بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئیمپراتۆریەتیی سلووکی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئیمپراتۆریەتیی سلووکی
دامەزران٣١٢ پێش زایین
ئایینAncient Greek religion
زمانی فەرمیزمانی یۆنانیی کۆن
کیشوەرئاسیا
وڵاتئیمپراتۆریەتیی سلووکی
پایتەختSeleucia، بابل، ئەنتاکیا، Lysimachia
پۆتانی شوێن٣٣°٥′٤٠″N ٤٤°٣١′٢٠″E
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەتپاشایەتی
پۆستی سەرۆکی دەوڵەتSeleucid ruler
نووسینگەی بەڕێوەبردنSeleucid ruler
دانیشتووان٣٥٬٠٠٠٬٠٠٠
ھاوسنوورە لەگەڵHasmonean Judea
گۆڕدراوە لەلایەنئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی
زمانەکانزمانی یۆنانیی کۆن، زمانی فارسیی کۆن، زمانی ئارامی
کۆتاییھاتن٦٣ پێش زایین
ڕووبەر٤٬٠٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
ئایینی فەرمیAncient Greek religion
Map

ئیمپراتۆریەتیی سلووکی[١] دەوڵەتێکی یۆنانی بوو[٢][٣] لە ڕۆژاوای ئاسیا لە ماوەی سەردەمی ھێلینیستیدا. لە ساڵی ٣١٢ پێش زایین لەلایەن ژەنەڕاڵی مەقدۆنی سێلووکۆسی یەکەمی نیکاتۆرەوە دامەزرا، بەدوای دابەشبوونی ئیمپراتۆریەتیی مەقدۆنی کە لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە دامەزرابوو،[٤][٥][٦][٧] و لەلایەن بنەماڵەی سێلووکییەوە فەرمانڕەوایی دەکرا تا کاتی لکاندنی بە کۆماری ڕۆمەوە لەژێر دەستی پۆمپێی لە ساڵی ٦٣ پێش زایین.

دواتر لە وەرگرتنی ناوچەکانی مێزۆپۆتامیای بابل و ئاشوور لە ٣٢١ پێش زایین، سێلووکۆسی یەکەم دەستی کرد بە فراوانکردنی دەسەڵاتەکانی بۆ ئەوەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک بگرێتەوە کە عێراق، ئێران، ئەفغانستان، سووریا و لوبنانی مۆدێرن دەگرێتەوە، کە ھەموویان لەژێر کۆنتڕۆڵی مەقدۆنییەکاندا بوون دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ئەخمەنی پێشوو. لە لووتکەی ئیمپراتۆریەتیی سلووکیدا، لە خاکێک پێکھاتبوو کە ئەنادۆڵ، فارس، شام، مێزۆپۆتامیا و ئەوەی ئێستا کووەیت، ئەفغانستان و بەشێک لە تورکمانستانی مۆدێرنە، دەگرتەوە.

ئیمپراتۆریەتیی سلووکی ناوەندێکی سەرەکیی کلتووری ھێلینی بوو. دابونەرێت و زمانی یۆنانی ئیمتیازیان پێدرابوو؛ جۆرە جیاوازەکانی نەریتە ناوخۆیییەکان بە گشتی لێبووردەیییان بەرامبەر کرابوو، لە کاتێکدا نوخبەیەکی یۆنانی شارنشین چینە ڕامیارییە باڵادەستەکەیان پێکھێنابوو و بەھۆی کۆچی بەردەوام لە یۆنانەوە بەھێزتر کرابوون.[٧][٨][٩] ناوچەکانی ڕۆژاوای ئیمپراتۆریەتەکە چەندین جار کێشەیان لەسەر بوو لەگەڵ میسری بەتلیمۆسی—دەوڵەتێکی ھێلینی ڕکابەر. بەرەو ڕۆژھەڵات، ململانێ لەگەڵ فەرمانڕەوای ھیندی چاندرەگووپتە ماوریا لە ئیمپراتۆریەتیی ماوریا لە ٣٠٥ پێش زایین بووە ھۆی ھاوپەیمانییەکی ڕامیاری و وازھێنان لەو ناوچانەی لەلایەن ئەسکەندەرەوە لە درێژایی ڕووباری ئیندوس، لە ڕۆژھەڵاتی بەکتەریا داگیرکرابوون.

لە سەرەتای سەدەی دووەمی پێش زایین، ئەنتیۆخۆسی سێیەمی مەزن ھەوڵی دا دەسەڵات و شکۆی سێلووکی پەرە پێ بدات بۆ ناو یۆنانی ھێلینی، بەڵام ھەوڵەکانی پەکخران لەلایەن کۆماری ڕۆم و ھاوپەیمانە یۆنانییەکانی. سێلووکییەکان ناچار کران قەرەبووی تێچووی جەنگ بدەنەوە و ناچار بوون دەستبەرداری داواکارییە خاکی و ناوچەیییەکانی ڕۆژاوای چیاکانی تۆرۆس بن لە باشووری ئەنادۆڵ، کە نیشانەی داڕمانی پلەبەپلەی ئیمپراتۆریەتەکەیان بوو. میتریداتسی یەکەمی ئەشکانی زۆربەی زەوییە ڕۆژھەڵاتییەکانی ماوەی ئیمپراتۆریەتیی سێلووکی لە ناوەڕاستی سەدەی دووەمی پێش زایین داگیر کرد، لەوانە ئاشوور و ئەوەی پێشتر بابل بوو، لە کاتێکدا شانشینی یۆنانی-بەکتەری سەربەخۆ لە باکووری ڕۆژھەڵات بەردەوام بوو لە گەشەکردن. پاشاکانی سێلووکی دوای ئەوە کەمکرانەوە بۆ دەوڵەتێکی پاشماوە لە سووریا دوای جەنگێکی ناوخۆیی، تا داگیرکردنیان لەلایەن تیگرانی مەزنی ئەرمەنستان لە ٨٣ پێش زایین، و لە کۆتاییدا ڕووخانیان لەلایەن ژەنەڕاڵی ڕۆمانی پۆمپێی لە ٦٣ پێش زایین.

ناو

[دەستکاری]

سەرچاوە ھاوچەرخەکان، وەک فەرمانێکی دڵسۆزانە بۆ ڕێزلێنان لە ئەنتیۆخۆسی یەکەم لە ئیلیۆمەوە، بە زمانی یۆنانی دەوڵەتی سێلووکی ھەم وەک ئیمپراتۆریەتێک (ἀρχή، archḗ) و ھەم وەک شانشینێک (βασιλεία، basileía) پێناسە دەکەن. بە ھەمان شێوە، فەرمانڕەواکانی سێلووکی لە بابل بە پاشا وەسف دەکران.[١٠]

فەرمانڕەواکان خۆیان وەک سەر بە ھیچ خاک یان گەلێکی تایبەت وەسف نەدەکرد، بەڵام لە دەسپێکی سەدەی دووەمی پێش زایینەوە، نووسەرە کۆنەکان وەک «پاشاکانی سووریا»، «پاشاکانی سووریا یان پاشای سوورییەکان»، «ئەو پاشایانەی لە سێلووکۆس نیکاتۆرەوە ھاتوون»، «پاشاکانی ئاسیا»، و ناوەکانی تر ناویان دەبردن.[١١]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Oxford English Dictionary, 1st ed. "Seleucid, n. and adj." Oxford University Press, 1911.
  2. ↑ Niknami، Kamal-Aldin؛ Hozhabri، Ali (٢٠٢٠). Archaeology of Iran in the Historical Period. Springer. لاپەڕە viii. ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٠-٤١٧٧٦-٥. Most of the Asiatic occupations of Alexander, Iran as the core of them, were given to Seleucus I at first. Thus, Iran came under the ruling of the Seleucid. The Seleucid was a Greek state that commanded Western Asia between 312 and 64 BC. The Seleucid Empire was founded by Seleucus I.
  3. ↑ Eckstein، Arthur M. (٢٠٠٩). Mediterranean Anarchy, Interstate War, and the Rise of Rome. University of California Press. لاپەڕە ١٠٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٥٩٩٢-٨. By 201–200 it appeared that the old structure would be replaced by a expansion in the power of two already formidable Greek states–Antigonid Macedon and the Seleucid Empire–or perhaps even that one of these two formidable powers would emerge the sole victor.
  4. ↑ Jones، Kenneth Raymond (٢٠٠٦). Provincial reactions to Roman imperialism: the aftermath of the Jewish revolt, A.D. 66–70, Parts 66–70. University of California, Berkeley. لاپەڕە ١٧٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٤٢-٨٢٤٧٣-٩. ... and the Greeks, or at least the Greco-Macedonian Seleucid Empire, replace the Persians as the Easterners.
  5. ↑ Society for the Promotion of Hellenic Studies (London, England) (١٩٩٣). The Journal of Hellenic studies, Volumes 113–114. Society for the Promotion of Hellenic Studies. لاپەڕە ٢١١. The Seleucid kingdom has traditionally been regarded as basically a Greco-Macedonian state and its rulers thought of as successors to Alexander.
  6. ↑ Baskin، Judith R.؛ Seeskin، Kenneth (٢٠١٠). The Cambridge Guide to Jewish History, Religion, and Culture. Cambridge University Press. لاپەڕە ٣٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٦٨٩٧٤-٨. The wars between the two most prominent Greek dynasties, the Ptolemies of Egypt and the Seleucids of Syria, unalterably change the history of the land of Israel...As a result the land of Israel became part of the empire of the Syrian Greek Seleucids.
  7. 1 2 Glubb، John Bagot (١٩٦٧). Syria, Lebanon, Jordan. Thames & Hudson. لاپەڕە ٣٤. OCLC ٥٨٥٩٣٩. In addition to the court and the army, Syrian cities were full of Greek businessmen, many of them pure Greeks from Greece. The senior posts in the civil service were also held by Greeks. Although the Ptolemies and the Seleucids were perpetual rivals, both dynasties were Greek and ruled by means of Greek officials and Greek soldiers. Both governments made great efforts to attract immigrants from Greece, thereby adding yet another racial element to the population.
  8. ↑ Hause، Steven C.؛ Maltby، William S. (٢٠٠٤). Western civilization: a history of European society. Thomson Wadsworth. لاپەڕە ٧٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٣٤-٦٢١٦٤-٣. The Greco-Macedonian Elite. The Seleucids respected the cultural and religious sensibilities of their subjects but preferred to rely on Greek or Macedonian soldiers and administrators for the day-to-day business of governing. The Greek population of the cities, reinforced until the second century BC by immigration from Greece, formed a dominant, although not especially cohesive, elite.
  9. ↑ Victor، Royce M. (٢٠١٠). Colonial education and class formation in early Judaism: a postcolonial reading. Continuum. لاپەڕە ٥٥. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٦٧-٢٤٧١٩-٣. Like other Hellenistic kings, the Seleucids ruled with the help of their "friends" and a Greco-Macedonian elite class separate from the native populations whom they governed.
  10. ↑ Sherwin-White & Kuhrt 1993، لاپەڕە 40.
  11. ↑ Nigel Wilson (٢٠١٣). Encyclopedia of Ancient Greece. Routledge. لاپەڕە ٦٥٢. ژپنک ٩٧٨١١٣٦٧٨٨٠٠٠.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئیمپراتۆریەتیی سلووکی تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئیمپراتۆریەتیی_سلووکی&oldid=1623789»