قاوەخانەی مەچکۆ
قاوەخانەی مەچکۆ (یان چایخانەی مەچکۆ)، بەناوبانگترین، دێرینترین و دیارترین چایخانەی کەلەپووری و ڕۆشنبیرییە لە شاری هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان. چایخانەکە دەکەوێتە ناوجەرگەی شارەکە و ڕاستەوخۆ لە دامێنی بناری باشووری قەڵای هەولێر. تەمەنی چایخانەکە زیاتر لە ٨٥ ساڵە (لە ساڵی ١٩٤٠ دامەزراوە) و وەک ڕەمزێکی شارستانی، کۆمەڵایەتی، ئەدەبی و گەشتیاریی هەولێر دەنەخشێنرێت. لە دەیان ساڵی ڕابردوودا مەچکۆ هەوارگەی سەرەکیی کۆبوونەوەی نووسەران، شاعیران، ئەدیبان، هونەرمەندان و ڕۆشنبیرانی هەولێر و سەرجەم کوردستان بووە.[١]
مێژوو و قۆناغەکانی گواستنەوە
[دەستکاری]قۆناغی سەرەتا (١٩٤٠–١٩٥٢)
[دەستکاری]مێژووی دروستبوونی شوێنی چایخانەکە بۆ ساڵی ١٩٤٠ دەگەڕێتەوە. لە سەرەتادا موڵکی دەوڵەمەندێکی ناسراوی هەولێر بووە بە ناوی حاجی قاسم محەمەد توتنچی (کە بە حاجی قەڕۆک ناسرابوو). لە نێوان ساڵانی ١٩٤٠ تا ١٩٥٠، چایخانەکە لەلایەن حەسەن ڕەزا (باوکی مامۆستا خالید) بەڕێوەبراوە. دواتر لە ساڵی ١٩٥٠ تا ١٩٥٢ بەڕێوەبردنی سپێردرا بە عەباس عوسمان (برا بچووکی حەمزە عوسمان)، بەڵام لە ساڵی ١٩٥٢ دەستبەرداری بوو. لەم قۆناغە سەرەتایییەدا چایخانەکە لە ناو بازاڕدا بوو، بە دیارییكراوی لە کۆڵانی مزگەفتی ئاڵتی برماخ.
گواستنەوە بۆ بناری قەڵا و سەردەمی بنەماڵەی مەچکۆ
[دەستکاری]لە ساڵی ١٩٥٢دا چایخانەکە لە کۆڵانی ئاڵتی برماخەوە گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای لە ژێر بناری قەڵای دێرینی هەولێر. لەو سەردەمەدا لەلایەن مەجید مەچکۆ کڕدرا و ناوی چایخانەکەش بۆ ناوەکەی ئەو گۆڕدرا.
مەجید مەچکۆ خۆشەویستییەکی زۆری بۆ ئەدەب و هونەر هەبوو، هەر بۆیە دۆستایەتییەکی بەهێزی لەگەڵ ئەدیب و هونەرمەندانی سەردەمی خۆی دروست کرد و چایخانەکەی کردە مۆڵگەی ڕۆشنبیران. دوای کۆچی دواییی مەجید مەچکۆ لە ساڵی ١٩٦٣، کوڕەکەی بە ناوی تەحسین مەچکۆ بەڕێوەبردنی چایخانەکەی گرتە دەست و تا کۆچی دواییی لە ساڵی ١٩٩١ بەردەوام بوو.[٢]
پاش کۆچی دواییی تەحسین، لە ساڵی ١٩٩١ەوە تا ئێستا چایخانەکە لەلایەن موحسین مەچکۆ (برا بچووکیان) بەڕێوەدەبرێت. لە ئێستاشدا مستەفا موحسین مەچکۆ لەگەڵ باوکی سەرپەرشتیی ڕۆژانەی چایخانەکە دەکەن و کۆمەڵێک وێنە و ئەرشیڤی مێژووییی بنەماڵەکەیان لەسەر دیوارەکان زیاد کردووەتەوە.[٣]
پێگەی ڕۆشنبیری و هونەری
[دەستکاری]چایخانەی مەچکۆ تەنها شوێنێک نەبووە بۆ چاخواردنەوە، بەڵکو وەک سەنتەرێکی ناوەندیی بزووتنەوەی ڕۆشنبیریی هەولێر خزمەتی کردووە:
- سەردانیکەرە مێژوویییەکان: گەورە هونەرمەندان و دەنگبێژانی وەک تایەر تۆفیق، محەممەد عارف جزیری، ڕەسوول بێزار گەردی، عەلی مەردان، حەسەن زیرەک و ماملێ کاتێکی زۆریان لە مەچکۆ بەسەر بردووە.
- تۆمارکردنی حەیران: حەیرانبێژی ناسراوی کورد حەسەن سیساوەیی لە ناو چایخانەی مەچکۆدا حەیرانی چڕیوە و بەشێک لە حەیرانە بەناوبانگەکانی لە ناو ئەم شوێنەدا تۆمار کراون.
- کتێبخانەی مەچکۆ: بەپێی تێپەڕبوونی کات، خاوەنەکانی چایخانەکە کتێب، گۆڤار و ڕۆژنامەی جۆراوجۆریان بۆ سەردانکەران دابین کردووە. ئێستا کتێبخانەیەکی مامناوەندی لە ناو چایخانەکەدا دامەزراوە کە خوێنەران و قوتابییان سوودی لێ دەبینن.
- مەچکۆ لە ئەدەبدا: شاعیری ناوەدار کەریم دەشتی لە وەسفی گرنگی و ڕەسەنایەتیی چایخانەکەدا وتوویەتی: «مەچکۆ تایتانیکی هەولێرە».
دیزاین، کەشوهەوا و ڕەسەنایەتی
[دەستکاری]- دیوارەکان و وێنە ئەرشیڤییەکان: دیواری سەرەکیی چایخانەکە بە دەیان وێنەی مێژووییی کەسایەتییە ناودارەکانی کورد و جیهان داپۆشراوە؛ لەوانە شاعیران، نووسەران، هونەرمەندان، کەسایەتییە فۆلکلۆرییەکان و هەندێک کەسایەتیی سیاسیی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی.
- مۆسیقا و کەشوهەوا: لە ناو چایخانەکەدا هەمیشە دەنگی گۆرانییە ڕەسەنەکانی مەقامی کوردی و دەنگی هونەرمەندە کلاسیکییەکان دەبیسترێت.
- تامی چا: بەپێی وتەی ئیدارەی چایخانەکە، شێوازی لێنانی چای مەچکۆ و ڕازاندنەوەی پەرداخەکان لە ساڵی ١٩٤٠ەوە تا ئێستا گۆڕانکاریی بەسەردا نەهاتووە و تامێکی تایبەتی هەیە کە لە چایخانەکانی دیکەی شار جیاوازی دەکات.
گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان
[دەستکاری]لە ڕابردوودا چایخانەی مەچکۆ شوێنێکی بە تەواوی پیاوانە بوو و سەردانیکەرانی زیاتر پیاوانی بەتەمەن بوون کە بە جلی ڕەسەنی کوردییەوە دادەنیشتن. بەڵام لە دوای ساڵانی دوو هەزارەکانەوە گۆڕانکاریی گەورە ڕووی داوە:
- ئامادەییی ژنان: ئێستا ژنانیش (چ هاووڵاتی، چ گەشتیار) سەردانی مەچکۆ دەکەن، هەم لە شوێنی تایبەت و هەم لەگەڵ خێزان و هاوڕێیانیان لە بەشە گشتییەکەدا دادەنیشن.
- دیپلۆماتکار و گەشتیاران: مەچکۆ بووەتە ناوەندێکی گەشتیاریی دیار لە پایتەخت. کونسوڵ، نوێنەرایەتیی وڵاتان، بازرگانان، گەشتیارانی عەرەبی عێراق و گەشتیارانی بیانی کاتێک سەردانی هەولێر دەکەن، وەک شوێنێکی حەتمی سەردانی مەچکۆ دەکەن.
- گۆڕانی پۆشاک: پۆشینی جلی کوردی لە ناو چایخانەکەدا کەم بووەتەوە و زیاتر لەلایەن پیاوانی بەتەمەنەوە دەپۆشرێت، لەکاتێکدا گەنجان بە جلی هاوچەرخەوە سەردانی دەکەن.
ڕەخنەکان و سیمای بازرگانی
[دەستکاری]لەگەڵ هەموو مێژوو و ڕەسەنایەتییەکی چایخانەی مەچکۆ، لە ساڵانی دواییدا ڕەخنەی جۆراوجۆر لە ئیدارەدانی چایخانەکە دەگیرێت:
- بەرزیی نرخەکان: ڕەخنەگران پێیان وایە مەچکۆ سیمای شوێنێکی کەلتووریی لەدەست داوە و بووەتە ناوەندێکی بازرگانی؛ بۆ نموونە نرخی پەرداخێک چا لە بازاڕدا ٢٥٠ دینارە، بەڵام لە مەچکۆ ١٠٠٠ دینارە، و دەبە ئاوێک بە ٥٠٠ دینارە.
- یاری و نێرگەلە: هێنانی یارییەکانی وەک تاوڵە و دۆمینە و دانانی نێرگەلە بووەتە هۆی نیگەرانیی بەشێک لە ڕۆشنبیران چونکە پێیان وایە کەشوهەوا ئەدەبی و فکرییەکەی چایخانەکەی داپۆشیوە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ مەچکۆ، بەناوبانگترین چایخانەی پایتەختی هەرێمی کوردستان، ماڵپەڕی کوردشۆپ.
- ↑ چەند زانیارییەک لەسەر چایخانەی مەچکۆ، چاویار نیوز.
- ↑ چایخانەی مەچکۆ لە هەولێر، ئاژانسی شەفەق نیوز.
