چاندی کوردی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کلتووری کوردی.jpg

چاندی کوردی یان کولتووری کوردی کلتورێکە تایبەتە بە کوردەکان. چاندی کوردی کەلەپورێکی دێرینە. کوردەکان کۆمەڵە خەڵکێکن لە ڕۆژاوای ئاسیا دەژین، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەناو چیای زاگرۆس و چیای توروس، ئێستا بەشێکی باکووری ڕۆژھەڵاتی عێراق و باکووری ڕۆژاوای ئێران و باکوور ڕۆژھەڵاتی سووریا و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. جگە لەئەم ڕووبەرانە کوردەکان ئێستا لە چەندین ژمارە پێکدێن لە ئەرمەنستانی باشوور-ڕۆژاوا و ھەندێک ڕووبەری ئازەربایجان و لوبنان. کوردەکان یەکێکن لە گەورەترین گرووپی نەژادی کە دەوڵەتێکی سەربەخۆیان نییە.

ھەمەڕەنگ[دەستکاری]

زۆر مشتومڕ ھەیە دەربارەی خەڵکی کوردی لە بنچینەکانیانەوە مێژوویان و تەنانەت ئایندەی سیاسییان ئەم مشتومڕە مێژوویییە بەھێزە بەم دووایییە بەتایبەتی لەدوای گۆڕان لە ڕاستی کوردەکان لە عێراق دووەم جەنگی کەنداو و پەیدابوونی وڵاتە یەکگرتووەکانی ناوچەی نۆ-فڵای کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ھەرێمی کوردستان لە عێراقی باکوور.

زمان[دەستکاری]

کوردی (Kurdî) بەشێکە لە بەشی باکوور-ڕۆژاوای لقی ئێرانییە کە خێزانی زمانی ھیندی - ئەورووپییە. زمانی بنەڕەتی: سۆرانی و کرمانجی لە شێوەی جۆراوجۆر: سۆرانی، ئەرمەنی، کوردی باشووری، شاھانە، (زاکاکیان)، (باجەلیان)، و زمانی دیکە: عەرەبی، تورکی، فارسی،[١] زیاتر لە ٤٥ ملیۆن ئاخێوەری زمانی کوردی ھەیە لە تەواوی جیھاندا، نووسینی ئەلفوبێی عەرەبی لە عێراق و سووریا و ئێران دەنووسن و نوسراوی لاتین لە تورکیا.[٢] چونکە بەشێکن لە ھەمان خێزانی زمان، دوو شێوەزاری سەرەکی ھەیە کوردی سۆرانی و کوردی کرمانجی و کوردی باشووری.

مۆسیقا[دەستکاری]

مۆسیقای کوردی بەشێکی گرنگە لە کولتووری کوردییە و بەنەریت دادەنرێت زۆر مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژی بەناوبانگی کوردی ھەن لە سەدەی بیستەم وەک حەسەن زیرەک و ئەحمەد کایا گۆرانیان گوتووە بە تورکی و فارسی ھەروەھا بە کوردی، مۆسیقای کوردی ڕۆژاوایی ئەنادۆڵی ھەیە، تورکی یۆنانی یان دەنگی بەڵقانی کەچی مۆسیقای کوردیی باشوور کاری پێدەکرێت بە شێوازی مۆسیقیی عەرەب مۆسیقای کوردیی ڕۆژھەڵات لەلایەن شێوازی فارسی و باکووری ڕۆژھەڵات و ئەرمەنی و شێوازی قەفقاسی.

ئایین[دەستکاری]

کوردەکان ئایینی جیاوازیان ھەیە پشت دەبەستن لەسەر ئەو وڵاتەی کە تێیدا دەژین، یان ئەو کولتوورەی ھەیانە و پەیوەندی نەژادی بۆ ئەو ئاینەیە، باوترین ئایین لەنێو کوردەکان ئیسلامی سونەیە ڕێژەیان لە کوردستانی عێراق (%٩٨)ە و کوردەکانی تورکیا (%٣٠) عەلەوین، دانیشتووانی دەرەوەی کوردستان بەنزیکەیی ١٥–٢٢ ملیۆن کوردن و %٦٨ی شوێن ئیسلامی سوننی دەکەون.[٣]ئایین بووە بەشێکی سەرەکی، یەکەم ئایینی کوردەکان ئایینی زەردەشتی بووە، ئاینێکی ئێرانی دێرینە. سەردەشت لە ڕووبەری کۆنی عێراق و ئەنادۆڵ، یەزێدی زیاتر زیاتر قبوڵ کرا وەکوو ئایینی سەرەکی کوردەکان لەناوچەی (شەنگال) لەسەدەی ١٢–١٣یەم و زیاتر، ئێزیدی فراوان بوو بۆ باشووری ڕۆژاوای ئەنادۆڵ. ئایینی کوردەکان بەبەردەوامی دەگۆڕان بەدرێژایی مێژوو.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Izady, Mehrdad (2009). The Kurds, A Concise Handbook. Abingdon, Oxford: Taylor and Francis. pp. ١٦٧. ISBN 0-8448-1727-9.
  2. ^ Held, Colbert C.; Cummings, John Thomas (2013-12-03). Middle East Patterns: Places, People, and Politics. Avalon Publishing. ISBN 978-0-8133-4878-0.
  3. ^ "Religion of the Kurds" (PDF). Archived from the original (PDF) on ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. Check date values in: |archive-date= (help)

سەرچاوەکان[دەستکاری]