چاندی کوردی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
کلتووری کوردی.jpg

چاندی کوردی یان کەلتووری کوردی کلتورێکە تایبەتە بە کوردەکان. چاندی کوردی کەلەپورێکی دێرینە. کوردەکان کۆمەڵە خەڵکێکن لە ڕۆژاوای ئاسیا دەژین، لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەناو چیای زاگرۆس و چیای توروس، ئێستا بەشێکی باکوری ڕۆژھەڵاتی عێراق و باکوری رۆژئاوای ئێران و باکوور ڕۆژھەڵاتی سوریا و باشوری رۆژھەڵاتی تورکیا. جگە لەئەم ڕووبەرانە کوردەکان ئێستا لە چەندین ژمارە پێکدێن لە ئەرمەنستانی باشوور-ڕۆژاوا و ھەندێک ڕووبەری ئازەربایجان و لوبنان. کوردەکان یەکێکن لە گەورەترین گرووپی نەژادی کە دەوڵەتێکی سەربەخۆیان نییە.

ھەمەڕەنگ[دەستکاری]

زۆر مشتومڕ ھەیە دەربارەی خەڵکی کوردی لە بنچینەکانیانەوە مێژوویان و تەنانەت ئایندەی سیاسییان ئەم مشتومڕە مێژووییە بەھێزە بەم دوواییە بەتایبەتی لەدوای گۆڕان لە ڕاستی کوردەکان لە عێراق دووەم جەنگی کەنداو و پەیدابوونی وڵاتە یەکگرتووەکانی ناوچەی نۆ-فڵای کە بووە ھۆی سەرھەڵدانی ھەرێمی کوردستان لە عێراقی باکوور.

زمان[دەستکاری]

OOjs UI icon article-ltr.svg وتاری سەرەکیزمانی کوردی

کوردی (Kurdî) بەشێکە لە بەشی باکوور-ڕۆژئاوای لقی ئیرانیە کە خێزانی زمانی ھیندی - ئەوروپیە. زمانی بنەڕەتی: سۆرانی و کرمانجی لە شێوەی جۆراوجۆر: سۆرانی، ئەرمەنی، کوردی باشووری، شاھانە، (زاکاکیان)، (باجەلیان)، و زمانی دیکە: عەرەبی، تورکی، فارسی،[١] زیاترتر لە ٣٠ میلیۆن ئاخێوەری زمانی کوردی ھەیە لە ھەرێمی کوردستان. نووسینی ئەلفوبێی عەرەبی لە عێراق و سوریا و ئێران دەنووسن و نوسراوی لاتین لە تورکیا.[٢] چونکە بەشێکن لە ھەمان خێزانی زمان، دوو شێوەزاری سەرەکی ھەیە کوردی سۆرانی و کوردی کرمانجی و کوردی باشووری.

مۆسیقا[دەستکاری]

OOjs UI icon article-ltr.svg وتاری سەرەکیمۆسیقای کوردی

مۆسیقای کوردی بەشێکی گرنگە لە کەلتووری کوردیە و بەنەریت دادەنرێت زۆر مۆسیقاژەن و گۆرانیبێژی بەناوبانگی کوردی ھەن لە سەدەی بیستەم وەک حەسەن زیرەک و ئەحمەد کایا گۆرانیان گوتووە بە تورکی و فارسی ھەروەھا بە کوردی، مۆسیقای کوردی ڕۆژئاوایی ئەنادۆڵی ھەیە، تورکی یۆنانی یان دەنگی بەڵقانی کەچی مۆسیقای کوردیی باشور کاری پێدەکرێت بە شێوازی مۆسیقیی عەرەب مۆسیقای کوردیی ڕۆژھەڵات لەلایەن شێوازی فارسی و باکوری ڕۆژھەڵات و ئەرمەنی و شێوازی قەفقاسی.

ئایین[دەستکاری]

کوردەکان ئایینی جیاوازیان ھەیە پشت دەبەستن لەسەر ئەو وڵاتەی کە تێیدا دەژین، یان ئەو کلتوورەی ھەیانە و پەیوەندی نەژادی بۆ ئەو ئاینەیە، باوترین ئایین لەنێو کوردەکان ئیسلامی سونەیە ڕێژەیان لە کوردستانی عێراق (%٩٨)ە و کوردەکانی تورکیا (%٣٠) عەلەوین، دانیشتووانی دەرەوەی کوردستان بەنزیکەیی ١٥-٢٢ میلیۆن کوردن و %٦٨ی شوێن ئیسلامی سوننی دەکەون.[٣]ئایین بووە بەشێکی سەرەکی، یەکەم ئایینی کوردەکان ئایینی زەردەشتی بووە، ئاینێکی ئێرانی دێرینە. سەردەشت لە ڕووبەری کۆنی عێراق و ئەنادۆڵ، یەزێدی زیاتر زیاتر قبوڵ کرا وەکوو ئایینی سەرەکی کوردەکان لەناوچەی (شەنگال) لەسەدەی ١٢-١٣یەم و زیاتر، ئێزیدی فراوان بوو بۆ باشووری ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ. ئایینی کوردەکان بەبەردەوامی دەگۆڕان بەدرێژایی مێژوو.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ Izady، Mehrdad (٢٠٠٩). The Kurds, A Concise Handbook. Abingdon, Oxford: Taylor and Francis. پەڕەکان ١٦٧. ISBN 0844817279. 
  2. ^ Held، Colbert C.؛ Cummings، John Thomas (٢٠١٣-١٢-٠٣). Middle East Patterns: Places, People, and Politics (بە زمانی ئینگلیزی). Avalon Publishing. ISBN 9780813348780. 
  3. ^ "Religion of the Kurds" (PDF). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. 

سەرچاوەکان[دەستکاری]