ئادانا
ئادانا | |
|---|---|
شار | |
| Adana | |
 | |
| وڵات |  تورکیا |
| ژمارەی دانیشتووان (2012[١]) | |
| • سەرجەم | ١٦٣٦٢٢٩ |
| وێبگە | http://www.adana.bel.tr |
ئادانا یان ئەدەنە (بە تورکی: Adana) یەکێکە لە شارەکانی وڵاتی تورکیا کە دەکەوێتە ناو پارێزگای ئادانا. پێنجەمین قەرەباڵخترین شارە لە تورکیادا و ناوەندێکی سەرەکی بازرگانی و کشتوکاڵە.
ڕەگناسی
[دەستکاری]ناوی ئەدەنە (گۆکردن بە تورکی: [aˈda.na]؛ بە ئەرمەنی: Ատանա؛ بە یۆنانی: Άδανα) بۆ ماوەی زیاتر لە چوار ھەزارە بەکارھاتووە.
تیۆرییەک پێی وایە ناوی شارەکە لە دەربڕینێکی ھیندۆئەورووپی «ئە دانو» بە واتای «لەسەر ڕووبارەکە» سەرچاوەی گرتووە، بە بەکارھێنانی ھەمان ڕەگی پرۆتۆ-ھیندی و ئەورووپی وەک دانووب، دۆن، دنیێپەر و دۆنێتس.[٢]
ئەفسانەی یۆنانی-ڕۆمانی پێشنیاری ئەوە دەکات کە ناوی ئەدەنە لە «ئەدانوس»ەوە ھاتووە، کە کوڕی خوداوەندی یۆنانی ئورانوس بووە، کە شارەکەی لە تەنیشت ڕووبارەکە لەگەڵ برایەکەی بە ناوی «ساروس» دامەزراندووە، کە ناوەکەی دراوە بە ڕووبارەکە.[٣]
ھەندێک جاریش پێشنیار دەکرێت کە ناوەکە پەیوەندی بە دانائۆی ھەبێت، کە ناوی یۆنانییەکانی جەنگی ترۆڤایە لای ھۆمیرۆس و توسیدیدس.[٤]
بەگوێرەی «مەمالیکی عوسمانییە–Tarih ve Coğrafya Lügatı» (فەرھەنگی مێژوویی و جوگرافیای عوسمانی)ی عەلی جەواد، موسڵمانانی ئەدەنە ناوی شارەکەیان گەڕاندووەتەوە بۆ ئەبوو سولەیم ئەزەنە، کە لەلایەن خەلیفەی عەباسی ھاروون ڕەشید وەک والی دەستنیشانکرابوو.[٥]
مێژوو
[دەستکاری]
سەردەمی بڕۆنز
[دەستکاری]کیزوواتنا کە لووییەکان و حوورییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون، حوکمڕانییەکی ئۆتۆنۆمی لەژێر پاراستنی ھیتی ھەبوو، بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵانی ١٥٠٠ تا ١٤٢٠ پێش زایین سەربەخۆیییان ھەبوو. بەگوێرەی نووسراوی ھیتی کافا کە لە حاتووسا (بۆغازکالێ) دۆزراوەتەوە، کیزوواتنا تا ساڵی ١٣٣٥ پێش زایین لەژێر پاراستنی ھیتییەکاندا فەرمانڕەوایی ئەدەنەی دەکرد. بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ھیتی لە دەوروبەری ١١٩١–١١٨٩ پێش زایین، گەلانی دەریای ڕەسەنی دێنیەن کۆنترۆڵی ئەدەنە و دەشتایییەکەیان کرد تا دەوروبەری ٩٠٠ پێش زایین.[٦]
سەردەمی ئاسن
[دەستکاری]پاشان دەوڵەتە نوێیەکانی ھیتی لە ناوچەکەدا دامەزران کە دەوڵەتی کووێ چەقەکەی لەسەر ئەدەنە بوو. کووێ و دەوڵەتەکانی تر لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ پارێزگارییان لێ دەکرا، ھەرچەندە ماوەی سەربەخۆییشیان ھەبوو. دوای کۆچی یۆنانییەکان بۆ کیلیکیا لە سەدەی ھەشتەمی پێش زایین، ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی خانەدانی مۆپسۆس یەکخرا[٧] و ئەدەنە وەک پایتەخت دیاری کرا. نووسراوە دووزمانییەکانی سەدەی نۆیەم و ھەشتەم کە لە مۆپسوێستیا (یاکاپناری ئێستا) دۆزراونەتەوە، بە زمانی لوویی ھیرۆگلیفی و فینیقی نووسراون. ئاشوورییەکان پێش ڕووخانیان لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین چەندین جار کۆنترۆڵی ناوچەکەیان کردووە.
کیلیکییەکان شانشینی کیلیکیایان لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین بە ھاوکاری سیێنیسیس یەکەم دامەزراند. شانشینەکە تا لەشکرکێشی ئیمپراتۆریەتی ئەخمەنی لە ساڵی ٥٤٩ پێش زایین سەربەخۆ بوو، پاشان بوو بە ساتراپییەکی ئۆتۆنۆمی ئەخمەنییەکان تا ساڵی ٤٠١ پێش زایین. دڵسۆزی نادیاری سیێنیسیس لە کاتی ڕاپەڕینی کوروشی گچکە بووە ھۆی ئەوەی ئەرتەخەشەستەی دووەم ئیدارەی سیێنیسیس ھەڵبوەشێنێتەوە و ساتراپێکی ناوەندی لە شوێنی دابنێت. پاشماوە شوێنەوارییەکانی نمایشێک دەری دەخەن کە نەوەی خانەدانی فارس لە ئەدەنەدا ھەبوون.[٨]
ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٣٣ پێش زایین لە ڕێگەی دەروازەکانی کیلیکیاوە چووە ناو کیلیکیا. دوای شکستپێھێنانی فارسەکان لە جەنگی ئیسوس، ساتراپی خۆی، بالاکروس، بۆ سەرپەرشتیکردنی ئیدارەی ناوچەکە دانا.[٩] کۆچی دوایی ئەو لە ساڵی ٣٢٣ پێش زایین سەرەتای سەردەمی ھێلینیستی بوو، چونکە یۆنانی وەک زمانی ناوچەکە شوێنی لوویی گرتەوە. دوای ماوەیەکی کورت لەژێر دەسەڵاتی شانشینی پتۆلێمی، ئیمپراتۆریەتیی سلووکی لە ساڵی ٣١٢ پێش زایین کۆنترۆڵی ناوچەکەی کرد. دانیشتووانی ناوخۆی ئەدەنە ناوێکی یۆنانییان - «ئەنتیکیا لەسەر ساروس» - بۆ شارەکە ھەڵبژارد تا دڵسۆزی خۆیان بۆ خانەدانی سلووکی نیشان بدەن. ناوە ھەڵبژێردراوەکە و ئەو نەخشانەی کە وێنای بەرجەستەکردنی شارەکەن کە لە سەرووی خوداوەندی ڕووبار «ساروس»ەوە لەسەر دراوەکانی شارەکە دانیشتووە، ئاماژەن بۆ پێزانینێکی تایبەت بۆ ڕووبارەکان کە بەشێکی بەھێزی ناسنامەی کیلیکی بوون.[١٠] سلووکییەکان بۆ ماوەی زیاتر لە دوو سەدە فەرمانڕەوایی ئەدەنەیان کرد تا ئەو کاتەی بەھۆی شەڕی ناوخۆوە لاواز بوون، ئەمەش وای لێ کردن دڵسۆزی بۆ تیگرانی دووەم ڕابگەیەنن، پاشای ئەرمەنستان کە بەشێکی زۆری لێڤانتی داگیرکردبوو. کیلیکیا لە ساڵی ٨٣ پێش زایین بوو بە دەوڵەتێکی پاشکۆی شانشینی ئەرمەنستان (کۆن) و نیشتەجێبوونی نوێ لەلایەن ئەرمەنییەکانەوە لە ناوچەکەدا دامەزران.[١١]
ڕاگواستنەکان. عەلی مونیف دەستبەجێ ٢٥٠ خێزانی ڕاگواست کە تۆمەتبار بوون بە ڕاپەڕین. پێش ئەوەی ئەرمەنییە مابوونەوەکان ڕابگوێزرێن، والی جارێکی تر ڕێکخستنی بۆ کردن تا دارایییەکانیان بفرۆشن. لەبەر ئەوەی نزیکەی سێیەکی دانیشتووانی شارەکە کەلوپەلەکانیان دەفرۆشت، شارەکە دەبوو وەک شوێنێکی فرۆشتنی گەورەی کەلوپەلەکان دەربکەوێت. ڕاگواستنی ٥٠٠٠ خێزانی ئەرمەنی لە ھەشت کارواندا لە ٢ی ئەیلوولی ١٩١٥ دەستی پێ کرد و تا کۆتایی تشرینی یەکەم بەردەوام بوو. ھەزار پیشەگەر، ئەفسەری دەوڵەت و کارمەندانی سوپا و خێزانەکانیان لە ڕاگواستن بەدەر کران. بە پێچەوانەی ڕاگوێزراوانی ویلایەتەکانی تر، زۆرێک لە ئەرمەنییەکانی ئەدەنە ڕەوانەی دیمەشق و زیاتر بەرەو باشوور کران، بەو شێوەیەش لەسەر داوای جەمال پاشا لە ئۆردوگاکانی دێرەزوور بەدوور گیران.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە. ١٤ی تەممووزی ٢٠١٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Adana Metropolitan Address-based Population 2012 by TÜİK.
- ↑ Osman Fikri Sertkaya, " Adana, Begrek, Beyrek ve Elma Kelimelerinin Kökeni Üzerine", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, S.12, (2012), pages 101-103 (Article)
- ↑ Anton، Charles (١٨٤١). Classical Dictionary: Containing an account of the principal proper names mentioned in ancient authors... New York: Harper & Brothers.
- ↑ Edwards، Iorwerth Eiddon Stephen (١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٧٧). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨٠٥٢١٠٨٦٩١٢ – لەڕێگەی Google Books.
- ↑ «Memalik-i Osmaniye Tarih ve Coğrafya Lügatı» (بە تورکی). ١٨٩٧. لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Ann E. Killebrew, 2013, The Philistines and Other Sea Peoples in Text and Archaeology, Society of Biblical Literature, page 659, ISBN 978-1589837218
- ↑ Fox, Robin Lane (2009) Travelling Heroes: In the Epic Age of Homer Alfred A. Knopf, New York, pages 211-224, ISBN 978-0-679-44431-2
- ↑ Michael Weiskopf. «Cilicia». Encyclopaedia Iranica. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «History of Cilicia». World History Encyclopedia. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ Meyer، Marion (٢٠٠١)، Cilicia as Part of the Seleucid Empire - The Beginning of Municipal Coinage، Istanbul: Institut Français d'Études Anatoliennes-Georges Dumézil، لاپەڕە ٥٠٥–٥١٨
- ↑ Hye Etch. «King Tigran II – The Great». لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی شوباتی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]| نێونەتەوەیی | |
|---|---|
| نەتەوەیی | |
| جوگڕافی | |
| ھی تر | |
