مێژووی کورد

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
ئەستێرەی وتاری ھەڵبژێردراو
ئەم وتارە کاندید کراوە بۆ بوون بە وتارێکی ھەڵبژێردراو. دەتوانیت لەم پەڕەیە چاودێری پڕۆسەی پاڵاوتن بکەیت.
ڕێکەوتی پاڵاوتن: ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠

کوردەکان نەتەوەیەکی نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی ناوینن. کوردەکان بە درێژایی مێژوو لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری دەریاچەی وان و ورمێ ژیاون، کە بەشێکە لە خاکەکەیان و بە کوردستان ناسراوە. کوردەکان بە زمانی کوردی قسە دەکەن، کە زمانی فەرمی کوردستانە. زمانەکە چەند شێوەزارێکی جیاجیای لێ دەبێتەوە، وەک کوردیی باکووری، کوردیی ناوەندی، کوردیی باشووری، لەگەڵ گۆرانی-زازایی. لە مێژوودا، کوردەکان دەسەڵاتیان بەسەر ھەندێک لەو ناوچانەدا ھەبوو کە ئێستا لەلایەن ئێران، تورکیا، عێراق، و سووریا داگیر کراون، بە تایبەت لە سەردەمی میرنشینە کوردییەکاندا. لە نێوان ململانێی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوییەکان لەپێناو فراوانکردنی خاکەکەیان و زیادکردنی دەسەڵاتیان، ھەر لە زووەوە بە شێوەیەکی نافەرمی کوردستان لە نێوان ئەم دوو ھێزەدا دابەشکرابوو.

کۆنترین بەرە کوردییە ناسراوەکان لەژێر دەسەڵاتی ئیسلامدا (سەدەی ١٠-١٢) پێکھاتوون لە حەسنەویان، مەروانی، ڕەوەندی، شەدادی، و ئەیووبی، کە لەلایەن سەڵاحەددینی ئەییووبییەوە دامەزرا. لە نێوان شەڕی عوسمانی و سەفەوییەکاندا دژ بە یەکتری، کوردەکان زۆرجار ناچار دەبوون پشتی لایەنێکیان بگرن تاکوو پارێزراوی خۆیان قۆرغ بکەن. بۆ نموونە، لە شەڕی چاڵدێرانی ساڵی ١٥١٤دا، کوردەکان شانبەشانی عوسمانییەکان دژی سەفەوییەکان شەڕیان کرد، چونکە پەیمانی سەربەخۆیی و ئاشتیان پێدرابوو لەلایەن عوسمانییەکانەوە. شەرەفنامە بە یەکەم نموونەی مێژووی کورد دادەنرێت. مێژووی کورد لە سەدەی ٢٠ بەدواوە بە یەکگرتووی خواستی کوردەکان ناسراوە بۆ دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ لەژێر سایەی پەیماننامەی سیڤەری ١٩٢٠.

لەکاتی ھەوڵ و کۆششی کوردەکانەوە بۆ سەربەخۆیی، تواندراوە چەند جارێک سەربەخۆیی کوردستان ڕابگەێنرێ. لە ساڵی ١٩٢٣-١٩٢٩، کوردستانی سوور لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتی پێشووەوە دامەزرا و بۆ ماوەی ٦ ساڵ مایەوە. لە ساڵی ١٩٢٢دا، شانشینی کوردستان لەلایەن شێخ مەحموودی حەفیدەوە دامەزرا و تاکوو ٢ ساڵ مایەوە. لەکاتی شەپۆلی شۆڕشە یەک لەدوای یەکەکانی کوردەکانی باشووری رۆژەڵاتی تورکیا لە ساڵی ١٩٢٧، کۆماری ئارارات لەلایەن کۆمەڵەی خۆییبوونەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٩٤٦دا، کۆماری مەھاباد لەلایەن قازی محەممەدەوە ڕاگەیەندرا، بەڵام تەمەنی تەنیا ١٢ مانگ بوو. لە ساڵی ١٩٩١ەوە، ھەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق دامەزراوە و زمانی کوردیش زمانی فەرمی ھەرێمەکەیە. باکووری کوردستان ھێشتا لەگەڵ ھێزە تورکەکان لە ناکۆکیدان. ھێزە کوردەکانی باکووری کوردستان لە ساڵی ١٩٨٤-١٩٩٩ لە شەڕدابوون لەگەڵ ھێزە تورکەکان، و ناوچەکە لە ٢٠٠٠ەوە بەدواوە ناسەقامگیرە.

ناو[دەستکاری]

چەند بیردۆزەیەک لە بارەی سەرھەڵدان و داتاشینی وشەی «کورد»ەوە ھەیە. بەپێی یەکێک لە بیردۆزەکان، وشەی کورد لە زمانی پاڵەوییەوە سەرچاوەی گرتووە، کە بە واتای «کۆچبەر» یان «نۆماد» دێت.[١][٢] داھێنەرانی وشەکە پێیان وابووە کە کوردەکان ماڵێکی جوگرافیی جێگیریان نەبووە و لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر کۆچیان کردووە. دوای ئەوەی ئیسلامییەکان لە ساڵی ٦٥١دا ئێرانیان داگیر کرد، وشەکەیان بە تایبەت بۆ ئەو خەڵکانە بەکار دەھێنا کە بێخاک بوون و بەردەوام شوێنی خۆیان دەگواستەوە.[٣]

بەپێی زمانناسێکی ئینگلیز بە ناوی گۆدفرێی ڕۆڵز درایڤەر، وشەی کورد پەیوەندی بە وشەی «کاردا»ی سۆمەرییەوە ھەیە، کە لەسەر تابلێتە قوڕەکانی سۆمەرییەکانەوە نووسراوەتەوە. لە بەدواداچوونێکدا کە لە ساڵی ١٩٢٣ بڵاو کرایەوە، گۆدفرێی نووسیبووی کە وشەی کورد بە شێوەیەکی جیاواز لەلایەن نەتەوە جیاوازەکانەوە بەکار نەھاتووە و بە شێوەیەکی یەکگرتوو و ھاوواتا بەکارھاتووە. لە بەدواداچوونەکەیدا باسی شێوە جیاوازەکانی تری وشەی «کاردا» دەکات. گۆدفرێی پێی وابوو کە وشەکە بەبێ دوودڵی بۆ ئاماژەکردن بە شتێکی باو بەکارھاتووە.[٤]

لە سەدەی ١٦دا، شەرەفخانی بەدلیسی وتوویەتی کە کوردەکان چوار بەشن: کرمانجەکان، لوڕەکان، کەلھوڕەکان، لەگەڵ گۆرانەکان، ھەر یەکە لەوانیش بە شێوەزارێکی تایبەتی کوردی لەژێر ھەمان ناودا قسە دەکەن.[٥] ھەر لەو سەدەیەدا، ناوی کورد بۆ ئاماژەکردن بە ھەندێک لە خەڵکانی بەشی باکووری ڕۆژاوای ئێران بەکار دەھێنرا، بەڵام ھەندێک لە سەرچاوەکان گومانیان لەسەر ئەوە ھەیە کە ئەو خەڵکانە کوردی ھاوچەرخ بن، بەو پێیەی وشەی کورد بۆ ئاماژەکردن بۆ ھەموو خەڵکە بێخاکەکان بەکار دەھات.[٥][٦][٧][٨][٣][٩] زانای کورد مھرداد ئیزەدی دەمەقاڵێی ئەوە دەکات کە ھەموو ئەو نۆمادانەی بە کورد ناوبراون لە مێژوودا کوردی ڕاستەقینەی ھاوچەرخن.[١٠]

مێژووی کۆن[دەستکاری]

ناوچەی کاردۆخ لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیدا ناوچەیەکی سەربەخۆ بووە. بەپێی بەدواداچوونەکان، پەیوەندی لە نێوان وشەی کاردۆخ و کوردستان ھەیە. (٣١ی پێش زایین)

زمانی کوردی سەر بە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوایە، کە ڕەنگە لە سەدەکانی سەرەتای زایینەوە لە شێوەزارەکانی ئێرانیی ناوەندی جیابووبێتەوە. مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێندرێتەوە بۆ دەورووبەری سەدەی ١٠-١٦یەم و بە زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان ھەژمار دەکرێت. وا ھەژمار دەکرێت کە کوردەکان نەتەوەیەکی ناھاوچەشن بن[١١][١٢][١٣] و تێکەڵەیەکی کۆمەڵێک ھۆز بن، وەک ھۆزە لۆلۆبی،[١٤] گۆتی[١٤] و کیرتی[١٥] و کاردۆخییەکان.[١٦][١٥][١٧][٥]

ئەو زانیارییانەی لەسەر کوردەکان ھەیە وا دەکات بە شێوەیەکی نزیککراوەی سنووری ئەو شوێنانە دیاری بکرێت کە نەژادی ڕەسەنی کوردەکان سەری لێ ھەڵداوە، بە تایبەت ئەو گرووپەی بە شێوەزارەکانی کوردیی ھاوچەرخ قسەیان کردووە. بەناوبانگترین بیردۆزە کە ئەم بابەتە دەوروژێنێت لێکدانەوەکانی دی. ئێن. مەککەنزین.، کە لە سەرەتای ١٩٦٠ەکاندا پێشنیاری کردووە.[١٨] بە ڕەچاوکردنی نزیکیی ھونەری فۆنەتیک و گۆیی ھەر سێ زمانی فارسی و کوردی بەلۆچی، مەککەنزی بەو دەرەنجامە گەیشت کە ئەوانەی بەم سێ زمانە دواون کۆمەڵەیەکی یەکگرتووی سەر بە زمانە ئێرانییەکانی باکووری خۆراوان. بەپێی ئەم بیردۆزەیە، فارسەکان لە پارێزگای فارس ژیاون لە بەشی باشووری ڕۆژاوا، بەلۆچییەکان لە ناوچەکانی ناوەڕاست بوون و کوردەکانیش لە لوڕستان و پارێزگای ئەسفەھان ژیاون لە باکووری خۆراوا.[١٩]

میرنشینە کۆنەکان[دەستکاری]

ئەو ناوچانەی لەژێر دەستی ٥ میرنشینە کوردەکان بوون.

لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٠دا، ٥ میرنشینی کوردی ھەبوون: لە باکوورەوە میرنشینی شەدادی (٩٥١-١١٧٤) کە کەتبووە نێوان ئەرمەنیا و ئەرانەوە، لەگەڵ ڕەوەندی (٩٥٥-١٢٢١) لە تەورێز و مەراغە؛ لە بەشی ڕۆژھەڵاتەوە میرنشینی حەسنەویان (٩٥٩-١٠١٥) و ئەنازیان (٩٩٠-١١١٧) لە کرمانشا و خانەقین ھەبوون، ھەروەھا لە بەشی ڕۆژاواشدا میرنشینی مەروانی (٩٩٠-١٠٩٦) ھەبوو، کە لە ناوچەی دیاربەکر بوو. دواتر لە سەدەی ١٢دا، میرنشینی ھەزارئەسپیان دامەزرا[٢٠] و کۆنترۆڵی باشووری زاگرۆس و لوڕستانیان کرد و لە سەدەی ١٣دا دەستیان بەسەر پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد، خووزستان، و گلپایگانیان کرد و لە سەدەی ١٤دا ناوچەکانی شوشتار و ھوەیزە و بەسرەیان خستە سەر خاکەکەی خۆیان.

ئەگەر لەبەر شەپۆلی داگیرکەران و کۆچبەرانی ئاسیای ناوەندی نەبووایە، یەکێک لەم میرنشینانە دەیتوانی دەسەڵاتی فراوان بکات و خۆی بەسەر ھێزەکانی ناوچەکەدا بسەپێنێت و دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دابمەزرێنێت. لەم سەردەمەدا سەلجوقییەکان ئێرانیان داگیر کرد و دەسەڵاتیان بەسەر بەغداددا سەپاند، و دواتریش یەک یەک میرنشینە کوردییەکانیان ڕووخاند و ناوچەکانی ژێر دەستیان داگیر کردەوە. لە دەورووبەری ١١٥٠دا، ئەحمەد سنجار، کۆتا خەلیفەی سلجوقییەکان، ھەرێمێکی لەو ناوچانەی داگیریکردبوون دروست کرد و ناوی نا کوردستان. دێی بەھار بووە پایتەختی ھەرێمەکە، کە لە نزیک ھەمەدانی کۆنەوە بوو.[٢١]

مارکۆ پۆلۆ (١٢٥٤-١٣٢٤) کاتێک لە موسڵەوە بەرەو چین کۆچی دەکرد ئاشنای کوردەکان بوو. مارکۆ ھەموو ئەو شتانەی نووسیبووەوە کە دەربارەی کوردەکان و کوردستان فێری ببوو تاکوو وەک زانیاری بیانداتە ھاوکارە ئەوروپییەکانی. کوردناسێکی ئیتالی بە ناوی میرێلا گالێتی ئەو نووسراوانەی ڕێکخست، کە کرابوونەوە بە زمانی کوردی.[٢٢]

سەردەمی ئەییووبی[دەستکاری]

ئەو ناوچانەی بە سوور ڕەنگکراون ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئەییووبی بوون.
سەڵاحەددینی ئەییووبی، ١٥٦٨

دۆخی کوردەکان لە سەدەی ١٢ گەیشتە باشترین و بەرزترین ئاستی دوای دەمزراندنی دەوڵەتی ئەییووبی لەلایەن سەڵاحەددینی ئەییووبی. دەوڵەتی ئەییووبی لە سووریا ١١٧١-١٢٥٠ دامەزرا و بووە ھۆی سەرھەڵدانی چەندین میرنشینی کوردی لە ناوچەکەدا. ئەم میرنشینانە نەک ھەر سووریایان گرتبووەوە، بەڵکو گەیشتبوونە میسر و یەمەنیش. سەڵاحەددینی ئەییووبی بە یەکێک لە باشترین سەرکردە کوردەکانی دادەنرێت لە مێژووی کورددا. دامەزرێنەری خێزانی ئەیوبی، نەجمەدین ئەیوب سەرکردەیەکی سەربازی بوو لە ناو زەنگیەکان کە خیزانەکەی لە ئەرمینیاوە ھاتبوون، وسەرەتا بوو بە والی تکریت پاشان والی دیمەشق، لە دواتردا براکەی ئەسەدەدین شێرکۆ و سەڵاحەدینی ئەیوبی کوڕی بوونە سەرکردەی فاتمیەکان. ئەم خێزانە سەر بە ھۆزێکی کوردە، یەکێکە لە ناودارترینی ھۆزە کوردیەکان لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە، ئەم ھۆزەش بە ڕەوادی ناسراون. لە شارۆچکەی دوینی سەر سنوری ئازەربایجان لە نزیک شاری تفلیسی ئەرمەنیەوە ھاتوون و ئەیوبیەکان دەدرێنە پاڵ ئەیوبی کوڕی شادی.

مێژوو نوسان جیاوازن لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی ئەیوبی، ھەندێک لەو کاتەوە دایدەنێن کە سەلاحەدین وەزارەتی گرتە دەست لە خەلافەتی فاتیمیدا ساڵی ١١٦٩ز و ھەندێک ئەیگەڕێننەوە بۆ گەڕاندنەوەی وتاری ھەینی بۆ خەلیفەی عەبباسی لە قاھیرەدا کە مردنی خەلیفە عازید لیدینڵڵا و کۆتایی دەوڵەتی فاتیمی بە دواداھات لە ساڵی ١١٧١ز، لەگەل ئەوەی دەسەڵاتی سەڵاحەدین لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە وەزارەتی گرتە دەست کە ھەناوێک بوو بۆ دەستگرتن بەسەر فاتیمیەکاندا، بەڵام وەک شەرعیەت ھەر سەر بە دەسەڵاتی نورەدین زەنگی بوو ھەتا نورەدین وەفاتی کرد ساڵی ١١٧٤ز، لەبەر ئەوە ئەم ساڵە بە ساڵی ڕاست دادەنرێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ئەیوبی، کە خەلیفەی عەبباسی موستەئزی بیلا دانی پیانا لە ساڵی ١١٧٥ز.[٢٣]

میرنشینە کوردییەکان دوای سەردەمی مەغۆلەکان[دەستکاری]

OOjs UI icon article-ltr.svg وتاری سەرەکیمیرنشینە کوردییەکان

دوای سەردەمی مەغۆلەکان، کوردەکان چەند میرنشین و ھەرێمێکی سەربەخۆیان دامەزراند، وەک ئەردەڵان، بادینان، بابان، سۆران، ھەکاری، و بەدلیس. مێژوویەکی پوخت و تێر و تەسەلی ئەم میرنشینانە و پەیوەندییان لەگەڵ یەکتر و دراوسێکانیان لە شەرەفنامەی شەرەفەدینی بەدلیسی لە ١٥٩٧دا نووسراوەتەوە. بەپێی ئەو مێژووەی ماوەتەوە، بەھێزترینی ھەموو ئەم میرنشینانە ئەردەڵان بووە، کە لە سەرەتاکانی سەدەی ١٤ دامەزراوە. میرنشینی ئەردەڵان ناوچەکانی قەرەداغ، خانەقین، کەرکوک، کفری، و ھەورامانی کۆنترۆڵ کردبوو. یەکەمجار، پایتەختی میرنشینەکە شارەزووری کوردستانی عێراقی ئێستا بوو، بەڵام دواتر گوێزرایەوە بۆ سنە. میرنشینی ئەردەڵان بە ھاوکاری دەسەڵاتەکانی تری ناوچەکە، بە تایبەتی دەسەڵاتە ئێرانییەکان، دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتبوو و بەڕێوەی دەبرد، تاکوو ئەو کاتەی دەسەڵاتیان لەلایەن قاجاڕەکان لە ساڵی ١٨٦٧ کۆتایی پێ ھێندرا. یارسان ئایینی فەرمیی مرینشینی ئەردەڵان بوو، لەبەر ئەوەی ئایینەکە بە شێوەزاری ھەورامییەوە دەبەسترایەوە، زۆر شیعر و پەخشانیان ھەبووە کە بە شێوەزاری ھەورامی نووسرابوونەوە.

سەردەمی سەفەوی[دەستکاری]

OOjs UI icon article-ltr.svg وتاری سەرەکیسەفەوییەکان

لەو کاتەوەی شا ئیسماعیلی یەکەم دەوڵەتی سەفەویی شیعەی دامەزراند و سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی سوننە دەسەڵاتی گرتە دەست، بۆ چەندین سەدە، کوردەکان کەوتبوونە نێوان ململانێ و شەڕی نێوان ئەم دوو ھێزەوە. لەلایەکەوە دەوڵەت و ھێزە جیاوازەکانی سەفەوییەکان و لەلایەکیشەوە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەکان، کە ھەردوولا دوژمنی سەرسەختی یەکتری بوون. ئەم سەردەمە بە دەسەڵاتی شا ئیسماعیلی سەفەوی دەستی پێ کرد، کاتێک دەستی بەسەر ناوچە کوردییەکان و ئەودیو ناوچە کوردییەکانیشدا گرت. لە نێوان ١٥٠٦-١٥١٠، ئێزیدییەکان چەند جارێک لە دژی دەسەڵاتی شا ئیسماعیلی یەکەم ڕاپەڕین. وا لێک دەدرێتەوە کە شا ئیسماعیلی یەکەم خۆی نەوەی کورد بووە.[٢٤][٢٥][٢٦][٢٧][٢٨][٢٩][٣٠][٣١][٣٢][٣٣][٣٤] دوای شەڕێکی خوێناوی کە چەندین ئەفسەری گرنگی شا ئیسماعیل تێیدا مردن، نوێنەری ڕاپەڕینی ئێزیدییەکان، شیر سەریم، دەستبەسەرکرا و گیرا. دەستبەسەرە کوردەکان دوای ئەشکەنجەدانێکی زۆر کوژران. بەپێی مێژووناسان، دەستبەسەرکراوەکان «ئازارێک دراون کە ڕەنگە ئازاری وا لە ھیچ ئەشکەنجەیەکدا نەبووبێتەوە.»[٣٥]

پاکتاوکردنی ڕەگەزی[دەستکاری]

ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی سەفەوی

پاکتاوکردنی دانیشتوان بە درێژایی سنوورەکانیان لەگەڵ عوسمانییەکان لە کوردستان و زنجیرە چیای قەوقاز گرنگییەکی ستراتیژی ھەبوو بۆ سەفەوییەکان. سەدان ھەزار کورد بۆ ناوچەکانی دیکەی ئیمپڕاتۆرییەتی سەفەوی ڕاپێچ کران، لەپێناو بەرگریکردن لە سنوورەکانیان لەو ناوچانە. سەدان ھەزار گرووپی نەتەوایەتی تر کە لە ئیمپڕاتۆریەتی سەفەوی دا دەژیان لە ئەرمەنی و ئاشووری و جورجی و شەرکەسی و تورکمانەکان بە ھەمان شێوە لە سنوورەکان دوورخرانەوە و لە ناوەڕاستی دەوڵەتی فارس دا نیشتەجێ کران. لە ماوەی چەند قۆناغێکدا، کاتێک کە سنوورەکان بەرەو ڕۆژھەڵات ڕۆیشتن، وە عوسمانییەکان قوڵتر چوونە ناو ناوچە فارسییەکانەوە ھەموو ناوچەکانی ئەنادۆڵ لەو ماوەیە دا تووشی بڕێکی تۆقێنەری تاڵانکردن و ڕاپێچکردن بوونەوە. ئەمانە ھەموو لە ژێر حوکمی پاشا تەھمەسپی یەکەم (١٥٢٤ز بۆ ١٥٧٦ز) دەستی پێ کرد. لە نروان ١٥٣٤ز و ١٥٣٥ز بە بەکارھێنانی پەیڕەوی وێرانکاری لە دژی عوسمانییەکانی دوژمنی دەستی کرد بە وێرانکردنی شارە کوردییە کۆنەکان و دێیەکان. لە کاتی کشانەوەیان لە بەرامبەر سوپای عوسمانییەکان، تەمھەسپ فرمانی دا ھەموو دەغڵ و دان و نشینگەکان لەناوبەرن، کە وای لە دانیشتوانی ناوچەکە کرد ڕووبکەنە ئازەربایجان، کە دواتریش لەوێوە دورخرانەوە بۆ نزیکەی ١٦٠٠ کیلۆمەتر(١٠٠٠میل) بۆ خوراسان.

نەخشەیەکی مێژوویی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە لە نێوان ١٧٤٤-١٧٥٢ کێشراوە. نەخشەکە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سەفەوییەکان دەخاتە ڕوو.

شا عەباس تەختی پاشایی وڵاتێکی ژێر ھەڕەشەی عوسمانییەکان لە ڕۆژئاوا و ئۆزبەکییەکان لە ڕۆژھەڵاتەوە بە پشتاوپشت وەرگرت. بۆ ئەوەی کاتی ھەبێت بۆ سەرکەوتن بەسەر ئۆزبەکییەکان، عوسمانییەکانی ڕازی کرد کە ھێرشەکانیان بوەستێنن، دواتر بە پلان چیاکانی زاگرۆس و قەوقازی لە دانیشتوانەکەی داگیرکرد و کورد و ئەرمەنی و جۆرجی و ھەموو ئەوانەی کە دەکرێت بەکاربھێنرێن لە لایەن عوسمانییەکانەوە لە ناوچەکە.

قەبارەی پەیڕەوی وێرانکردنی سەفەوییەکان دەتوانرێت لە نوسینی مێژوونووسە سەفەوییەکانەوە بخەمڵێنرێت. یەکێک لەو نوسەرانە بە ناوی ئەسکەندەر بەیگ مونشی کە باسی یەک زنجیرەی ڕووداوەکان دەکات لە کتێبی ئەلام ئەرایێ عەباسی کە کە شا عەباس بە درێژەدان بە ڕێبازی وێرانکاری پاشاکانی پێش خۆی لە باکووری ڕووباری ئاراس و ڕۆژئاوای ئورمیە، وە لە نێوان قەرس و دەریاچەی وان، کە فرمانی بە وێرانکردن و ڕاپێچکردنی دانیشتوانی شارۆچکەکان کردووە. لە فرمان دەرچوون بووەتە ھۆی کوشتنی بە کۆمەڵ و پەل پەڕاندن. ھەموو موڵکە جێگیرەکان وەکو ماڵ و مزگەوت و کەنیسە و دەغڵ و دانەکان لەناوبراون، وە ھەموو دەستبەسەر کراوان بە پەلە بەرەو باشوری ڕۆژھەڵات براون لە ترسی ھێرشی پێچەوانەی عوسمانییەکان. زۆر لەم کوردانە لە خوراسان نیشتەجێ بوون، زۆری دیکەشیان بە چیاکانی ئەلبورز و ناوەندی دەوڵەتی فارس و تەنانەت بەلۆچستان دا بڵاوکرانەوە. ئەم کۆمەڵانە بوونە شوێنی دروستبوونی چەندین کیانی کوردی دەرەوەی کوردستان لە ئێران و تورکمانستان. لە ھەوڵێکی دا شا عەباسی یەکەم ویستی ٤٠,٠٠٠ کورد بگوازێتەوە بۆ باکوری خوراسان بەڵام تەنھا ١٥,٠٠٠ کورۆی گواستبووەوە کاتێک ھێزەکانی لەو ناوچەیە توشی شکست بوون.[٣٦][٣٧] لە کاتێک دا کوردە دوورخراوەکان بوون بە ھۆکاری دروستبوونی کیانی کوردی مۆدێرن لە ناوەڕاستی ئەناتۆڵیا، خێڵە تورکمانییەکانی کوردستان لە کۆتایی دا یەکیان گرت.[٣٨]

کۆمەڵکوژیی گەنجە[دەستکاری]

بەپێی مێژووناسێکی ئەرمەنیی سەدەی ١٧ کە بە «ئەراکیلی تەورێز» ناسراوە، ھۆزێکی سوننی کوردی بە ناوی جیکیرلو لە ناوچەی گەنجەی ئازەربایجان دەژیان. لە ساڵی ١٦٠٦دا، کاتێک شا عەباسی یەکەم دەستی بەسەر ناوچەکەدا گرتەوە، و داوای کۆمەڵکوژیی ھۆزی جیکیرلو کرد. ھێزەکانی سەفەوییەکان بەبێ جیاوازی ھەموو ئەندامەکانی ھۆزەکانیان کوشت، تەنانەت مناڵی ساواشیان بە شمشێر دەکوشت.[٣٩]

شەڕی دمدم[دەستکاری]

تۆمارێکی مێژوویی پوخت لەسەر شەڕی دمدمی ١٦٠٩-١٦١٠ ھەیە، کە لە نێوان سەفەوییەکان و کوردەکان ڕوویدا. شەڕەکە لە دەورووبەری قەڵایەک بە ناوی دمدم کرا لە ناوچەی برادۆستی نزیک دەریاچەی ئورمیە لە باکووری خۆراوای ئێران. بەھۆی شەڕەکەوە، قەڵاکە داڕما بوو، بەڵام لە ١٦٠٩دا، لەلایەن میری برادۆست ئەمیرخانی لەپزێڕینەوە نۆژەن کرایەوە. ئەمیرخانی لەپزێڕین خواستی پاراستنی سەربەخۆیی میرنشینەکەی ھەبوو، و دەیویست ڕووبەڕووی دەوڵەتی سەفەوی و عوسمانی ببێتەوە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی. سەفەوییەکان نۆژەنکردنەوەی قەڵای دمدمیان وەک ھەڕەشەیەک بینی بۆ سەر دەوڵەتەکەیان، لەبەر ئەوە سەفەوییەکان بڕیاریاندا کە ھێرشێکی خوێناوی بکەنە سەر میرنشینی برادۆست بە سەرکردایەتی حاتم بەگ. زۆرێک لە کوردەکان، بە تایبەت ئەوانەی نیشتەجێی پیرانشار و مەھاباد بوون، شان بە شانی میرنشینەکە شەڕیان کرد. شەڕەکە لە ١٦٠٩-١٦١٠ درێژەی کێشا، لە کۆتاییدا قەڵای دمدم گیرا و ھەموو ئەوانەی پارێزگاریان لە قەڵاکە دەکرد کوژران. شا عەباس فرمانی کۆمەڵکوژیی برادۆست و موکریانییەکانی کرد، دوابەدوای ئەمە عوسمانییەکان دەستیان کرد بە پاکتاوکردن و دەرکردنی کوردەکان بۆ ناوچەی خۆراسان و دانانی ھۆزی ئەفشار لەجێیان. لە مەم و زینی ئەحمەدی خانیدا چیرۆک سەبارەت بە دمدم ھەیە. یەکەم تۆماری وێژەیی ئەم ڕووداوە لەلایەن فەقێ تەیرانەوە نووسراوەتەوە.[٤٠][٤١][٤٢]

سەردەمی عوسمانی[دەستکاری]

وێنەی میرێکی کوردی لە پەرتووکێکی ئیتالی بە ناوی گیرۆ مۆندۆ

دوای ئەوەی سوڵتان سەلیمی یەکەم لە جەنگی چاڵدێراندا بەسەر شا ئیسماعیلی سەفەویدا سەرکەوت، عوسمانییەکان خۆراوای ئەرمەنیا و کوردستانیان خستەوە سەر سنووری خۆیان. ئەو ناوچانەی داگیرکرانەوە درانە دەست حکومڕانی ئیدریسی بەدلیسی، کە خۆی کورد بوو. سوڵتان سەلیم ناوچە داگیرکراوەکانی کردەوە سەنجەق و بڕیاریدا دژی میرنشینەکانی ناوچەکە نەوەستێتەوە و شای مێرنشینەکان خۆیان وەک پارێزگار دیاری بکات، بەو مەرجەی سیستمی میرنشیناکان خێزان و پشتاوپشت بێت. یەکێک لە کارەکانی تری سوڵتان سەلیم ئەوە بوو کە کەسایەتییە دەوڵەمەندەکان بگوازێتەوە بۆ ئەرزیڕۆم و یەریڤان.

ڕاپەرینی جانبۆلاد[دەستکاری]

جانبۆلاد ھۆزێکی کوردی بوو کە سەدەیەک پێش داگیرکردنی سووریا لەلایەن عوسمانییەکان لە چیای کوردان و حەلب دەژیان.[٤٣] سەرۆکی ھۆزەکە، حسێن جانبۆلاد، لە ساڵی ١٦٠٤ وەک پارێزگاری حەلەب ھەڵبژێردرا، بەڵام دواتر بە تۆمەتی درەنگ ئامادەبوونی لە شەڕی ئورمیەی ١٦٠٤ی نێوان عوسمانی و سەفەوییەکاندا، لەلایەن پاشایەکی تورکەوە بە ناوی چیکالەزادە یوسف سنان کوژرا. مێژووناسەکان ھۆکاری کوشتنی جانبۆلاد بۆ کوردبوونی دەگەڕێننەوە. جانبۆلاد برازایەکی ھەبوو بە ناوی عەلی پاشا، کە سوێندی تۆڵەسەندنەوەی خواردبوو، بە ھۆی ئەوەشەوە ڕاپەڕینێکی ھەڵگیرساند و لە ساڵی ١٦٠٦دا سەربەخۆیی ڕاگەیاند. عەلی پاشا لەلایەن دووقێکی تەسکانیاوە بە ناوی فەردیناندی یەکەم پشتگیری کرا.[٤٤] بە ھێزێکی ٣٠,٠٠٠ کەسییەوە، ھەردوو ناوچەی حەما و ئادانای داگیر کرد.[٤٥] لە ساڵی ١٦٠٧دا، موراد ئاغا بە ھێزێکی گەورەوە ھێرشی کردە سەر عەلی پاشا، بەڵام عەلی پاشا توانی خۆی لە ھێرشەکە دەرباز بکات. دواتر عەلی پاشا بووبە پارێزگاری ھەرێمی تیمیشوارا لە ھەنگاریا، بەڵام لە ساڵی ١٦١٠دا لە شاری بێلگراد لەلایەن موراد پاشاوە دەستبەسەر کرا و کوژرا.[٤٦]

شەڕی دژ بە ئێزیدییەکان[دەستکاری]

لە ١٨٦٠دا، عوسمانییەکان بە فرمانی فیراری موستەفا پاشا ھێرشیان کردە سەر ئێزیدییەکان لە ناوچەی شەنگال. بەپێی ئێڤلیا چەلەپی، کە گەڕیدەیەکی عوسمانی بوو، ژمارەی سەربازە عوسمانییەکان ٤٠,٠٠٠ کەس بوو. ماوەی شەڕەکە ٧ سەعات بوو، و لە کۆتایی شەڕەکەدا، ٣,٠٦٠ ئێزیدی کوژران. ڕۆژی پاش شەڕەکە، ھێزی عوسمانییەکان دووبارە ھێرشیان کردەوە سەر ئێزیدییەکان و گڕی لە ٣٠٠ دێ و شوێنی نیشتەجێبوونی ئێزیدییەکان بەردا. ١٠٠٠-٢٠٠٠ ئێزیدی لە ئەشکەوتەکانی نزیک سنجار خۆیان دەشاردەوە و ناچاربوون کە لە ئەشکەوتەکان بمێننەوە، بەڵام دواتر عوسمانییەکان بە بۆمب و ڕوومانە ھێرشیان کردە سەر ئەشکەوتەکان و ئەوانیشیان کوشت.[٤٧]

ڕاپەڕینی ڕۆژیکی[دەستکاری]

لە ساڵی ١٦٥٥دا، ئەبداڵ خانی بەدلیس سوپایەکی خۆی پێکھێنا و شەڕێکی گەورەی دژی عوسمانییەکان بەرپا کرد. گەڕیدەی عوسمانییەکان، ئێڤلیا چەلەبی، تێبینی ئەوەی کرد کە ژمارەیەکی زۆری ئەو سوپایە کەسانی ئێزیدی بوون.[٤٨] ھۆکاری سەرەکیی ھەڵگیرسانی ئەم شەڕە ناکۆکی نێوان ئەبداڵ خان و پارێزگاری وان مەلەک ئەحمەد پاشا بوو. سوپای عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەر بەدلیس و کاتێک بە ناوچەی ڕۆژیکیدا تێپەڕ دەبوون کۆمەڵێک تاوانی زۆریان بەرامبەر دانیشتوانی ناوچەکە کرد. ئەبداڵ خان دەورووبەری بەدلیسی بە بەرد داپۆشیبوو تاکوو گەیشتن بە ناوەوەی بەدلیس قورستر بکات، ھەروەھا لە دەرەوەی دیوارەکانی بەدلیس کۆمەڵێک پیادە نیزامێکی زۆری بە دەوری بەدلیسدا دانابوو کە بە چەکی عوسکە پارێزگاریان لە دەڤەرەکە دەکرد. عوسمانییەکان توانیان ھێزی پارێزگاریی دەرەکی ناوچەکە بشکێنن و بەسەر چەکدارەکانی ڕۆژیکیدا سەربکەون، دواتر ھێرشیان کردە سەر بەدلیس و دەستیان کرد بە تاڵانکردن و کوشتنی دانیشتوانی ناوچەکە. دوای ئەوەی عوسمانییەکان بەدلیسیان داگیر کرد، ئەبداڵ خان ھەوڵی دا کە بە کوشتنی مەلەک ئەحمەد پاشا تۆڵە لە عوسمانییەکان بکاتەوە. بە ھێزێکی ٢٠ کەسییەوە، ئەبداڵ خان ھێرشی کردە سەر شوێنی حەوانەوەی یوسف کەتوودە، کە دووەم ئەفسەری فەرماندەرکەر بوو، و شەڕێکی گەرمیان لەگەڵ پاسەوانەکانی کرد. دوای ڕووخانی بەدلیسیش، ھێشتا زیاتر لە ١,٤٠٠ کورد لە قەڵای ناوەوەی بەدلیس بەرگریان دەکرد. زۆرینەی ئەوانە دەستبەسەر بوون و بڕیاری لێخۆشبوونیان بۆ دەرکرا، بەڵام ٣٠٠ کەس ڕەتیان کردەوە کە دەستبەسەر ببن و بەردەوام بوون لە بەرگری کردن، ھەرچەندە دواتر ھێزەکانیان شکێندرا و ھەموویان لەلایەن سوپای عوسمانییەوە کوژران. ٧٠ دانەیان بە شمشێر لەلایەن عوسمانییەکانەوە ئەندامەکانی جەستەیان، وەک دەست و قاچیان، پەڕێندرا و پارچە پارچە کران.[٤٩]

بەدرخانی بۆتان[دەستکاری]

میرنشینە کوردییە سەربەخۆکان، ١٨٣٥.

سیستمی بەڕێوەبردنی میرنشینەکان کە لەلایەن ئیدریسی بەدلیسەوە داڕێژرابوو ھەر وەک خۆی بەردەوامی پێ دەدرا، جگە لەو ماوەیەی نادر شا میرنشینی بۆتانی داگیر کرد لە سەرەتاکانی سەدەی ١٨. ئەم سیستمی بەڕێوەبردنە تاکوو شەڕی نێوان عوسمانی و ڕووسییەکان لە ١٨٢٨-٢٩ بەردەوام بوو. لەبەر ئەوەی دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان لەم سەردەمەدا بەرەو لاوازی دەچوو، کوردەکان سوودیان لە بارودۆخەکە بینی و دەسەڵاتی خۆیان فراوان دەکرد، بە ڕاددەیەک کە دەسەڵاتیان گەیشتە ئەنقەرە.

دوای شەڕی ڕووسی و عوسمانییەکان، کوردەکان ھەوڵیان دا سەربەخۆیی بەدەست بێنن و لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا نەمێنن، ئەمەش لەڕێی ڕاپەڕینی ١٨٣٤ی بەدرخانەوە. دوای ئەوەی عوسمانییەکان تێبینی ئەوەیان کرد کە کوردەکان دەیانەوێت سەربەخۆ بن، بڕیاریان دا کە کۆتایی بە دەسەڵاتیان بێنن و سەربەخۆیی لە میرنشینەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بسەننەوە. ئەم بڕیارە لەلایەن ڕەشید پاشاوە دەرکرا، کە خۆی لە بنەڕەتدا کورد بوو.[٥٠] ھێزی چەکداری بە ناو و دەورووبەری ئەو شار و شارۆچکانەدا بڵاوکرانەوە کە لەژێر دەسەڵاتی میرنشینە کوردییەکان بوو، ھەروەھا یەک یەک بەگە کوردەکان لە دەسەڵات لادەبران و تورک لەجێیان دادەنرایەوە. دواتر لە ساڵی ١٨٤٣دا، بەدرخان جارێکی تر ھەوڵی بەرپاکردنی ڕاپەڕینی دایەوە، بەڵام ڕاپەڕینەکە بە توندی کپ کرایەوە، دوای شەڕی کریمیان، عوسمانییەکان توندتر دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت.

ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کوردەکان لە خوراسانی، ١٨٣٥.

کاتێک مەحموودی دووەم دەسەڵاتی گرتە دەست، ھەوڵی بەمەرکەزیکردنی ناوچەکەی دا، ھەروەھا دەیویست چەند گۆڕانکارییەکی تر لە ناوچەکەدا بکات کە زیانی بە دەسەڵاتی کوردەکان دەگەیاند، ھەر لەبەر ئەمە، دوو بنەماڵەی بەھێز و بە دەسەڵاتی کوردی لە ساڵی ١٨٣٠دا ڕاپەڕینێکی تریان دژی دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرپا کرد. بەدرخانی بۆتان لە بەشی ڕۆژاوای کوردستانەوە لە دەورووبەری ناوچەی دیاربەکر ڕاپەڕی، ھەروەھا محەممەد پاشای میرنشینی ڕەوادی لە ڕۆژھەڵاتەوە شۆڕشی ھەڵگیرساند و موسڵ و ھەولێری داگیر کردەوە و خستییەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی. لەم دەمەدا، عوسمانییەکان سەرقاڵی بەرپەرچدانەوەی ھێزە میسرییەکان بوون لە سووریا، لەبەر ئەوە نەیانتوانی کۆنترۆڵی ڕاپەڕینەکە بکەن. لە دەرەنجامی پەلکێشانی دەسەڵاتە کوردییەکان، بەدرخان توانی ناوچەکانی دیاربەکر و سلێمانی و سوێرەک و وێرانشار و سێرت و مەھاباد بخاتەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی. بەدرخان توانی میرنشینێکی کوردی لەم ناوچانەدا دابمەزرێنێت کە تاکوو ساڵی ١٨٤٥ بەردەوام بوو. لەبەر فراوانبوونی دەسەڵاتی میرنشینی بۆتان، بەدرخان پارەی تایبەت بە میرنشینەکەی دروست کرد. لە ساڵی ١٨٤٧دا، تورکەکان تەواوی سەرنجیان خستە سەر ئەم ناوچەیە و ھەموو ئەوەی لە توانایان بوو کردیان تاکوو دەسەڵاتی کوردەکان بپووکێننەوە. دەرەنجام، لە شەڕێکدا، تورکەکان توانیان بەسەر ھێزەکانی بەدرخاندا سەربکەون و بەدرخان دەربکەن بۆ کریت. دواتر بەدرخان گەڕێندرایەوە دیمەشق، کە تاکوو مەرگی لە ساڵی ١٨٦٨ لەوێ ژیا. بەدرخان دوو کەمپینی پاکتاوی لە ١٨٤٣ و ١٨٤٦ لە دژی ئاشوورییە مەسیحییەکان بەرپا کرد تاکوو بە زەبری زۆرداری بیانکاتە ئیسلامی؛ دەرەنجام، ٥٠,٠٠٠ ئاشووری لەم کەمپینانەدا بوونە قوربانی و گیانیان لەدەستدا.

براکانی بەدرخان لە پێش ١٩٣٨، ڕاست بۆ چەپ: جەلادەت (١٩٨٥-١٩٥١)، سوورەییا (١٨٨٣-١٩٣٨)، لەگەڵ کامیران (١٨٥٩- ١٩٧٨).

لە ئەسڵدا، بەدرخان کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست کە براکەی مرد. برازاکەی بەدرخان زۆری پێ ناخۆش بوو کە باوکی مردووە و بەدرخان دەسەڵاتی گرتووەتە دەست، عوسمانییەکانیش توانیان ئەم خاڵی لاوازییە بەکار بێنن و برازاکەی بەدرخان ھەڵبخڵەتێنن و لە دژی بەدرخان بەکاری بێنن. ئەوان پەیمانی ئەوەیان دا کە ئەگەر بەدرخان بکوژێت، ئەوا دەسەڵات دەدرێتە دەست ئەو. برازاکەی بەدرخان کۆمەڵێک ھێزی کوردیی کۆکردەوە و ھێرشی کردە سەر ھێزەکانی مامی و توانی لە شەڕدا بەسەر بەدرخاندا سەربکەوێت؛ بەڵام تورکەکان بەپێچەوانەی پەیمانەکەی خۆیانەوە، لەجیاتی ئەوەی برازاکەی بەدرخان بکەنە پاشا، لەسێدارەیان دا.[٥٠] دوو گۆرانی کوردیی بەناوبانگ لەبارەی ئەم شەڕەوە ھەن بە ناوی «Ezdin Shêr» و «Ez Xelef im». دوای ئەم ڕووداوە، زنیرەیەک ڕاپەڕین لە سەڵی ١٨٥٠ بەدواوە سەریان ھەڵدا.[٥١]

لە بەینی ١٨٤٧ بۆ ١٨٦٤دا، دەستەی بەڕێوەبردنی کوردستانێکی نیمچە سەربەخۆ ھەبوو کە بۆ ماوەی ١٧ ساڵ مایەوە. دروستبوونی ئەم بەڕێوەبەرایەتییە لە سەردەمی تەنزیماتی موستەفا ڕەشید پاشا بوو، تەنزیماتیش لە ١٨٣٩-١٨٧٦ بەردەوام بوو. یەکەمجار، پایتەختی ھەرێمەکە خەلات بوو، کە دیاربەکر و مووش و وان و ھەکاری و بۆتان (جزیر) و ماردینی دەگرتەوە. بە تێپەڕبوونی کات، پایتەختی ھەرێمەکە چەند جارێک گوازراوەتەوە، یەکەمجار لە خەلاتەوە بۆ وان، دواتر بۆ مووش و لە کۆتاییشدا بۆ دیاربەکر گوازرایەوە. لە ساڵی ١٨٥٦، ئەو ناوچانەی کوردستانیان پێک دەھێنا بەرە بەرە کەمتریان دەکرد، تاکوو لە ساڵی ١٨٤٦ بە تەواوەتی کوردستان کۆتایی پێ ھێندرا.[٥٢] دوای ئەم زنجیرە ڕووداوە بوو کە شێخ عوبەیدوڵڵا لە ساڵی ١٨٨٠ ویستی شۆڕشێک بەرپا بکات و ناوچەکانی دەورووبەری وان و ئورمیە بخاتەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی، ھەرچەندە شۆڕشەکەی شکستی ھێنا و عوسمانی و قەجەرییەکان بەسەریدا سەرکەوتن.[٥٣]

ڕاپەڕینەکەی شێخ عوبەیدوڵڵا و ئەرمەنەکان[دەستکاری]

سێ کورد بە پۆشاکی کوردییەوە، ١٨٧٣.

دوابەدوای شەڕی ١٨٧٧-١٨٧٨ی نێوان عوسمانی و ڕووسەکان، لە ساڵی ١٨٨٠-١٨٨١دا، شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری ھەوڵی دامەزراندنی میرنشینێکی کوردیی سەربەخۆی دا، کە بڕیار وابوو لەژێر حوکم و پاراستنی عوسمانییەکاندا بێت. عوسمانییەکان ھانی ئەم شتەیان دەدا، لە دژی بڕیاری ڕووسییەکان، کاتێک ھەرێمێکی سەربەخۆیان بۆ ئەرمەنەکان پێک ھێنا. دوای ئەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا ھێرشی کردە سەر ئێران، ھەوڵەکەی شکستی ھێنا. یەکێک لە ھۆکارەکانی سەرنەگرتنی ئەم پلانە، پوکانەوەی دەسەڵاتی عوسمانییەکان بوو لە ناوچەکە. ھەتاکوو شەڕی ساڵی ١٨٢٨-١٨٢٩ی نێوان تورک و عوسمانییەکان، کورد و ئەرمەنەکان زۆر بە باشی پێکەوە ڕێک دەکەوتن و ھیچ دژایەتییەکیان لە نێواندا نەبوو. ھەتاکوو ١٨٧٧—٧٨یش ھەردوو لایەنەکە پەیوەندییەکی باش لە نێوانیاندا ھەبوو.

لە ساڵی ١٨٩١دا، وردە وردە ئەرمەنییەکان دەسەڵاتیان دەگرتە دەست، چالاکییەکانی کۆمیتەی ئەرمەنییەکان وای لە عوسمانییەکان کرد کە ھێزێکی چەکداری کوردی دابمەزرێنن و ناوی «چەکداری حەمیدە»یان لێ بنێین، لە دوای عەبدولحەمیدی دووەم. ھێزە چەکدارەکە فەرمی نەبوون و عوسمانییەکان بە ھێزێکی لاوەکی دەیانناسندن. ئەمە دەستپێکی بەکارھێنانی کوردەکان لە دژی ئەرمەنەکان بوو، کە ھەوڵێکی درێژخایەنی عوسمانییەکان بوو. لەو کاتەوە، بە شێوەیەکی بەردەوام ناکۆکی کەوتبووە نێوان کورد و ئەرمەنەکان. ئەم کێشانە بەردەوام بوون، تاکوو لە ساڵی ١٨٩٤-١٨٩٦ عوسمانییەکان و ئەو ھێزە کوردەی دروستیان کردبوو لە شاری قابلجەواز ھێرشیان کردە سەر ئەرمەنەکان و ھەزاران کەسیان لێ کوشتن و دەستدرێژیان کردە سەر سەدان کەس و سەدانی تریشیان تاڵان کرد.[٥٤]

سەدەی بیستەم[دەستکاری]

سەرهەڵدانی کوردایەتی[دەستکاری]

دوای جەنگی جیهانیی یەکەم[دەستکاری]

جەنگی جیهانیی دووەم[دەستکاری]

دوای جەنگی جیهانیی دووەم[دەستکاری]

تورکیا[دەستکاری]

نەخشەیەک کە هەموو ناوچە کوردنشینەکان پیشان دەدات. بەپێی ئەو ئامارانەی لە سەدەی ١٦ەوە تاکوو ئێستا ماونەتەوە، زۆرینەی دانیشتوانی پارێزگاکانی ئاکسارای، ئەنقەرە، چانقری. چۆوروم، ئەسکیشەهر، کارامان، قەیسەری، کرک کالە، کرشەهر، قۆنیە، نەوشەهر، نیغدە، سێواس و یۆزگات کورد بوون.

نزیکەی نیوەی کورد لە تورکیا دەژین. بەپێی ڕاپۆرتی دەزگای سی ئای ئەی ١٨٪ دانیشتوانی تورکیا کوردن.[٥٥] بەزۆری کوردەکان لە دەوری شارەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا نیشتەجێن.[٥٦]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ١٩٨٠، ئەو کەسانەی بە کوردی قسەدەکەن ژمارەیان نزیکی ٥ ملیۆن کەس بووە، کە ٣.٩ ملیۆن لەو ژمارەیە بە کورمانجی قسەدەکەن.[٥٧] دواتر ژمارەی کوردزمانان لەگەڵ گەشەکردنی ژمارەی دانیشتووان زیادی کردووە. دەبێت ئەوەش بگوترێت کە زمانی کوردی لەوکاتەدا تاکوو ساڵی ١٩٩١ قەدەغە بوو. ئەو قەدەغەکردنەش لەسەر زمانی کوردی تاکوو ئەمڕۆش لەزۆرێک لە ناوەندە فەرمییەکان بەردەوامی هەیە لەناویداندا قوتابخانەکان. لە ئێستادا ئەوانەی خۆیان بە کورد دەزانن و بە کوردی قسەدەکەن ژمارەیان کەمترە لە ١٥ ملیۆن کەس.

لە ساڵانی ١٩١٥ بۆ ١٩١٨، کوردەکان زەحمەتی زۆریان چەشت لە کۆتاییەکانی دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی. لە ساڵی ١٩١٩، کورد داواکارییەکانی بۆ دەسەڵاتی مافی ئۆتۆنۆمی لە کۆنگرەی ئاشتیی پاریس پێشکەشکرد بەڵام گرنگی پێنەدرا.[٥٨] لە ساڵی ١٩٢٠، بەگوێرەی پەیمانی سێڤر دەبوو دەوڵەتێکی کوردی دابمەزرێندرێت بەڵام دواتر پەیمانی لۆزان جێگەی گرتەوە کە هیچ مافێک و خوددەسەڵاتی بۆ کورد دابین نەکرد. لە ساڵی ١٩٢٥، شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران شکستی پێهێنرا، مستەفا کەمال ئەتاتورک ئەنجوومەنێکی چاکسازی بۆ ڕۆژهەڵات (بە تورکی :Şark İslahat Encümeni) دامەزراند.[٥٩] کەبەمهۆیەوە دەسەڵاتی حکوومەتی سەربازییان لە ناوچەکە کوردییەکان دامەزراند. ئەم شێوازە لە حوکمڕانی ناوچە کوردییەکان تاکوو ١٩٥٢ بەردەوامی هەبوو.[٦٠]

لەماوەی پەنجاکان کوردەکان دەرگای ئەوەیان بۆکرایەوە کە لە دامەزراوە میرییەکانی حکوومەتی تورکیا کار بکەن. بەڵام ئەم هەنگاوی کرانەوەیە هەرزوو پووکایەوە لەگەڵ سەرکەوتنی کودەتای ١٩٦٠ لە تورکیا.[٦١] لە حەفتاکان بزووتنەوەیەکی نوێ لە کوردایەتی سەری هەڵدا کە تێکەڵەیەک بوو لەگەڵ بزاڤی چەپ و مارکسییەکان و دژ بە دەرەبەگایەتیی بوون. هەر لە حەفتاکان دیارترین حیزبی چەکداری کوردی، پارتی کرێکارانی کوردستان دامەزرا.

دوابەدوای ئەو ڕووداوانە، شوناسی کوردبوون ڕەتکرایەوە و هەرکەسێک لە تورکیا خۆی وەک کورد ناساندبا تووشی هەڕەشە دەبوویەوە. شووناس، چاند و هەربابەتێکی پەیوەست بە کورد لەلایەن دەوڵەتەوە ڕەتدەکرایەوە، هەموو ئەمانەش تاکوو ساڵی ١٩٩١ درێژەی کێشا. دواتر لەسەر پێشنیار و چاکسازییەکانی یەکێتیی ئەورووپا، هەندێک کارئاسانی کرا بۆ زمانی کوردی لەوانە لە پەخشی ڕادیۆ و تیڤی بتواندرێت کە بەزمانی کوردی بەرنامە پێشکەش بکرێت. سەرباری ئەوانەش هەندێک ئاستەنگ و سنوور بۆ سەر زمانی کوردی لە پەخشی بەرنامەکان هەرمانەوە وەکو بەرنامەکانی ڕادیۆ تەنیا بۆیان هەبوو لە ڕۆژێکدا یەک کاتژمێر پەخشی کوردییان هەبێت وە لە حەفتەیەکیشدا لە پێنج کاتژمێر تێپەڕنەکات، ئەم ئاستەنگییە بۆ بەرنامەکانی تەلەفزیۆن زیاتریش بوون. هاوکات تا ئێستاش زمانی کوردی قەدەغەیە لە خوێندنگا حکوومییەکان، ئەوەی ڕێگەی پێدراوە کە کوردی بخوێندرێت تەنیا لە قوتابخانە و پەیمانگا ناحکومییەکانە.

چەند منداڵێکی کورد لە ئامەد.

لە کۆتاییەکانی ١٩٩٤، لەیلا زانا کە بووە یەکەم ژنە نوێنەری کورد لە پەرلەمانی تورکیا بەڵام بەهۆی وتاردانێکی جوداخوازییەوە سزای ١٥ ساڵ زیندانی بۆ دەرچوو. لەیلا لەکاتی سوێندخواردنی لە پەرلەمانی کوردستان بە زمانی کوردی قسەیکرد و خۆی بە کورد دانا. بەپێی ڕاپۆرتی ئەمنیستی ئینتەرناسیۆنال، لەیلا بە زمانی تورکی سوێندی خواردووە وەک ئەوەی لێی داواکراوە بەڵام لەپاڵ قسەکانیشی بە کوردی وتوویەتی «دەبێت من زەحمەتی بکێشم بۆ ئەوەی کورد و تورک بەیەکەوە بژین لە ژێرچەتری دێموکراسی»، دواتر لەیلا لەلایەن پەرلەمانتارە تورکەکانی ناو هۆڵەکە قسەکەی لێ بڕاوە، بە جوداخواز و تێرۆریست ناوی هێنراوە و داواکراوە ڕاستەوخۆ دەستگیربکرێت.[٦٢]

پارتی کرێکارانی کوردستان بەردەوام بووەتە لایەنێکی ناکۆک لەگەڵ دەسەڵاتی حکوومەتی تورکیا لەسەر پرسە کەلتووری، سیاسیی و مافی خۆبەڕێوەبەری کورد. هاوپەیمانەکانی تورکیا لەوانە ئەمریکا، ئەورووپا و ناتۆ بەفەرمی پەکەکەیان وەک لایەنێکی تیرۆریستی تۆمارکردووە.

لە ماوەی ١٩٨٤ تاکوو ١٩٩٩ شەڕێکی کراوە لەنێوان سوپای تورکیا و پەکەکە ڕوویدا، لەماوەی جەنگەکە خەڵکێکی زۆر بێ ماڵ و حاڵ بوون بەتایبەت خەڵکی گوند و دەشتەکان بەناچاری ڕوویان کردە سەنتەری شارەکانی ئامەد، وان و شرنەخ.[٦٣] بەپێی ڕاپۆرتەکانی ھیومەن ڕایتس وۆچ، نزیکەی ٣٠٠٠ گوندی کوردنشین لە سەرنەخشە لەلایەن سوپای تورکیاوە سڕایەوە. بەهۆی جەنگەکەوە ٣٧٨ هەزار کەس لە ماڵ خۆیان ئاوارە بوون.[٦٤][٦٥][٦٦][٦٧]

لە ساڵی ١٩٩٢، نێلسۆن ماندێلا خەڵاتی ئاشتی ئەتاتورکی ڕەتکردەوە، وەک دەگوترێت بەهۆی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ بووە لەو وڵاتانە لەگەڵ مافەکانی کورد.[٦٨]

عێراق[دەستکاری]

کورد ڕێژەی ١٧٪ دانیشتوانی عێراق پێکدەهێنێت، لانی کەم لە پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە کوردەکان زۆرینەن. کوردەکان بەزۆری لە باکووری عێراق نیشتەجێن، کە بەفەرمیش ناسراوە بە هەرێمی کوردستان. تا ئیستاش کورد لە کەرکووک، مووسڵ، بەغدا و خانەقین دەژین، ئەمەش وێڕای ئەوەی ژمارەیەکیان لە زێدی خۆیان و لەم شارانە ڕاگواستران بۆ ناوچەی دیکە. نزیکەی ٣٠٠ هەزار کورد لە بەغدای پایتەخت، ٥٠ هەزاریش لە مووسڵ هەروەها ١٠٠ هەزاریش لەناوچەکانی خوارووی عێراقدا دەژین.[٦٩]

کورد لە عێراق، بەڕابەرایەتی مەلا مستەفا بارزانی چەند شۆڕشێکی هەڵگیرساند لە ساڵانی شەست و حەفتاکان لەبەرامبەر حکوومەتی قاسم و پاشانیش ڕژێمی بەعس. لە ساڵی ١٩٧٠، کورد لەگەڵ حکوومەتی عێراق بەسەرۆکایەتی سەددام حوسێن ڕێککەوت کە لەماوەی چوار ساڵدا مافی ئۆتۆمی بدرێتە کورد.[٧٠] لەهەمان کاتدا، حکوومەتی عێراقی خەریکی پڕۆسەی بەعەرەب کردن بوو لەو ناوچانەی کە بە نەوت دەوڵەمەندبوو لەسەرووی هەموویانەوە کەرکووک و خانەقین.[٧١] ڕێککەوتنی ئاشتی ئەوەندەی نەخایاند، لە ساڵی ١٩٧٤ حکوومەتی عێراقی سزا و هێرشی زیاتری خستەسەر کورد و زیاتر لەوەش لە ساڵی ١٩٧٥، ڕێککەوتننامەی جەزائیری واژووکرد لەگەڵ ئێران، بەپێی ڕێککەوتنەکە نەدەبوو چیتر ئێران هاوکاری و پێداویستی بنێرێت بۆ کورد. بۆجارێکی دیکە حکوومەتی عێراقی، ژمارەیەک لە عەرەبی گواستەوە بۆ ناوچەکانی کەرکووک و خانەقین.[٧٢] لەنێوان ساڵانی ١٩٧٥ بۆ ١٩٧٨، نزیکەی ٢٠٠ هەزار کورد گواسترانەوە بۆ بەشەکانی دیکەی عێراق.[٧٣]

لە ماوەی جەنگی ئێران و عێراق، ڕژێمی بەعس بەرنامەی دژی سیاسەتی کوردی پەیڕەودەکرد و بەشێوەی دی فاکتۆش شەڕی ناوخۆ کەوتە نێوان حکوومەتی عێراقی و کورد. عێراق بەبەردەوامی لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئیدانە دەکرا بەڵام هیچ کات بەشێوەی جیددی سزا نەدرا لەمەڕ کووشتارە بەکۆمەڵەکانی لە بەرامبەر خەڵکی سڤیل و کورد. کارەکانی حکوومەتی عێراقی بوونە هۆی وێرانکردنی هەزاران گوند، دوورخستنەوەی هەزاران کورد بۆ ناوەڕاست و باشووری عێراق. لە ساڵی ١٩٨٨، کەمپەینێکی دیکەی حکوومەتی عێراقی بەناوی ئەنفال جێبەجێکرا کە بووە هۆی تێکشاندنی دوو هەزار گوند و مردنی دەیان و سەدان هەزاران کورد.[٧٤]

ئێران[دەستکاری]

سووریا[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, pp. 16, 31.
  2. ^ Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol. 13, pp. 1–58, 2009.
  3. ^ ی ا Martin van Bruinessen, "The ethnic identity of the Kurds", in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.60]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, 1989, pp. 613–21. [١] Archived 15 October 2015 لە وەیبەک مەشین.
  4. ^ Driver، G. R. "The Name Kurd and Its Philological Connexions": 401. 
  5. ^ ی ا ب Ludwig Paul "History of the Kurdish Language" Archived ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١, لە وەیبەک مەشین., Encyclopedia Iranica (2008)
  6. ^ Wladimir Ivanon, The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia, Published by G. Bardim 1940. pg 42)
  7. ^ David N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", Transactions of the Philological Society, 1961, pp 68–86.
  8. ^ "Kurds" in Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. accessed 2007.
  9. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Mackenzie نەدراوە
  10. ^ Izady، Mehrdad (1992). The Kurds: A Concise Handbook. The Kurds: A Concise History And Fact Book. پەڕە 185. ISBN 978-0-8448-1727-9. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٣ی ئابی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  11. ^ Izady، Mehrdad R (1992). The Kurds: A concise handbook. Taylor & Francis. پەڕە 74. ISBN 978-0-8448-1727-9. 
  12. ^ M. Van Bruinessen, Agha, Shaikh and State, 373 pp., Zed Books, 1992. p. 122:
  13. ^ "Excerpt 1: Bois, Th.; Minorsky, V.; Bois, Th.; Bois, Th.; MacKenzie, D. N.; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan". Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C. E. Bosworth , E. van Donzel and W. P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online". ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  14. ^ ی ا Thomas Bois, The Kurds, 159 pp., 1966. (see p. 10)
  15. ^ ی ا Encyclopedia Iranica, "Carduchi" by M. Dandamayev
  16. ^ Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp., Cambridge University Press, 1985, ISBN 978-0-521-20091-2, (see footnote of p. 257)
  17. ^ David McDowall, A modern history of the Kurds, 515 pp., I.B. Tauris, 2004, ISBN 978-1-85043-416-0 (see p. 9)
  18. ^ David N. Mackenzie, "The Origin of Kurdish", Transactions of Philological Society, 1961
  19. ^ Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds", Iran and the Caucasus, Vol. 13, pp. 1–58, 2009.
  20. ^ "HAZĀRASPIDS". www.iranicaonline.org (بە زمانی ئینگلیزی). Encyclopædia Iranica. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ٢٠ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە. HAZĀRASPIDS, a local dynasty of Kurdish origin which ruled in the Zagros mountains region of southwestern Persia,... 
  21. ^ "Who Are the Kurds?". ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩. لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  22. ^ http://www.bakhawan.com/dotkurd/nebez/Inglizi/TheKurds.pdf Archived ٢٥ی ئایاری ٢٠٠٦, لە وەیبەک مەشین., p. 55
  23. ^ "الأیوبیون/بنو أیوب فی مصر". www.hukam.net. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی 15ی نیسانی 2020 ھێنراوە. 
  24. ^ Heinz Halm, Shi'a Islam, translated by Janet Watson. New Material translated by Marian Hill, 2nd edition, Columbia University Press, p. 75
  25. ^ Ira Marvin Lapidus. A History of Islamic Societies, Cambridge University Press, 2002, p. 233
  26. ^ Tapper, Richard, Frontier Nomads of Iran. A political and social history of the Shahsevan. Cambridge, Cambridge Univ. Press, 1997. pp 39.
  27. ^ Izady, Mehrdad, The Kurds: A Concise Handbook. Taylor & Francis, Inc., Washington, D.C. 1992. pp 50
  28. ^ E. Yarshater, Encyclopædia Iranica, "The Iranian Language of Azerbaijan"
  29. ^ Kathryn Babayan, Mystics, Monarchs and Messiahs: Cultural Landscapes of Early Modern Iran, Cambridge, Massachusetts; London: Harvard University Press, 2002. pg 143
  30. ^ Emeri van Donzel, Islamic Desk Reference compiled from the Encyclopedia of Islam, E.J. Brill, 1994, pp 381
  31. ^ Farhad Daftary, Intellectual Traditions in Islam, I.B.Tauris, 2000. pp 147
  32. ^ Gene Ralph Garthwaite, The Persians, Blackwell Publishing, 2004. pg 159 : Chapter on Safavids.
  33. ^ Muhammad Kamal, Mulla Sadra's Transcendent Philosophy, Ashgate Publishing, Ltd., 2006. pg 24
  34. ^ Roger M. Savory. "Safavids" in Peter Burke, Irfan Habib, Halil Inalci: History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century, Taylor & Francis. 1999. Excerpt from pg 259 [٢] Archived ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠, لە وەیبەک مەشین.
  35. ^ "The Creation of the Ṣafawí Power to 930/1524. Sháh Isma'íl and His Ancestors". The Literary History of Persia. پەڕە 37. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 29 September 2007. لە ڕێکەوتی ٠١ی ئازاری ٢٠٠٦ ھێنراوە. 
  36. ^ JOHN R. PERRY؛ A. Shapur Shahbazi, Erich Kettenhofen. "DEPORTATIONS". Encyclopædia Iranica. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە. 
  37. ^ John Perry, Forced Migration in Iran During the Seventeenth and Eighteenth Centuries, Iranian Studies, VIII-4, 1975.
  38. ^ Mehrdad R. Izady. "Deportations & Forced Resettlements". The Kurds: A Concise Handbook. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 1 May 2008. لە ڕێکەوتی 2006-01-06 ھێنراوە. 
  39. ^ Dawrizhetsʻi، Aṛakʻel (2005). The History of Vardapet Aṛakʻel of Tabriz. Mazda Publishers. پەڕە 77. ISBN 9781568591827. 
  40. ^ DIMDIM Archived 11 October 2008 لە وەیبەک مەشین.
  41. ^ Eskandar Beg Monshi (1979). History of Shah Abbas the Great History of Shah Abbas the Great. Mazda. ISBN 978-0-89158-296-0. 
  42. ^ O. Dzh. Dzhalilov, Kurdski geroicheski epos "Zlatoruki Khan" (The Kurdish heroic epic "Gold-hand Khan"), Moscow, 1967, pp. 5–26, 37–39, 206.
  43. ^ Heghnar Zeitlian Watenpaugh, The Image Of An Ottoman City: Imperial Architecture And Urban Experience In Aleppo In The 16th And 17th Centuries, BRILL, 2004, ISBN 9789004124547, p. 123
  44. ^ Bruce Masters, The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History, Cambridge University Press, 2013, ISBN 1107067790, p. 38
  45. ^ H. J. Kissling, B. Spuler, N. Barbour, J. S. Trimingham, H. Braun, H. Hartel,The Last Great Muslim Empires, Vol. III, BRILL, 1997, ISBN 9789004021044, p. 70
  46. ^ Caroline Finkel, Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire, Basic Books, 2007, ISBN 9780465008506, p. 179
  47. ^ Evliya Çelebi, The Intimate Life of an Ottoman Statesman: Melek Ahmed Pasha (1588–1662), Translated by Robert Dankoff, 304 pp., SUNY Press, 1991, ISBN 0-7914-0640-7, pp. 169–171
  48. ^ James J. Reid, Rozhîkî Revolt, 1065/1655, Journal of Kurdish Studies, Vol. 3, pp. 13–40, 2000.
  49. ^ James J. Reid, Batak 1876: a massacre and its significance, Journal of Genocide Research, 2(3), pp. 375–409, 2000.
  50. ^ ی ا Meiselas، Susan (1998). Kurdistan: in the Shadow of History. Random House. ISBN 9780679423898. 
  51. ^ W. G. Elphinston, "The Kurdish Question", Journal of International Affairs, Royal Institute of International Affairs, 1946, p. 93
  52. ^ "Archived copy". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 21 January 2004. لە ڕێکەوتی 2007-06-02 ھێنراوە. 
  53. ^ C. Dahlman, The Political Geography of Kurdistan, Eurasian Geography and Economics, Vol. 43, No. 4, 2002, p. 278
  54. ^ Bloxham، Donald (2007). The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press. پەڕە 51. ISBN 978-0199226887. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵدا لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  55. ^ "CIA World Factbook". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  56. ^ The cultural situation of the Kurds Archived 24 November 2006 لە وەیبەک مەشین.A report by Lord Russell-Johnston, Council of Europe, July 2006
  57. ^ Ethnologue census of languages in Asian portion of Turkey Archived 18 October 2011 لە وەیبەک مەشین.
  58. ^ Arin, Kubilay Yado, "Turkey and the Kurds – From War to Reconciliation?" UC Berkeley Center for Right Wing Studies Working Paper Series, 26 March 2015.
  59. ^ Suny، Ronald Grigor؛ Göçek، Fatma Müge؛ Gocek، Fatma Muge؛ Naimark، Norman M.؛ Naimark، Robert and Florence McDonnell Professor of East European Studies Norman M. (2011-02-23). A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire (بە زمانی ئینگلیزی). Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-539374-3. 
  60. ^ Bayir، Derya (2016-04-22). Minorities and Nationalism in Turkish Law (بە زمانی ئینگلیزی). Routledge. پەڕەکان 139–141. ISBN 978-1-317-09579-8. 
  61. ^ Laçiner، Bal؛ Bal, Ihsan (2004). "The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics". Nationalism and Ethnic Politics. 10 (3): 473–504. doi:10.1080/13537110490518282. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 11 October 2007. لە ڕێکەوتی ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە. 
  62. ^ "Leyla Zana, Prisoner of Conscience". New York: Amnesty International USA. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 May 2005. 
  63. ^ Radu Michael (2001). "The Rise and Fall of the PKK". Orbis. 45 (1): 47–64. doi:10.1016/s0030-4387(00)00057-0. 
  64. ^ "Turkey: "Still Critical" – Introduction". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  65. ^ "Displaced and Disregarded: Turkey's Failing Village Return Program". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  66. ^ "Prospects in 2005 for Internally Displaced Kurds in Turkey". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  67. ^ HRW Turkey Reports Archived 5 June 2011 لە وەیبەک مەشین. See also: Report D612, October 1994, "Forced Displacement of Ethnic Kurds" (A Human Rights Watch Publication).
  68. ^ Yerilgoz, Yucel. "The Practice of a Century – Kemalism". Australian Institute for Holocaust and Genocide Studies. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 9 March 2002. 
  69. ^ "Adherents.com: By Location". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  70. ^ G.S. Harris, Ethnic Conflict and the Kurds in the Annals of the American Academy of Political and Social Science, pp. 118–120, 1977
  71. ^ Introduction. Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds (Human Rights Watch Report, 1993).
  72. ^ G. S. Harris, Ethnic Conflict and the Kurds in the Annals of the American Academy of Political and Social Science, p. 121, 1977
  73. ^ M. Farouk-Sluglett, P. Sluglett, J. Stork, Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq, MERIP Reports, July–September 1984, p. 24
  74. ^ "Genocide in Iraq: The Anfal Campaign Against the Kurds". لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.