ئایین لە کوردستان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

ئایین لە کوردستان (بەئینگلیزی: Religions in Kurdistan). جوگرافیای کوردستان یارمەتیدەرە بۆ شرۆڤەکردنی فرەچەشنەی ئاینەکانی یارسان، ئێزیدی، زەردەشتی، مانی، جوو و کریستیانیزم بە ناونیشانە جۆراوجۆرەکانیەوە، موسڵمانی سوننی و شیعیو سۆفیگەری و ھەموویان بەیەکەوە بە درێژایی ڕۆژگار لە سەر ئەم خاکە ژیاون. ئەمیش ھەرجار بەھاوسەنگیەکی ناسک و بەروەخت کە بەردەوام بە ھۆی کۆمەڵێ ڕووداوی جەرگبڕ کە ڕەنگدانەوەی ناسکیی لە ڕادەربەدەری ئەم بەشەی جیھانە، لە ناو چووە.

مێژوو[دەستکاری]

منارەی مزگەوتێک لە ئامێدی.

لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لانکی شارستانییەکان و ئایینە یەکتاپەرستییەکان، گۆڕەپانی خوێن و توند و تیژی، ناوەندی کوشتارە ھەر خوێناویەکان و گەورەترین لێبوردەیی، کوردستان تاقانەیە. شارەکانی لە چوارڕیانی ڕێگا سەرەکیەکانی ھات و چۆدان، بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ پەناگەی نەتەوە ژێردەستەکان واتا قوربانیانی چەوساندنەوە و ئایینیەکان بوون.

کوردەکان بە نەوەی مادەکان دادەنرێن ئەو خیڵە ئاریانە بوون کە لە ھەزارەی دووەمی پێش زاییندا نیشتەجێی باکووری ڕۆژئاوای خاکی ئێران بوون. میرنشینە جیاوازەکانی ماد کە لە گەڵ ئاشووریەکاندا لە شەڕی بەردەوامدا بوون، لە سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا لە ژێر فەرمانڕەوایی دیجۆسێس کە ئەکپاتان (ھەمدانی ئێستا لە ئێران) کردە پایتەختی خوی یەک خرانەوە. لە کۆتایی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، مادەکان دەسەڵاتی خۆیان بەسەر وەڵاتی فارسدا سەپاند. لەساڵی ٦١٢ پێش زایینی بە ھاوکاری بابلیەکان نەبوخزنەسر بە تەواوی کۆتایی بە دەسەڵاتی ئاشووریەکان ھێنا.

لە ساڵی ٥٥٠ پێش زایینی سەرۆکی ھۆزێکی فارس بە ناوی کیرۆس ئەخامینش (کیرۆسی مەزن) دەستی بە سەر میدیا دا گرتەوە و کردی بە بەشێک لە ئیمپیراتۆری فارس. دوایش بوو بە بەھێزترین دەسەڵات لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. زەردەشتی ئاینی فەرمی ئەخمینی بوو وا پێدەچێت بە سەر مادەکانیشدا سەپێنرا بیت. بەڵام مادەکان پەرەیان بە ئایینی تایبەتی خۆیان دابوو کە بیرو باوەڕی فریشتەکان بوو.

ئەگەر باش تێبینی بکرێت ئەم ئاینە کاریگەری بە سەر ئاینە خواییەکانی پاش خۆیدا ھەبووە. ئەم ئاینە کە بێگومان لە سیبێریای ڕۆژئاواوە سەری ھەڵداوە و بەھۆی کۆچی ەیندوـ ئەورووپیەکانەوە گوێزرایە ناوچەکە، لە سەر دوو بنەما دامەزراوە : چاکە لە ئەھموورامەزدا بەرجەستە دەبێت ە خراپە لە ئەھریمەن. ئەسکەندەری گەورە لە ساڵی ٣٣٠ پێش زایینی، میدیای داگیر کرد، و میدیا ئیتر وەک بەشێک لە ئیمپیراتۆری یۆنانی کەوتە ژێر کاریگەری قووڵی ھێلینیەوە و بیروڕا ئایینیەکانی یۆنان بە سەر دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەو ناوچەی وازیان لە بڕوا کۆنەکانی خۆیان نەھێنابوو سەپێنرا، دواتر ئاینێکی سەیر بەناوی میتراییزم بە شێوەیەکی خێرا لە ئێران سەری ھەڵدا. میترا خوای رۆژ بوو. ئەم میتراییزمە لە کوردستان دا سەرکەوتنێکی خێرای بەدەست ھێنا. سەرکەوتنێک کە تەنانەت بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ پاش ھاتنەوەی ئاینی جوولەکە و مسیح جیێ خۆی ھێشتەوە و کاریگەریەکەی پاراست. لە ماوەی ئیمپیراتووری نوێی ئاشووریدا ڕەوەندێکی گرنگی جوولەکەکان ئاوارە و دەربەدەری کوردستان بوو (ھۆزە وون بووەکان) و بە ھۆیەوە زۆر بە خێرایی زۆرینەی کورد لە دین وەرگەڕان. لەدواییدا مەسیحیەت دەرکەوت و زۆربەی کوردەکان کە لە ژێر کاریگەری ئایینی جوولەکەدا بوون، ئەم ئاینە تازەیەیان پەسەند کرد.

لە سەدەی پێنجەمدا بزووتنەوەی مەزدەکی سەری ھەڵدا و دژ بە بنەماکانی توندی ئاینی زەرەدەشتی ئیمپیراتۆری ساسانی فارسی یاخی بوو. ئەم ئاینە کە لە چیاکانی زاگرۆس واتە شوێنی لەدایکبوونی مەزدەک، لە دایک بووە ، بڕوای بە یەکسانی کۆمەڵایەتی لە نێوان ‌مرۆڤ دا و ھاوبەشی لە سامان و مولک دا ھەبوو. بەڵام مزدەکەکان بە خێرایی بوونە قوربانی کوشتار و لەناوبردن و بزوتنەوەکەش لە کۆتایی سەدەی شەشەمی پاش زایین نەما .

ئیسلام لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاوبووەوە و ھەر لە سەرەتای ٦٣٧ ەوە ئەسپ سوارەکانی اللە کەوتنە بڕینی ڕیگاوبانەکانی کوردستان. بەڵام لە سەدەی ١٢ دا بوو کە بە ھۆی داگیرکاریەکانی ئیمپیراتووری عوسمانی، ئاینی ئیسلام بە سەر زۆرینەی کورد سەپێنرا.

لە سەدەی ١٦ دا زۆربەی ھەرە زۆری کورد ناچارکران لەڕێگای جینۆسایدەوە کە ببنە موسڵمان، بەڵام تا ئێستاش زۆر لە داب و نەریت و بیڕوباوەڕەکانی خۆیان پاراستووە. زیاتر ریبازی سۆفیگەریان بەلاوە پەسەند بووە، چونکە زیاتر لە ئیسلام، کە لە عەرەبە بەدوەکانەوە بۆیان ھاتبوو، لە داب و نەریتی ەیند و ئەوروپیەکان نزیک بوو.

ئەمڕۆ

ئاینی ئێزدی[دەستکاری]

لالش

ئاینی ئێزدی پەیوەندیەکی دووری بە ڕێبازی فریشتەکانەوە ھەیەو ئاینێکی تایبەتە بە کوردان، ئەمڕۆکە ھەموو ئێزدیەکان کوردن . لە سەردەمێکدا زۆربەی کوردەکان ئێزدی بوون. و ھەموو کاتی بە ھەست و بیری مێژوویی زیندووی کوردەکان دەژمێردرێن ئیمپیراتووری عوسمانی بەناڕەوا تۆمەتی لە پەیڕەوا‌نی ئەم ئاینە دەدا بە بیانۆی شەیتان پارستی بۆیە هەموو کاتەك بەردووام بوون لە کوشتن و تالانکردنەوەی مالو گوندەکانیان لە باکوری کوردستان، و بە درێژایی چەندین سەدە کوشتو بڕی یەکجار بێ بەزییانەی لێ کردوون. چونکە تورەکەکان وایان بیردەکردەووە کە هەبوونی کوردانی موسلمان ئاسنترە بۆ تواندنەوە و بە تورك کردن بەلام کوردانی ئێزدی ئاینیان وەك بەربەستەك دەبینین بۆ بە تورك بوون، چونکە دەقە کەڤنارەکانی ئەو ئاینە هەموو بە کوردی کورمانجی بوون، ئەم ئاینە بە بربرەی پشتی زارەوی کورمانجی هەژماردەکرێت چونکە کۆنترین دەقەکانی زارەوی کورمانجی لەلایان ئێزدیەکانەوە نووسراون کە هەردوو کتێبی مەسحەف رەش و جەلوە بەو زارەیە نووسراووە، هەروها ئێزدیەکان باوەریان بەوە ھەیە کە خودا ( ئەو زاتە پیرۆزەی ئافرێنەری خۆیەتی) و دەسەڵاتی گەردوونی ب دەستەوەیە، ئێزدیەکانیش لەگەل یارسانی و زەردەشتی و عەلویەکانی باکور زۆر خالی هەوبەشیان هەیە وەك هەبوونی پیر کە رێبەری دینین هەروەها ئاگر و رۆژ.. زەوی .. ئاو . و ھەوایان لە لایانیان پیرۆزە، باوەڕیان بە یەکگرتنێکی پتەو و ھەماھەنگ لە گەڵ سروشت دا ھەیە. ڕاستگۆیی، ئاشتیخوازی و یەکتر پەسەندکردن گرنگیەکی تایبەتی لەلایان ئێزدیەکانەوە ھەیە.

ئێزدیەکان بڕوایان وایە کە مرۆڤ بەرپرسی کردارەکانیەتی و خودا دەسەڵاتی بیرکردنەوە و بڕیاردانی پێ داوە. لە بەر ئەوەی باوەڕیان بە گوێزەرانەوەی گیان لە جەستەیەکەوە بۆ جەستەیەکی تر ھەیە کە پێ دەلێن کراس گۆرینەوە، ئێزدیەکان بە سەر دوو چینی جیا دابەش دەبن، چینی موریدەکان و چینی پیاوانی ئایینی، چینی ئاینیەکانیش بە سەر دوو چینی شێخەکان و پیرەکان دابەش دەبن. پیرەکان کۆنترن لە شیخەکان، لە سەردەمی کۆندا پیرەکان دەستهەلاتی رەهای ئاینی ئێزیان بە دەست بوو، بەلام پاش هاتنی ئاینە ئەبراهیمیەکان شێخەکان دەستهەلاتی ئێزدیەکان دەگرن هەرچاندە ئیستاشی پیرەکان ماون بەلام دەستهەلاتیان وەک شێخەکان بە هێز نیە،لە رۆژگاری ئەمڕۆدا نزیکەی ملیۆنێک تا ملیۆنێک و نیو ئێزدی ھەنە کە زۆربەیان لە کوردستانی ئێراق دەژین و لالش شوینی ھەرە پیرۆزیانە. ھەروەھا ژمارەیەکیان لە ئەوروپای رۆژئاوادا دەژین. ھەندێکیانیش لە دەوروبەری جزیر و ماردینی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی سوریا و گورجستان و ئەرمەنستان دەژین

ئەوەی شایانی باسەکردنە کە باس بکرێت ئەوەیە کە ئێزدیەکان بێجگە لە سەردەمی کوندا هەروها لسەردەمی نوویشیدا یەکەمین کەس بوون کە لە نێو کورد دەستیان بە نووسینی رۆمان کردبێت، بو نموونە عەرەبێ شەمۆ (ماوەی ژیانی:١٨٩٧ - ١٩٧٨) نووسەرێکی کورد بوو و بە باوکی ڕۆمانی کوردی ناودەبرێت عەرەبێ شەمۆ لە گوندی سوسز باژێری قارسی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی لە بنەماڵەیەکی سەر بەشێخانی ئێزیدی لەدایک بووە، کە لەو کاتەدا لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆری ڕووسیادا بوو هاتۆتە دونیاوە، یەکەمین ڕۆمانی کوردی نووسیوە بە ناوی شڤانی کورد کە لە ساڵی ١٩٧٧ لە چاپدرا. هەروها قەناتێ کوردۆ (کوردۆیڤ)، دانەیەکی ترە کە نووسەر و زمانناسی چالاکی کورد لە ساڵی ١٩٠٩ی زایینی لە گوندێکی باکووری کوردستاندا سەر بە بنەمالەکی کودانی ئیزدی لە دایک بووەیە، بەرھەمەکانی قەناتی کوردۆ کتێبی ڕێزمانی کوردی؛ شێوەی کرمانجی؛ لە ئیروان چاپ کراوە. سیامین کەسیان دەروێشی عبدی یاخۆد دەروێش عفدی یەکەکی تر لە ناودەرانی کوردانی ئێزدی کە خەلکی شاری ئورفای باکوری کوردستان، کە بە مامۆستای عبداللە ئوجلان دەناسرێت چونکە لە چەند ڤیدیوەك دە سەرۆک ئاپۆ باسی کاریگاری دەروشی عفدی دەکەت کە چون کەوتووتە ژێر کاریگاری ئەو سوار چاکە دا ئەوای جێگای باسەکە هۆکاری زیاتر کاریگار بوونی عەبدللە بۆ زیاتر بۆ ئەوشی دەگرێت چونکە هەردوویان خەلکی هەمان شارن، دەروێشێ عفدی سوار چاکەکی بەهێز و لێهاتوو بوو کە شەر بۆ شاری ئورفا لە دژی تورك و عەرەبەکان دەکەت، ئەو هۆزا عەرەبانەیەی کە دەیانەویست لە سوریاوە بێنە شاری ئورفا و ئەو شارە تەعریب بکرێت، کوردانی باکور و رۆژئاوە لە زۆر شوێن دا باس و رەپۆرتیان لسەر ژیانامەی دەرویشی عفدی بەلاویان کردوە، ئێوە دەتوانێن سێرچەك بۆ بەدەست هێنانی زانیاری زیاتر لسەر درویشی عفدی دا لە یوتوب و گوگلیدا بە ژێر ناوی دەرویشی عفدی بکەن، کە وەك سوار چاکەکی کوردی شاری ئورفا دەناسرێت

یەکەك لە بابەتەکانی سەر دەرویشی عفدی بە عەرەبی

https://xeber24.org/archives/184967

عەلەوی یان قزڵباشەکان[دەستکاری]

گەلێک جار قزلباشەکان بە ھۆی ئەو گرنگیەی بە عەلی زاوای محەمەد دەدەن، بە ڕێبازێکی سۆفیگەری دادەنرێن. بەڵام لەڕاستیدا پەیوەندیەکی کەمیان بە ئیسلامەوە ھەیە. ئاینەکەیان زیاتر مرۆییە، رەفتارە لیبراڵە کۆمەڵایەتیەکانیان زۆر لە ئیسلامی سەرەتاییەوە دوورە. بۆ نموونە ژن و پیاو لای ئەوان یەک پلەی ھەیە. زۆر گرنگی بە رۆژوی رەمەزان نادەن. خواردنەوەی مەی قەدەغە ناکەن. بۆنە ئایینەکانیان کە ھەمیشە سەماو ئاھنگی لەگەڵدایە، لە مزگەوت ناکرێن و لە شوێنی کۆبوونەوە ئەنجام دەدرێن کە بە (( جوم ئێڤی)) ناویان لێ دەبرێت و لە لایەن سەرکردە ئایینەکانیانەوە بەڕێوە دەبرێن کە بە دەدە یان سەیید دەناسرێن.

کتێبێکی پیرۆزی دیاریکراویان نیە. ڕێز لە قورئان و ئینجیل و تەورات دەگرن. لە نێوان خواو مرۆڤایەتیدا بڕوایان بە نێوبژیوانی پێنج فریشتە و دوانزە وەزیری خوا و چل پێغەمبەر ھەیە. ھەندێک جار پێیان دەڵێن ((سەرسوورەکان)) و زۆربەیان لە ئەنادۆڵ و شارەکانی سیواس و دیاربەکر و خەربووت دەژین. قزڵباشە کوردەکان بە کوردی و زازایی قسە دەکەن. لە چیاکانی دێرسم زیاتر لە ملیۆنێکن. خەمڵاندنەکانی ئەم دواییە دانیان بەوە ناوە کە لەوانەیە قزڵباشەکان ٢٥ لە سەدی دانیشتووانی تورکیا پێک بێنن.

یارسان[دەستکاری]

کۆمەڵە ‌ئاینیەکەی یارسان (ئەھلی حەق یان کاکەیی) ئایینێکی جییاواز لە ئیسلامە. یارسان لە سەدەی یانزدەی زایینی لە لوڕستان دامەزرا و لە شارەزوور و ھەورامان لە لایەن شاخوشین بڵاوکرایەوە و لە لایەن سوڵتان سەهاکەوە جاکسازی تیایدا کرا کە لە ھەورامان شوێنێکی پاڕانەوەی بە ناوی جەمخانە بنیات نا و گوندی پردیوەر (شیخان)ی کردە بنکەی چالاکیەکانی خۆی. پیرە ڕاستەقینەکانی یارسان لە عێراق و ئێراندا، لە بنەچەک لەو بنەماڵە پیرۆزانەن. یارسان باوەڕیان بە سوڵتان سەهاک و ھەفت تەن و هەفتوانەیە و سەبارەت بە کاسایەتییە ئایینیەکانی ئیسلامیش پییان وایە کە عەلی و کوڕەکانی (حەسەن و حوسێن) و یارانی ئەو سەردەمە زاتی سوڵتان و هەفتەن و هەفتوانەییان لە جەستەدا بووە. لە ھەمان کاتدا مووسا و ئیلیاس و عیسا و موحەممەدیشیان لا پیرۆزە.

لە بابەتی دووبارە بەرجەستە بوونەوەدا لەگەڵ درووز و ئێزدیەکان کۆکن. پەیرەوانی یارسان لە ناوچەی گۆران و لەکستان لە پارێزگاکانی کرماشان و لوڕستان و هەمەدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا دەژێن. لە باشووری کوردستانیش کە بە یارسان کاکەیی دەگۆترێت، لە ناوچەی کەرکووک و خانەقیندا دەژێن.

سۆفیگەری[دەستکاری]

ھەر لە سەرەتای سەدەی دوانزەیەوە سۆفیگەری لە کوردستان سەری ھەڵداوە و کۆمەڵە جیاجیاکان بە پەسەند کردنی ڕێبەرێکی ھاوبەش لە باوەشی تەریقەیەکەدا یەک دەگرن. لە ھەموویان کۆنتر کە تا ئێستاش لە کوردستان زۆر کارایە، تەریقەی قادری یە کە لە لایەن عەبدولقادری گەیلانیەوە (١٠٧٨ ـ ١١٦٦) دامەزراوە و لە شاری بەرزەنجە (نزیک شاری سلێمانی) ناوەندی بۆ دانراوە. دەروێشە قادریەکان بۆ ئەوەی لە لایەن شێخەکەیانەوە بە مورید بناسرێن دەبێ ھەندێ دەستپێشخەری بکەن و کۆمەڵێ ئەرکی گران بە جێ بگەیەنن کە بریتین لە دانپیانان بە خراپیەکانیان، چێژتنی سزاکانیان، فەرمانبەری، ڕێزگرتن لە یاساکانی خانەقا و ماوەی رۆژووەکان. لە میانەی مەراسیمەکانی کۆبوونەوەی خانەقا، موریدەکان لە ناو بازنە داخراوەکاندا لە گەل دەنگی جەرگبڕی دەف دا خەم و ڕاست دەبەنەوە تا دەگەنە حاڵەتی دڵڕاوکێیەکی گشتگیر. ئینجا ھەندێکیان بە خەنجەر و قەمە جەستەکەیان کون دەکەن یان بزمار لەسەری خۆیان دەکوتن یانیش بە سەرەوە خۆیان لە دیوارەکان دەدەن. ئەمڕۆ تاڵەبانی و بریفکانی ناودارترین بنەماڵەکانی قادرین.

تەریقەی دووەم نەقشبەندی سوونی لە سەر دەستی بەھائەددین نەقشبەند (١٣١٧ ـ ١٣٨٩) لە بوخارا (ئوزبەکستانی ئەمڕۆ) دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٠٨ گەیشتووە کوردستان. ئەم تەریقە کە لە لایەن مەولانا خالیدی نەقشبەندی ھێنراوە، شێخەکانی بارزان، تەوێڵە و شەمدینان دەگرێتەوە خۆی. ئەمان مەراسیمەکانیان لە بێدەنگی تەواودا ئەنجام دەدەن. سووفیەکان بە دەوری یەک لە شێوەی بازنە دادەنیشن و بیر لەو بابەتە دەکەنەوە کە لە لایەن شێخەوە کە بەڕیوەبەری کۆبوونەوەکەیە، ھەڵدەبژێردرێت و تاوتوێ دەکرێت. بەڵام پێویستەسەرجەم موسوڵمانان بزانن دینی پاکوبێگەردی ئیسلام بێکەموکوڕیەوپێویستی بەزیادکردن(بيدعة)نیە.

کلێسای سریانی ڕۆژھەڵاتی[دەستکاری]

دەرگای کڵێسای مەریم عەزرا لە سلێمانی

ھەموو مەسیحیەکانی ڕۆژھەڵات ھەمان بیروباوەڕیان ھەبوو کە ماوەی ((کونسیل نیسا)) لە ٣٢٠ی دووای زایین ڕاگەیەنرا بوو. پاشتر کلێسای ڕۆژھەڵاتیان دامەزراند. بەڵام ململانێی نێوان ئیمپراتۆری بیزەنتی لە ڕۆژئاواوە و ئیمپراتۆری فارس لە ڕۆژھەڵاتەوە بووە ھۆی دابەشبوونی ئەو مەسیحیانە.

جووەکان[دەستکاری]

ئەمڕۆ تەنیا ھەندێک گۆڕستان و ئاسەواری پەرستگاکان لە کوردستان ماون. بۆ نموونە لە ئاکرێ ھێشتا ئاسەوارەکانی جوولەکەی کوردستان ماونەتەوە. بەڵام کۆمەڵگای کورد لە ئیسرائیل زۆر بەھێزن و ناسنامەی فەرھەنگی خۆیان پاراستووە.

زەردەشتی[دەستکاری]

زەردەشت لە رۆژھەڵاتی ئێران لە ساڵی ٦٦٠ پ.ز لە دایک بووبێت و لە ساڵی ٥٨٣ پ.ز لە ناوبراوە. ئەمڕۆ تەنیا چەند وێرانەیەک لە بورجەکانی بێدەنگی ( لاشەکان لەم سەر ئەم بورجانە دادەنران بە ئەوەی باڵدارە لاشخۆرەکان بیا نخۆن) و ژمارەیەکی زۆر بچووکی باوەرپێکەران لە ناوچەکوردیەکانی ئێران و نزیک یەزد بە جێ ماون.

ئەم وتارانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

پەرتوکی کوردستان وەڵاتی خودا ــ نووسەر فرانسوا گزاڤیێ لۆڤا - ئامادەکردنی : شوکری بەرواری