زەڕایەن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
زەڕایەن
شارۆچکە
زەڕایەن is located in ھەرێمی کوردستان
زەڕایەن
زەڕایەن
شوێنی لە ھەرێمی کوردستاندا
پۆتانەکان: ٣٥°١٨′١٦″N ٤٥°٤٠′٤٨″E / ٣٥.٣٠٤٤٤°N ٤٥.٦٨٠٠٠°E / 35.30444; 45.68000
وڵات  عێراق
ھەرێم  کوردستان
پارێزگا پارێزگای سلێمانی
قەزا قەزای شارەزوور

زەرایەن کۆمەڵگایەکی زۆرەملییە بوو لە ساڵی ١٩٧٨ ڕژێمی پێشووی سەدام دروستیکرد بو ئەو گوندانەی ئەوبەری ئاوی سیروان لەنزیک شاری سلێمانی لەدەشتی شارەزوور دواتر کرایە ناوەندی ناحیەی زەڕایەن.

مێژوو[دەستکاری]

زەڕایەن

پاش دروستکردنی حکومەتی عێراقی لە ساڵی ١٩٢٥ و لکاندنی باشووری کوردستان بە دەوڵەتی پاشایەتی ئەوسای عێراقەوە، دەستکرا بە دامەزراندنی دەزگا ئیدارییەکان لە عێراقدا، لەکوردستانیشدا چەند لیوا (پارێزگا) و قەزا و ناحیە دامەزرا. یەکێک لە ناحیەکان، ناحیەی وارماوا بوو لە گوندی چەمەرگە ئیدارەکەی دامەزرێنرا، سنورەکەشی ئەو کاتە پێکھاتبوو لە ناحیەی زەڕایەنی ئێستاو ھەڵەبجەی تازەو دەربەندیخان بە ھەموو دێھاتەکانییەوە. لە ساڵی ١٩٥٢ بەڕێوەبەرێتی ناحیەی وارماوا لە گوندی چەمەرگە گوێزرایەوە بۆ گوندی قلیجە تا ساڵی ١٩٥٨، پێش شۆڕشی ١٤ی تەمموز لە ساڵی ١٩٥٨ بۆ ماوەیەکی کەم، بەڕێوەبەرێتی ناحیەکە گوێزرایەوە بۆ گوندی چنارە و ھەر بەناوی بەڕیوەبەرێتی ناحیەی وارماواوە بووە، لە ماوەی ساڵەکانی ١٩٥٥ تا ١٩٥٨ عەبدول جەبار زەنگەنە بەڕێوەبەری ناحیەی وارماوا بووە. لە پاش شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ بەڕیوەبەرێتی ناحیەی وارماوا لە گوندی چنارەوە گوێزراوەتەوە بۆ دەربەندیخان و ناوەکەی گۆڕدراوە بۆ بەڕێوەبەرێتی ناحیەی دەربەندیخان. لە ساڵی ١٩٧٩ ناحیەکە گوێزراوەتەوە بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی زەڕایەن، کە لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لەساڵی ١٩٧٨ لەشێوەی ئۆردوگای زۆرەملێ لەدانیشتوانی گوندەکانی سەر سنوری عێراق-ئێران کەژمارەیان (٢٠)گوند بووە ڕاگوێزران بۆ ئەم شارۆچکەیە کە ژمارەی ماڵەکانیان (١٢٥٠) ماڵ بوون. کەبریتیی بوون لەم گوندانە(گمە- پشتە- گڵیجاڵ- قەڵب-بەلەسۆ-چوارداران -کانی پاشا- کانی وەیسکی-تۆ وشکی- مۆرتکە-سەرشاتەی خواروو - سەرشاتەی سەروو- زارێن – کانی ژاڵە – ھۆرێن  - سەرتەک – بەڕوێن – بانی بۆڵان، لاوران) چەند گوندێکی تر کەبەزەبری ھێز وسوپاو تانک ڕاگوێزران.

ناحیەی زەڕایەن لە ساڵی ١٩٧٩ سەر بەقەزای دەربەندیخان بوو لە پارێزگای سلێمانی. بەگوێرەی بڕیاری وەزارەتی حوکمی محلی لەڕۆژی ١٩٧٩/١٠/١٦ ناحیەی زەڕایەن پێکھێنراو بەپێی مەرسومی کۆماری ژمارە (٣١١) لەڕۆژی ١٩٨٩/٦/٢٨ناوی ناحیەکە گۆڕا بۆ ناحیەی شارەزوور

لەدوای ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ تا ساڵی ١٩٩٥ لە ڕووی ئیدارییەوە بەسترابوەوە بە پارێزگای کەرکووکەوە لەقەزای دەربەندیخان. لە ساڵی ١٩٩٥ بە فەرمانی ئەنجومەنی وەزیرانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ناحیەی زەڕایەن لەڕووی ئیدارییەوە خرایە سەر قەزای شارەزوور لەپارێزگای سلێمانی.

ناوی زەڕایەن[دەستکاری]

لەسەر ناوی زەڕایەن چەند ڕایەکی جیاواز ھەیە، گەریدەی ناودار (کەریم زەند) دەڵێت:

زەڕایەن لە شوێنی زێڕ یان خاوەن زێڕەوە ھاتووە".  لەبۆچونێکی تردا ھاتووە دەڵێت: ناوی زەڕایەن لەناوی ژنێکەوە ھاتووە، کە لەوناوچەیە ژیاوە ناوی زێڕین بووە. زەڕایەن

ھەروەھا لەبۆچوونێکی تردا ئاماژە بەم ناوە دەکات و دەڵێت "لەوناوچەیەدا کانیەک ھەبووە ناوی (کانی زێڕین) بووە دواتر ئەم ناوە گۆڕاوە بۆ زەڕایەن.

لەبۆچوونێکی تردا ھاتووە لەساڵی ١٩٧٨دا حکومەتی ڕژێمی بەعس ھاوڵاتیانی گوندەکانی ئەوبەری سیراونی گواستەوە، ئەو گوندانەی کە نزیکی زەڕایەن بوون ئەوانیشی گواستەوە بۆ (مجموعەی زەرایەن) واتا ئۆردوگای زەڕایەن ئەم ناوی زەڕایەنەش لەناوی گوندی (زەڕایەنی کۆن) ە وە ھاتووە کە نزیکی زەڕایەنە.

ئامارەکان[دەستکاری]

ڕووبەری زەوی ناحیەی زەڕایەن[دەستکاری]

سەبارەت بەڕووبەری ناحیەی زەڕایەن بەدۆنم، بەپێی داتاکانی ساڵی٢٠١٢ دەرکەوتووە کۆی گشتی زەویە کشتوکاڵیەکان لەوەڕگاو دارستان(١١٤٠٩٤٬٥)دۆنم بووە لەنێوانیاندا بڕی ٥٢٢٧٧ دۆنم زەوی دێم وەبڕی ١٤٩٧٨دۆنم بەراوە وەبڕی ٦٥٢٨دۆنم بەردەڵانە واتە بێ کەڵکە ھەروەھا لەوەڕگاش ٢٨٩١٥دۆنم لەوەڕگایە وبڕی ١٠٨٦٠دۆنم دارستانی سروشتیەو بڕی ٥٠٠دۆنم دارستانی دەست کردە کەلە لایەن فەرمانگە پەیوەندی دارەکانەوە دروست کراوە، ھەروەھا بڕی(٧٨٬٥) دۆنم باخی بەراوە وەبڕی (٣٦)دۆنم ڕەزە واتە دێم.

ژمارەی دانیشتوانی ناحیەی زەڕایەن بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٧: (٤٩٩٧) خێزان و (٢٦٩٤٠) کەسە. بەم جۆرە دابەشبووە بە سەر شار و لادێدا:

  1. ناوەندی ناحیەی زەڕایەن: ژمارەی خێزان(٣٤٣٦)، ژمارەی کەس (١٧٦٠٤).
  2. گوندەکان: ژمارەی خێزان (١٥٦١)، ژمارەی کەس (٩٣٣٦).

جوگرافیا[دەستکاری]

شوێنی ناحیەکە[دەستکاری]

بەپێی بازنەکانی پانی دەکەوێتە نێوان (٣٥٬١٥-٣٥٬١٨)ـی باکور ھێڵەکانی درێژی (٤٥٬٣٩-٤٥٬٤٤)ـی خۆرھەڵات.

سەبارەت تۆبۆگرافیای ناحیەی زەڕایەن درێژیەکەی لە ڕۆژھەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا(٤٥)کم پانیەکەی(١٥-٢٠)کم وەبەرزیەکەی لەنێوان (٤٥٠-٦٠٠)م وەشاخەکانی ھەورامان و چوارتاو باڵامبۆدەوریان داوە لەباکوری ڕۆژئاواوە دەبەسترێتەوە بەدەشتی سلێمانی، ئەم دەشتە بە بەپیترین دەشت دادەنرێت لەھەرێمی کوردستاندا بەھۆی نیشتوی ڕووبارەکانەوە کە لەشاخەکاندا دێتە سەرئەم دەشتە ڕووباری تانجەرۆ و ئاوی زەڵم و چەقان و ڕووباری تابین لەبەشی ڕۆژئاوایەوە دەڕژێتە ناوی.

سنووری جوگرافی زەڕایەن[دەستکاری]

ناحیەی زەڕایەن دەکەوێتە باشوری ڕۆژھەڵاتی شاری سلێمانی بە دووری ٤٦ کیلۆمەتر. لە ڕۆژھەڵاتەوە قەزای سەیدسادقەوە چەمی تانجەرۆ لە یەکتریان جیادەکاتەوە. لە دەریاچەی دەربەندیخان تادەگاتە گوندی قەرەگۆل لەوێدا ناحیەی تانجەرۆ ھاوسنورە لە گەڵیدا، لە خۆرئاواوە سنورەکەی درێژ دەبێتەوە بۆ گوندەکانی بناری قەرەداخ لە گوندی ئاوەکەڵەوە بەبنارەکەدا تێدەپەڕی تاگوندی چەم و ژاڵە لەوێشەوە دەپەڕێتەوە گوندی میرەدێ تا دەگاتە گوندەکانی کانی بەردینە و دەق.

گوندەگانی سنوری ناحیەی زەڕایەن:

  • گوندی مەحمودخانی سەروو
  • گوندی مەحمودخانی خواروو
  • گوندی مالوانی ڕەشید ڕەمەزان
  • گوندی مالوانی ئیبراھیم کەریم
  • گوندی مالوانی حەمەی عەزیز
  • گوندی حاسڵ
  • گوندی کانی کەوەی کۆن
  • گوندی تەپەکەڵ
  • گوندی ئاوایی شێخ حسێن
  • گوندی یەخشی سەروو
  • گوندی یەخشی خواروو
  • گوندی داری قەلان
  • گوندی کانی کەوە
  • گوندی ئالان
  • گوندی سارتکە
  • گوندی قەڵبەزە
  • گوندی بێسەلمێن
  • گوندی کانی بەردینە
  • گوندی تووەقوت
  • گوندی جەرداسنە
  • گوندی دەق
  • گوندی کانی کویرە
  • گوندی کانی مرواری
  • گوندی قەرەگۆلی سەروو
  • گوندی قەرەگۆلی خواروو
  • گوندی قلیجە
  • گوندی میرەدێ
  • گوندی چەم وژاڵە
  • گوندی کۆڵەبی
  • گوندی کانێسکان
  • گوندی زەلەڕەش
  • گوندی بەردەکەڕ
  • گوندی بیدەن
  • گوندی نەمەڵ
  • گوندی ئۆردوگای نەسر
  • گوندی دسکەرە
  • گوندی کەلەکاوی
  • گوندی خەرجانە
  • گوندی جۆلانە
  • گوندی کانی ھەمزە
  • گوندی گەورەقەڵا
  • گوندی ئەحمەد ئاوا
  • گوندی سێتەلانی سەروو
  • گوندی سێتەلانی خواروو
  • گوندی کوڕەی سەروو
  • گوندی کوڕەی خواروو
  • گوندی کانی توو
  • گوندی کانی ھەنجیر
  • گوندی جبوغ
  • گوندی کانی میل

شوێنەکان[دەستکاری]

مزگەوتەکانی زەڕایەن[دەستکاری]

  • مزگەوتی گەورە
  • مزگەوتی کانی ئاسکان
  • مزگەوتی مەولەوی
  • مزگەوتی شێخ ساحێب
  • مزگەوتی سەلاحەدین
  • مزگەوتی پیر خدری شاھۆ
  • مزگەوتی دەروازە
  • مزگەوتی مەحوی

قوتابخانە و خوێندنگاکانی زەڕایەن[دەستکاری]

  • قوتابخانەی ھەورانی بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کاروانی بنەڕەتی
  • قوتابخانەی دانای بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کانی میل بنەڕەتی
  • قوتابخانەی کوردۆی بنەڕەتی (٧-٩)
  • قوتابخانەی شەھید مامۆستا ستاری بنەڕەتی (٧-٩)
  • ئامادەیی (نیشتیمان) ی کچان
  • ئامادەیی (شەھید سەرچڵ) ی کوڕان

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە (٢٢٣٧) لەڕۆژی ٢٠٠٠/٨/٢٩، لاپەڕە (٥)
  • کتێبی (سلێمانی شارە گەشاوەکەم) بەرگی سێیەم، جەمال بابان، ئاسۆ بابان، ئومێد خالید، چاپی دووەم، ٢٠١٢، چاپخانەی ئاراس، ھەولێر
  • مەرسۆمی کۆماری، ژمارە(٣١١) لەڕۆژی ١٩٨٩/٦/٢٨