زمانی تورکمانی
| زمانی تورکمانی | |
|---|---|
| لقی | Eastern Oghuz |
| ناو بە زمانی فەرمی | Türkmen، Türkmençe، түркменче، تۆرکمنچه |
| پۆتانی شوێن | ٣٩°٠′٠″N ٥٩°٠′٠″E |
| Linguistic typology | زمانی تێکەڵاو |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتین، ئەلفوبێی سیرلیک، Turkmen alphabet، Russian Braille، Perso-Arabic script |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Ethnologue language status | 1 National |
| بەستەری وەسفکراو | https://turkic.elegantlexicon.com/lx.php?lx=tkm |
| Category for music in this language | Category:Turkmen-language music |
| Female form of label | la langue turkmène |
| Entry in abbreviations table | туркм. |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | tk |
 | |
زمانی تورکمانی (türkmençe، türkmen dili) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە تورکییەکان و زمانی فەرمیی وڵاتی تورکمانستانە. ھەروەھا ئەم زمانە لەناو تورکمانەکانی وڵاتی ئێران کە زۆربەیان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتە و دوو پارێزگای گوڵستان و خۆراسانی باکوور دەژین بەکاردێت، لە کەرکووک، دووزخورماتوو، تەلەعفەر، ئامرلیش قسەی پێ دەکرێت.
پۆلێنکردن
[دەستکاری]
زمانی تورکمانی ئەندامێکی لقی ئۆغوزی خێزانی زمانە تورکییەکانە، لەگەڵ تورکی و ئازەربایجانی، کە لەگەڵیاندا ئاستێکی تا ڕادەیەک بەرزی تێگەیشتنی دوولایەنەی ھەیە. ھەرچۆنێک بێت، زمانێکی نزیکتر لە تورکمانی بە پێی بۆچوونەکان تورکیی خۆراسانییە، کە لقی لاوەکیی ڕۆژھەڵاتی زمانە ئۆغوزەکانی لەگەڵدا بەش دەکات، ھەروەھا زمانی خۆرەزمی کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە باکووری ڕۆژئاوای ئۆزبەکستان قسەی پێدەکرێت.[١]
تورکمانی خاوەنی گونجانی بزوێنەکانە، زمانێکی پێوەنووسێنەرە و ھیچ ڕەگەزێکی ڕێزمانیی نییە. ڕێزبەندیی وشەکان بە شێوازی بکەر–بەرکار–کارە.
زمانی تورکمانیی نووسراوی ئەمڕۆ لەسەر شێوەزاری تەکە (تەکە) دامەزراوە. شێوەزارەکانی تر بریتین لە نۆھورلی، Yomut، Änewli، حەسارلی، نەرەزیم، Gökleň، سالور، سارک، Ersari و Chowdur. شێوەزاری تەکە ھەندێک جار (بە تایبەت لە ئەفغانستان) وەک «چەگاتای» ناودەبرێت، بەڵام وەک ھەموو شێوەزارەکانی تری تورکمانی تەنھا کاریگەرییەکی سنوورداری چەگاتای کلاسیکی لەسەرە.
بەراوردکردن لەگەڵ زمانە تورکییەکانی تر
[دەستکاری]تورکمانی خاوەنی دەنگە لێکخشاوە ددانییەکانی θ و ð یە بە پێچەوانەی زمانە تورکییە ئۆغوزەکانی ترەوە، کە تێیاندا ئەم دەنگانە وەک s و z گۆ دەکرێن. تاکە زمانی تورکیی تر کە خاوەنی تایبەتمەندییەکی ھاوشێوە بێت باشکیرییە. ھەرچۆنێک بێت، لە زمانی باشکیریدا θ و ð دوو فۆنیمی سەربەخۆن و جیاوازن لە s و z، لە کاتێکدا لە تورکمانیدا θ و ð دوو دەرکەوتەی سەرەکین بۆ s و zی تورکیی گشتی. بە واتایەکی تر، ھیچ فۆنیمێکی s و z لە زمانی تورکمانیدا نییە، بە پێچەوانەی باشکیرییەوە کە خاوەنی s، z θ و ðیە.
تورکمانی لە بەرامبەر ئازەربایجانی
[دەستکاری]جێناوی کەسیی کەسی یەکەم لە زمانی تورکمانیدا «men»ە، ڕێک وەک «mən» لە ئازەربایجانیدا، لە کاتێکدا لە تورکیدا «ben»ە. ھەمان شت بۆ جێناوە ئاماژەیییەکانی «bu» ڕاستە، کە تێیدا دەنگی «b» بە دەنگی «m» دەگۆڕدرێت. بۆ نموونە: «bunun>munun//mının, muna//mına, munu//munı, munda//mında, mundan//mından».[٢] لە تورکمانیدا، «bu» تووشی ھەندێک گۆڕانکاری دەبێت وەک لە: «munuñ, munı, muña, munda, mundan».[٣]
لێرەدا ھەندێک وشە بە گۆکردنی جیاوازەوە لە زمانی تورکمانی و ئازەربایجانیدا ھەن کە ھەمان مانایان لە ھەردوو زمانەکەدا ھەیە:[٤]
| تورکمانی | ئازەربایجانی | کوردی |
|---|---|---|
| men | mən | من |
| sen | sən | تۆ |
| haçan | haçan | کەی |
| başga | başqa | تر، دیکە |
| it, köpek | it, köpək | سەگ |
| deri | dəri | پێست، چەرم |
| ýumurtga | yumurta | ھێلکە |
| ýürek | ürək | دڵ |
| eşitmek | eşitmək | بیستن |
تورکمانی لە بەرامبەر تورکی
[دەستکاری]تورکیا یەکەم وڵات بوو کە دان بە سەربەخۆییی تورکمانستاندا بنێت لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١، ئەمەش بەدوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەتدا، و باڵیۆزخانەی خۆی لە عەشقاباد لە ٢٩ی شوباتی ١٩٩٢ بکاتەوە. بەھۆی ھەبوونی مێژوو، ئایین، زمان، و کولتوورێکی ھاوبەشەوە، ھەردوو دەوڵەت خاوەنی پەیوەندیی تایبەتی ھاوسەنگن لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە و پرەنسیپی «یەک نەتەوە، دوو دەوڵەت».[٥]
زمانی تورکمانی لە ڕووی تایبەتمەندییە زمانەوانییەکانەوە زۆر لە زمانی تورکییەوە نزیکە. ھەرچۆنێک بێت، چەند جیاوازییەک بەھۆی ھۆکارە ناوچەیی و مێژووییەکانەوە ھەن. زۆربەی ڕێساکانی مۆرفۆفۆنێتیکی لە زمانەکانی تورکمانی و تورکیدا ھاوبەشن. بۆ نموونە، ھەردوو زمانەکە ڕێساکانی گونجانی بزوێنەکان و گۆڕینی نەبزوێنەکان نیشان دەدەن، و پاشگری ھاوشێوەیان لەگەڵ واتای زۆر نزیکدا ھەیە.[٦]
لێرەدا ھەندێک وشە لە پێڕستی سوادیش بە زمانەکانی تورکمانی و تورکی ھەن کە ھەمان مانایان لە ھەردوو زمانەکەدا ھەیە:
| تورکمانی | تورکی | کوردی |
|---|---|---|
| men | ben | من |
| uzyn | uzun | درێژ |
| agaç | ağaç | دار، درەخت |
| göz | göz | چاو |
| ýürek | yürek | دڵ |
| ýaşamak | yaşamak | ژیان |
| suw | su | ئاو |
| asman[fn ١] | gök | ئاسمان |
| dogry | doğru | ڕاست، دروست |
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Elsevier" نەدراوە - ↑ Shiraliyev M. Fundamentals of Azerbaijan dialectology. Baku, 2008. p.76
- ↑ Kara M. Turkmen Grammar. Ankara, 2005. p.231
- ↑ «Swadesh list, compare the Azerbaijani language and the Turkmen language». Linguistics.
- ↑ «Relations between Turkey and Turkmenistan». Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Turkey.
- ↑ Ahmet Cuneyd Tantug. A MT System from Turkmen to Turkish Employing Finite State and Statistical Methods. Istanbul Technical University. 2008. p.2
| زمانە ئێرانییەکان | |
|---|---|
| زمانە تورکییەکان | |
| زمانە سامییەکان | |
| زمانە قەوقازییەکان | |
| زمانە سیندییەکان | |
| زمانە ھیندییەکان | |
| زمانە دراڤیدییەکان | |
| ئەرمەنی | |
| زمانەکانی ئاماژە | |
 | ئەم وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
