مەرعەش

مەرعەش

گورگوم
مەرعەش گورگوم
شار
	Kahramanmaraş
وڵات	کوردستان
پارچە	باکووری کوردستان
پارێزگا	مەرعەش
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧)
• سەرجەم	١.٠٠٤.٤١٤
زمان و ئایین
• زمان	کوردی
کۆدی تەلەفۆن	٣٤٤(٩٠+)
وێبگە	www.kahramanmaras.bel.tr

قەھرەمانمەرعەش، مەرعەش، ماراش یان گورگوم یەکێک لە شارەکانی باکووری کوردستانە کە لە پارێزگای مەرعەش ھەڵکەوتووە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتووانی ١.٠٠٤.٤١٤ کەس بووە.

مێژوو

مێژووی پێشوو

لە سەرەتای چەرخی ئاسندا (کۆتاییی سەدەی ١١یەمی پ.ز تا نزیکەی ٧١١ پ.ز^[١])، مەرەش پایتەختی دەوڵەتی سووری-ھیتی گورگوم (بە لوویی ھیرۆگلیفی کورکوما) بوو. لای نیشتەجێبووە لووییەکانی بە «شارە کورکومایییەکە» و لای ئاشوورییەکان بە مەرکەس دەناسرا.^[٢] لە ٧١١ی پ.ز، خاکی گورگوم وەک پارێزگایەکی ئاشووری لکێنرا و بە ناوی پایتەختەکەیەوە ناوی نرا مەرکەس.^[٣]

مەرەش لەلایەن ڕۆمییەکانەوە بە گەرمانیکیا کیساریا (یۆنانیی کۆن: Γερμανίκεια، گەرمانیکیا) دەگوترا، کە شێوازێکی نووسینی دەنگییە بۆ کەرمانیکیا/گەرمانیکیا و کەرمانیسیا/گەرمانیسیا، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی و ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیدا. شێوازی نووسینی جۆراوجۆر و زۆرجار نادروست، لێکدانەوەی ھەڵە و تێکەڵکردنی ناوەکان، وشەکان یان ناوە جوگرافییەکان، لە سەردەمی ڕۆمیدا زۆر باو بوون. بەپێی وتارێکی ساڵی ٢٠١٠ی «جمھووریەت»، یەکەم شوێنەواری نیشتەجێبوونی کورکومایی پێشتر لە گەڕەکەکانی زولقادرئۆغوڵڵاریی شارەکەدا دۆزراوەتەوە.^[٤]

سەردەمی ناوەڕاست

لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیدا، گەرمانیکیا شوێنی ئیپارخێک بوو و یەکێک لە ئیپارخەکانی شارەکە بەشداریی لە یەکەمین ئەنجومەنی نیسیادا کرد.^[٥] شارەکە لە سەدەی ٧ەمدا کەوتە دەست موسڵمانان و لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەلمەنسووردا تەواوی دانیشتووانە مەسیحییەکەی دۆڵیی گەرمانیکیا ڕاگوێزران و لە ڕامەڵڵا لە فەلەستین نیشتەجێ کران.^[٦] دوای ڕووخانی پاشایەتییە ئەرمەنییەکان لە سەدەی ١١یەمدا، شارەکە بوو بە قەڵایەکی گرنگ بۆ ئەرمەنییەکانی دوورخراوە و شارەکە بوو بە پایتەختی میرنشینە کورتخایەنەکەی فیلارێتۆس براخامیۆس کە لە ھەندێک کاتدا ئەنتاکیا و ئێدیساشی دەگرتەوە.^[٧]

دوای مردنی فیلارێتۆس، ژەنەڕاڵێکی تری ئەرمەنی بە ناوی تاتوول دەستی بەسەر شارەکەدا گرت و بۆ ماوەی چوار ڕۆژ میوانداریی سوپای ماندووی یەکەم جەنگی خاچپەرستی کرد پێش ئەوەی بەرەو گەمارۆدانی ئەنتاکیا بڕۆن.^[٨] بەپێی مێژووی ماتیۆی ئێدیسا، بەھۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو و ٤٠،٠٠٠ کەس کوژران لە ١٢ی مانگی مارێری لە ساڵی ئەرمەنیی ٥٦٣ (٢٩ی تشرینی دووەمی ١١١٤).^[٩] لە ١١٠٠دا، شارەکە لەلایەن دانشمندەکانەوە داگیر کرا، دوای ئەوانیش سەلجووقییەکان لە ١١٠٣دا. لە ١١٠٧دا، خاچپەرستەکان بە سەرکردایەتیی تانکرێد بە یارمەتیی تۆرۆسی یەکەمی ئەرمەنستانی کیلیکیا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە. لە ١١٣٦–١١٣٧دا، دانشمندەکان بەبێ سەرکەوتن گەمارۆی مەرعەشیان دا، بەڵام گوندەکانی دەوروبەریان وێران کرد.^[١٠] بەھەرحاڵ، خاچپەرستەکان لە ١١٣٧دا دووبارە دەستیان بەسەردا گرتەوە.^[١١] شارەکە لە ١١٤٨دا لەلایەن شازادە قلیج ئەرسەلانی دووەم داگیر کرا.^[١٢]

مەرەش لەلایەن بەیلیکی زولقادرەوە وەک شوێنکەوتووی ئیمپراتۆریەتیی مەمالیک لە ١٣٣٧ تا ١٥١٥ فەرمانڕەوایی دەکرا پێش ئەوەی بلکێنرێت بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە. لە ڕۆژانی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمانیدا (١٥٢٥–١٥٢٦) ١،٥٥٧ پیاوی پێگەیشتوو ھەبوون (کۆی دانیشتووان ٧،٥٠٠ کەس)؛ لەو کاتەدا ھەموو دانیشتووانەکە موسڵمان بوون،^[١٣] بەڵام دواتر ژمارەیەکی بەرچاو لە ناموسڵمانان کۆچیان کرد بۆ شارەکە، بەتایبەتی لە سەدەی ١٩ەمدا.^[١٤]

سەردەمی نوێ

لە دەوروبەری مەرەش، ئەرمەنییەکانی کیشیفلی، دێرێ کێۆی و فوندینجاک بڕیاریان دا دژی سوپای عوسمانی بجەنگن بۆ دژایەتیکردنی ڕاگواستن.^[١٥] لە بەیانیی ٢٦ی تەممووزی ١٩١٥دا، ھێرشیان کردە سەر شەش گوندی تورک و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانیان سووتاندن. بەھۆی کۆکردنەوەی سەربازیی موسڵمانان بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم، قوربانییەکان ژن و منداڵ و بەساڵاچووان بوون.^[١٦] لە وەڵامدا، سوپای تورکیا لە ١ی ئابدا لەژێر فەرماندەیی عەلی بەی دەستی بە گەمارۆدانی فوندینجاک کرد.^[١٧] ٩١ شەڕڤانی دەستگیرکراو لەسێدارە دران و ١٠٠ کەسی تریش ڕاگوێزران. زیانەکانی تورک بە ٢،٠٠٠ سەرباز و لە نێوان ٤،٠٠٠ بۆ ٥،٠٠٠ گوندنشین خەمڵێندرا، لە کاتێکدا ئەرمەنییەکان ٢،١٠٠ کەسیان لەدەست دا کە زۆربەیان مەدەنی بوون.^[١٨]^[١٦]

لە مانگەکانی دوای کۆتاییھاتنی جەنگ، کیلیکیا ببووە سەرچاوەی ململانێ لە نێوان بەریتانی و فەڕەنسییەکان، کە ھەردووکین خوازیاری چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان بوون لە ناوچەکەدا. بەڵام حکوومەتی بەریتانیا لەژێر گوشارێکی زۆری ناوخۆیدا بوو بۆ کشانەوە و ھەڵوەشاندنەوەی ھێزەکانی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩١٩دا، سەرۆک وەزیران دەیڤید لۆید جۆرج بە ناچاری پێشنیازێکی سەرۆک وەزیران ژۆرژ کلیمێنسۆی قبووڵ کرد بۆ ئەوەی فەڕەنسا بە فەرمی کۆنترۆڵی کیلیکیا بگرێتە ئەستۆ. گواستنەوەی فەرماندەیی لە ٤ی تشرینی دووەمدا ئەنجام درا، بەڵام بەڵێنەکەی فێڵد مارشاڵ فێردیناند فۆش بۆ بەھێزکردنی ھێزە ھەبووەکان لە ناوچەکەدا بە لانی کەم ٣٢ کەرتی پیادە، ٢٠ سەربازگەی سوارە و ١٤ پاتریی تۆپخانە جێبەجێ نەکرا. یەکە فەڕەنسییەکان بەم شێوەیە لە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و پشتگیریی ئاسمانی بێبەش بوون و چەکی ئۆتۆماتیکی، تۆپخانەی قورس و تەنانەت گواستەرەوەی بێل تەل و کۆتری نامەبەریان کەم بوو.^{[ژێدەر پێویستە]}

کەشوھەوا

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «مەرعەش»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	١٨٫٧	٢١٫٨	٢٩٫٢	٣٦٫٠	٣٨٫٠	٤٢٫٠	٤٥٫٢	٤٤٫٤	٤١٫٣	٣٧٫٢	٢٧٫٢	٢٤٫٠	٤٥٫٢
نێونجی بەرزترین پلە	٩٫١	١٠٫٩	١٥٫٧	٢١٫١	٢٦٫٧	٣١٫٩	٣٥٫٦	٣٥٫٩	٣٢٫٤	٢٥٫٨	١٧٫٢	١٠٫٩	٢٢٫٧٧
نێونجی کەمترین پلە	١٫٣	٢٫٢	٥٫٦	٩٫٩	١٤٫٢	١٨٫٩	٢٢٫١	٢٢٫٢	١٨٫٤	١٢٫٩	٦٫٨	٣٫١	١١٫٤٧
کەمترین پلەی تۆمارکراو	−٧٫٨	−٩٫٦	−٧٫٦	−٠٫٦	٥٫٠	١١٫٠	١٥٫٦	١٦٫٠	٨٫٦	٢٫٢	−٤٫٤	−٧٫٦	−٩٫٦
نێونجی بارین میلیمەتر	١٢٥٫٤	١١٢٫٣	٩٤٫٨	٧٦٫١	٣٩٫٣	٧٫٤	٢٫٥	١٫٥	٩٫٣	٥٣٫١	٩٣٫٥	١٢٩٫٢	٧٤٤٫٤
نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان	١٢٫٤	١٢٫٢	١٢٫٣	١١٫٦	٨٫١	٢٫٧	١٫٥	١٫٣	٢٫٧	٦٫٧	٩٫١	١٢٫١	٩٢٫٧
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	١٠٨٫٥	١١٧٫٦	١٧٣٫٦	٢٠٤	٢٦٣٫٥	٣١٢	٣٤١	٣١٩٫٣	٢٧٣	٢١٣٫٩	١٣٥	١٠٢٫٣	٢٬٥٦٣٫٧
سەرچاوە: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü ^[١٩]

مێژوو

ساڵ	دانیشتووان^[٢٠]
١٥٢٥-٦	٧٥٠٠
١٥٦٤-٥	١٣٥٠٠
١٩١٤	٣٢٧٠٠
١٩٢٧	٢٥٦٧٢
١٩٤٠	٢٧٧٤٤
١٩٤٥	٣٣١٠٤
١٩٥٠	٣٤٦٤١
١٩٦٠	٥٤٤٤٧
١٩٧٠	١١٠٧٦١
١٩٨٠	١٧٨٥٥٧

ئەمانەش ببینە

سەرچاوەکان

↑ Bryce, Trevor (2012). The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-921872-1, pp. 125-128.
↑ Payne, Annick (2012). Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions. Society of Biblical Lit. ISBN 978-1-58983-658-7, p. 7.
↑ Bryce 2012, p. 128.
↑ Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20
↑ Kim، Young Richard (٢٠٢١). The Cambridge Companion to the Council of Nicaea. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨١١٠٨٤٢٧٧٤٦.
↑ Bat، Ye'or (١٩٩٦). The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century. Fairleigh Dickinson Univ Press. لاپەڕە ٨٨. ژپنک ٩٧٨٠٨٣٨٦٣٦٨٨٦.
↑ Tonghini، Cristina (٢٠٢١). From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel. Archaeopress Publishing Ltd. لاپەڕە ٣٩. ژپنک ٩٧٨١٧٨٩٦٩٧٥٧٥.
↑ Vandekerckhove، Dweezil (٢٠١٩). Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages. BRILL. لاپەڕە ٢٧. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤٤١٧٤١٠.
↑ Chronique de Matthieu d'Édesse, p. 287-90.
↑ Vryonis، Speros (١٩٧١). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century. California University Press. لاپەڕە ١٥٦. ژپنک ٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨.
↑ «Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com». www.k-maras.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Vryonis، Speros (١٩٧١). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century. California University Press. لاپەڕە ١٥٦. ژپنک ٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨.
↑ Kupferschmidt, Uri M. (1987). The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine. Brill, p. 508 ISBN 9789004079298
↑ Kupferschmidt 1987, pp. 508-509
↑ Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18
1 2 Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. ISBN 978-0-87395-200-2. p. 19
↑ Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. ISBN 978-0-87395-200-2. p. 41
↑ Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55
↑ «İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü». Meteor.gov.tr. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. ١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
↑ The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509

[1] Bryce, Trevor (2012). The World of The Neo-Hittite Kingdoms: A Political and Military History. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-921872-1, pp. 125-128.

[2] Payne, Annick (2012). Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions. Society of Biblical Lit. ISBN 978-1-58983-658-7, p. 7.

[3] Bryce 2012, p. 128.

[4] Cumhuriyet, 20 December 2010 p. 20

[5] Kim، Young Richard (٢٠٢١). The Cambridge Companion to the Council of Nicaea. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨١١٠٨٤٢٧٧٤٦.

[6] Bat، Ye'or (١٩٩٦). The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude : Seventh-twentieth Century. Fairleigh Dickinson Univ Press. لاپەڕە ٨٨. ژپنک ٩٧٨٠٨٣٨٦٣٦٨٨٦.

[7] Tonghini، Cristina (٢٠٢١). From Edessa to Urfa: The Fortification of the Citadel. Archaeopress Publishing Ltd. لاپەڕە ٣٩. ژپنک ٩٧٨١٧٨٩٦٩٧٥٧٥.

[8] Vandekerckhove، Dweezil (٢٠١٩). Medieval Fortifications in Cilicia: The Armenian Contribution to Military Architecture in the Middle Ages. BRILL. لاپەڕە ٢٧. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤٤١٧٤١٠.

[9] Chronique de Matthieu d'Édesse, p. 287-90.

[10] Vryonis، Speros (١٩٧١). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century. California University Press. لاپەڕە ١٥٦. ژپنک ٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨.

[11] «Kahramanmaraş Tarihi Gelişimi - www.k-maras.com». www.k-maras.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[12] Vryonis، Speros (١٩٧١). The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh through the Fifteenth Century. California University Press. لاپەڕە ١٥٦. ژپنک ٠-٥٢٠-٠٥٧٥٣-٨.

[13] Kupferschmidt, Uri M. (1987). The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine. Brill, p. 508 ISBN 9789004079298

[14] Kupferschmidt 1987, pp. 508-509

[:5-15] Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. . p. 18

[:1-16] 1 2 Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. ISBN 978-0-87395-200-2. p. 19

[17] Kerr, Stanley Elphinstone (1973). The Lions of Marash: Personal Experiences with American Near East Relief, 1919-1922. SUNY Press, pp. 95–142. ISBN 978-0-87395-200-2. p. 41

[18] Kehyayan, in Kaloustain, Marash, pp. 45-55

[19] «İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler- Meteoroloji Genel Müdürlüğü». Meteor.gov.tr. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. ١٩ی شوباتی ٢٠٠٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

[20] The Supreme Muslim Council: Islam Under the British Mandate for Palestine, Uri M. Kupferschmidt, page 508 - 509

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]

[٢٠]