانیش جیاکراوەتەوە.

یەکەم بەڕێوەبەر ناوی (تاھر حەمەخان قادر) بووە لە ساڵی (١٩٨٢ تا ١٩٨٧) بەڕێوەبەر بووە.

ناوی بەڕێوەبەرەکان:

١- تاھر حەمەخان قادر (١٩٨٢ تا ١٩٨٧)

٢- مھاباد فەرەج محەممەد (١٩٨٧ تا ١٩٩٠)

٣- عومەر ئەحمەد مەحمود (١٩٩٠ تا ١٩٩٢)

٤- عزەت عارف ئەحمەد (١٩٩٢ تا ١٩٩٥)

٥- ئیبراھیم ڕەشید فەرەج (١٩٩٥ تا ١٩٩٦)

٦- ئازاد عەبدوڵا سەعید (١٩٩٦ تا ١٩٩٧)

٧- مەحمود ئەحمەد کاکە (١٩٩٧ تا ٢٠٠٢)

٨- ئەحمەد حەمەکەریم ڕەحیم (٢٠٠٢ تا ٢٠٠٥)

٩- ئیبراھیم محەممەد عەزیز (٢٠٠٥ بەکاتی)

١٠- مەحمود حەمەئەمین (٢٠٠٥ – چەند مانگی)

١١- لقمان محەممەد قادر (٢٠٠٦ تا ٢٠٠٩)

١٢- سەباح فەتاح ئەحمەد (٢٠٠٩ تا ٢٠١١)

١٣- لقمان محەممەد قادر (٢٠١١ - تائێستا)

یەکەم مزگەوت[دەستکاری]

مزگەوتی کانی ئاسکان یەکەم مزگەوتی ناوچەکەیە لە ڕووی مێژوویی ناوچەکەوە و ساڵی ١٩٧٩ بنیاتنراوە بە ھەوڵ و ماندووبوونی مامۆستا مەلا محەمەدی تاوگۆزی و چەند کەسێکی دڵسۆزەوە بەقەبارەی ١٥×١٠ دواتر لە ساڵی ١٩٨٦ دا بەشیکی دیکەی بۆ زیادکراوە لەلایەن حاجی حەسەن باجەڵانەوە. دواتر لە ساڵی ٢٠١٤دا لەلایەن خێرخوازانەوە بەسەرپەرشتی محەممەد سۆفی محمود گڵیجاڵییەوە سەرلەنوێ بنیاتنراوەتەوە. یەکەم پیشنویژ و وتاربێژی مەلا فایەق قەڵپی بووە. دواتر بۆ ماوەی نزیکەی پینج مانگ مامۆستا مەلا محەمەدی سەرشاتە وتاربیژ بووە. دوای ئەویش بۆ چەند مانگیک مامۆستامەلا سەعیدی گڵێجاڵ وتاربێژ بووە. پاشان دووبارە مامۆستا مەلا فایەق گەڕاوەتەوە بۆ ھەمان مزگەوت و وەک وتاربێژ کاریکردووە. لە ساڵی ١٩٩٣یشەوە مامۆستامەلا مەحمودی تاوگۆزی وەک پیشنویژ و وتاربێژ دەستبەکاربووە تاکۆتایی ساڵی ٢٠١٥ و لەوکاتە بەدواشەوە مامۆستا مەلا محەمەدی کوڕی ئەو ئەرکەی گرتوەتە ئەستۆ و لە وتاربیژی بەردەوامە.

ھەروەھا ئەم مامۆستایانە ھەریەکەو بۆ ماوەیەک وەک ئیمام لەوی کاریان کردووە:

  • م. مەلا ڕزگار
  • م. مەلا فەرھاد
  • م. مەلا قادر
  • م. شێخ حسێن شەمیرانی

مزگەوتی کانی ئاسکان دەکەوێتە گەڕەکی ڕاپەڕین لە زەڕایەن.

پەیکەری مەولەوی لە دەروازەیی زەڕایەن[دەستکاری]

لە چوارچێوەی چالاکییەکانی سێیەمین ڤێستیڤاڵی شارەزوور دوانیوەڕۆیی ڕۆژی ھەینی ڕێکەوتی ٩ی ئازاری ٢٠١٧، بە بەشداری نوسەران وشاعیران و ژمارەیەک لە بەرپرسانی حیزبی و حوکمی و چین و توێژە جیاوازەکان، پەردە لەسەر پەیکەری مەولەوی شاعیر لادرا.

مەڕاسیمەکە وتاری ژمارەیەک لە نوسەران و ڕۆشنبیرانیشی لە خۆ گرتبوو کە لە بەشێکی وتارەکاندا جەخت لە گرنگی نوسینەکانی مەولەوی و گرنگی بۆ ئەدەبی کوردی و شعرنوسین کرا و لە بەشێکی دیکەشیدا باس لە شعرەکانی شاعیر و ژیانی کرا.

پەیکەرەکە بە بەرزی دوو مەتر دروستکراوە و لەسەر ڕێگای سەرەکی «سلێمانی – دەربەندیخاندایە» و دەکەوێتە دەروازەی ناحیەی وارماوا.

بە ھاوکاری لەلایەن ژمارەیەک لە کەسوکاری مەولەوی شاعیر کە لە ناوچەکەدا نیشتەجێن ئەم پەیکەرە دروست کراوە، لە ڕێوڕەسمێکی شایستەشدا لەلایەن بەبەکر دڕەیییەوە پەردە لەسەر پەیکەرەکە لابرا

کارەکان لەلایەن فەرمانگەی ڕۆشنبیری و ھونەری وارماواوە سەرپەرشتی کراوە و پەیکەرساز عومەر جەمیل دروستکردنی پەیکەرەکەی لە ئەنجامداوە.

پەیکەرەکە بە بەرزی دوو مەترە و لە مادەیی فایبەر گڵاس داڕێژراوە و دوای نزیکەی شەش مانگ کارەکە تەواو کراوە».

سەید عەبدولڕەحیم سەعید تاوگۆزی (١٨٠٦–١٨٨٢) ناسراو بە مەولەوی کورد، شاعیرێکی ناوداری کورد و سۆفیی تەریقەتی نەقشبەندی بووە و بە شێوەزاری ھەورامی ھۆنراوەی نوسیوە و لە شیعری ئەوین و دڵداری دا زۆر بەناوبانگە، تاکوو ئێستا لە چەندین شوێنی وەک (سنە، پاوە، ھەڵەبجە، سلێمانی، شارەزوور) وەک ڕێزلێنان پەیکەری بۆ دروست کراوە.

ناوی زەڕایەن[دەستکاری]

لەسەر ناوی زەڕایەن چەند ڕایەکی جیاواز ھەیە، گەریدەی ناودار (کەریم زەند) دەڵێت:

ھەروەھا لەبۆچوونێکی تردا ئاماژە بەم ناوە دەکات و دەڵێت "لەوناوچەیەدا کانییەک ھەبووە ناوی (کانی زێڕین) بووە دواتر ئەم ناوە گۆڕاوە بۆ زەڕایەن.

لەبۆچوونێکی تردا ھاتووە لە ساڵی ١٩٧٨دا حکومەتی ڕژێمی بەعس ھاوڵاتیانی گوندەکانی ئەوبەری سیراونی گواستەوە، ئەو گوندانەی کە نزیکی زەڕایەن بوون ئەوانیشی گواستەوە بۆ (مجموعەی زەرایەن) واتا ئۆردوگای زەڕایەن ئەم ناوی زەڕایەنەش لەناوی گوندی (زەڕایەنی کۆن) وە ھاتووە کە نزیکی زەڕایەنە.

ئامارەکان[دەستکاری]

ڕووبەری زەوی ناحیەی زەڕایەن[دەستکاری]

دیمەنێکی زەڕایەن
دیمەنێکی زەڕایەن

سەبارەت بەڕووبەری ناحیەی زەڕایەن بەدۆنم، بەپێی داتاکانی ساڵی٢٠١٢ دەرکەوتووە کۆی گشتی زەویە کشتوکاڵییەکان لەوەڕگاو دارستان(١١٤٠٩٤٬٥)دۆنم بووە لەنێوانیاندا بڕی ٥٢٢٧٧ دۆنم زەوی دێم وەبڕی ١٤٩٧٨دۆنم بەراوە وەبڕی ٦٥٢٨دۆنم بەردەڵانە واتە بێ کەڵکە ھەروەھا لەوەڕگاش ٢٨٩١٥دۆنم لەوەڕگایە وبڕی ١٠٨٦٠دۆنم دارستانی سروشتییەو بڕی ٥٠٠دۆنم دارستانی دەست کردە کەلە لایەن فەرمانگە پەیوەندی دارەکانەوە دروست کراوە، ھەروەھا بڕی(٧٨٬٥) دۆنم باخی بەراوە وەبڕی (٣٦)دۆنم ڕەزە واتە دێم.

ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی زەڕایەن بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٧: (٤٩٩٧) خێزان و (٢٦٩٤٠) کەسە. بەم جۆرە دابەشبووە بە سەر شار و لادێدا:

  1. ناوەندی ناحیەی زەڕایەن: ژمارەی خێزان(٣٤٣٦)، ژمارەی کەس (١٧٦٠٤).
  2. گوندەکان: ژمارەی خێزان (١٥٦١)، ژمارەی کەس (٩٣٣٦).

جوگرافیا[دەستکاری]

شوێنی ناحیەکە[دەستکاری]

شەقامێکی زەڕایەن
شەقامێکی زەڕایەن

بەپێی بازنەکانی پانی دەکەوێتە نێوان (٣٥٬١٥–٣٥٬١٨)ـی باکور ھێڵەکانی درێژی (٤٥٬٣٩–٤٥٬٤٤)ـی خۆرھەڵات.

سەبارەت تۆبۆگرافیای ناحیەی زەڕایەن درێژییەکەی لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا(٤٥)کم پانییەکەی(١٥–٢٠)کم وەبەرزییەکەی لەنێوان (٤٥٠–٦٠٠)م وەشاخەکانی ھەورامان و چوارتاو باڵامبۆدەوریان داوە لەباکوری ڕۆژئاواوە دەبەسترێتەوە بەدەشتی سلێمانی، ئەم دەشتە بە بەپیترین دەشت دادەنرێت لەھەرێمی کوردستاندا بەھۆی نیشتوی ڕووبارەکانەوە کە لەشاخەکاندا دێتە سەرئەم دەشتە ڕووباری تانجەرۆ و ئاوی زەڵم و چەقان و ڕووباری تابین لەبەشی ڕۆژئاوایەوە دەڕژێتە ناوی.

سنووری جوگرافی زەڕایەن[دەستکاری]

ناحیەی زەڕایەن دەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانی بە دووری ٣٦ کیلۆمەتر. لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای سەیدسادقەوە چەمی تانجەرۆ لە یەکتریان جیادەکاتەوە. لە بەنداوی دەربەندیخان تادەگاتە گوندی قەرەگۆل لەوێدا ناحیەی تانجەرۆ ھاوسنورە لە گەڵیدا، لە خۆرئاواوە سنورەکەی درێژ دەبێتەوە بۆ گوندەکانی بناری قەرەداخ لە گوندی ئاوەکەڵەوە بەبنارەکەدا تێدەپەڕی تاگوندی چەم و ژاڵە لەوێشەوە دەپەڕێتەوە گوندی میرەدێ تا دەگاتە گوندەکانی کانی بەردینە و دەق.

گوندەگانی سنوری ناحیەی زەڕایەن:

شوێنەکان[دەستکاری]

مزگەوتەکانی زەڕایەن[دەستکاری]

  • مزگەوتی گەورە
  • مزگەوتی کانی ئاسکان
  • مزگەوتی مەولەوی
  • مزگەوتی شێخ ساحێب
  • مزگەوتی سەلاحەدین
  • مزگەوتی پیر خدری شاھۆ
  • مزگەوتی دەروازە
  • مزگەوتی مەحوی
  • مزگەوتی تەقوا

قوتابخانە و خوێندنگاکانی زەڕایەن[دەستکاری]

  • قوتابخانەی ھەوارانی بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کاروانی بنەڕەتی
  • قوتابخانەی دانای بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کانی میل بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کوردۆی بنەڕەتی کوڕان (٧–٩)
  • قوتابخانەی شەھید مامۆستا ستاری بنەڕەتی کچان (٧–٩)
  • ئامادەییی نیشتیمانی کچان
  • ئامادەییی شەھید سەرچڵی کوڕان

فەرمانگەکان[دەستکاری]

  1. بنکەی پۆلیسی دارستانی زەڕایەن
  2. بنکەی پۆلیسی زەڕایەن
  3. بنکەی پۆلیسی ھاتوچۆی زەڕایەن
  4. بەڕێوەبەرێتیی ناحیەی زەڕایەن
  5. سەرۆکایەتیی شارەوانیی زەڕایەن
  6. فەرمانگەی ئاوی زەڕایەن
  7. فەرمانگەی داراییی زەڕایەن
  8. فەرمانگەی ڕۆشنبیری و ھونەریی زەڕایەن
  9. فەرمانگەی کارتی نیشتیمانیی زەڕایەن
  10. فەرمانگەی کارەبای زەڕایەن
  11. کتێبخانەی زەڕایەن
  12. مەڵبەندی تەندروستی شەهید دکتۆر چیا
  13. کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق/ ناوەندی زەڕایەن
  14. بنکەی ئاگرکوژێنەوەی زەڕایەن

پەراوێزەکان[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (٢٢٣٧) لەڕۆژی ٢٩ی ئابی ٢٠٠٠، لاپەڕە (٥)
  • کتێبی (سلێمانی شارە گەشاوەکەم) بەرگی سێیەم، جەمال بابان، ئاسۆ بابان، ئومێد خالید، چاپی دووەم، ٢٠١٢، چاپخانەی ئاراس، ھەولێر
  • مەرسۆمی کۆماری، ژمارە(٣١١) لەڕۆژی ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٨٩
  • ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ- ڕاپۆرتی زانیار محەممەد لینک