شەڕی براکوژی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
شەڕی براکوژیی
بەشێک لە شەڕی ناوخۆی هەرێمی کوردستان و ناوچەی دژەفڕینی عێراقی
KDP and PUK controlled areas of Kurdistan.png
ناوچەکانی کۆنترۆڵکراو لەلایەن یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان
ڕێکەوت مایسی ١٩٩٤ - ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٩٩٧
شوێن هەرێمی کوردستان
ئەنجام ئاگربەست بە ڕازیبوونی واشینتن. درووستبوونی دوو حکوومەتی هەرێمی دیکە، یەکێک لە سلێمانی و یەکێک لە هەولێر.
گۆڕانی
هەرێمیی
دابەشبوونی هەرێمەکە بەسەر دوو ئیدارەی جیاوازدا
جەنگاوەران
پ.د.ک

عێراق بەعس
 تورکیا
حدکا
 ئێران (هەتا ١٩٩٥)

ی.ن.ک

22x20px ک.ن.ع
پەکەکە
پ.پ.ک
 ئێران (لەدوای ١٩٩٥)
22x20px ئ.ب.ئ.ع

فەرماندە و سەرکردەکان
مەسعوود بارزانی

ڕۆژ شاوەیس
عێراق سەددام حوسەین
تورکیا ئیسماعیل حەققی قەرەدایی
موستەفا هیجری

جەلال تاڵەبانی

نەوشیروان مستەفا
کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی
22x20px ئەحمەد چەلەبی
عەبدولڵا ئۆجەلان

هێز
پارتی: ٢٥٠٠٠ چالاک، ٣٠٠٠٠ یەدەک
عێراقعێراق: ٣٠٠٠٠
 تورکیاتورکیا: ٥٠٠٠٠ (١٩٩٧)
حدکا: ٦٠٠ (١٩٩٨)
یەکێتی: ١٢٠٠٠ چالاک، ٦٠٠٠ یەدەک
22x20pxک.ن.ع: ١٠٠٠(١٩٩٥)
پەکەکە: ٥٠٠٠-١٠٠٠٠ (١٩٩٤)
 ئێرانئێران: ٢٠٠٠ (١٩٩٦)
22x20pxئ.ب.ئ.ع: ٥٠٠٠
زیان و تیاچوونەکان
٥٠٠٠ کوژراو

شەڕی براکوژی یان شەڕی ناوخۆ شەڕێکی چەکداریی ناوخۆی ھەرێمی کوردستان بوو کە لە ساڵانی ١٩٩٤ تا ١٩٩٨ لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا ڕوویدا و بووە ھۆی دروستکردنی گورزێکی بەھێز لە نێوان کوردانی تەنھا بەشی ڕزگارکراوی کوردستاندا بە شەڕی براکوژی ناسراوە. بەھۆی رێکەوتننامەی ئاشتی واشنتۆن کە لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٨ بە ئامادەبوونی وەزیری دەرەوەی ئەوسای ئەمەریکا مادلین ئۆلبرایت لە نێوان جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی ئیمزاکرا، کۆتایی پێھات.[١]

زەمینە[دەستکاری]

١٩٩٤ پێکدادانی ی.ن.ک و پ.د.ک[دەستکاری]

لە ئاداری ١٩٩٤دا شەڕ دەستی پێکرد لەنێوان ھەردوو حزبدا.پێکدادانەکان ٣٠٠ کوژراوی لێکەوتەوە،[٢] لە ساڵی داھاتودا نزیکەی ٢٠٠٠ کوژراو ھەبوو لە ھەردوولا.[٢] ، بە پێی بریکاری CIA ڕۆبەرت بێر ژمارەیەک لە ئەندامانی سپای پاسدارانی شوڕشی ئیسلامیی ئێران یارمەتیەکی سنورداری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا یان دا و ھەروەھا ئێران ڕیگەی دا بە چەکدارانی یەکێتیی کە لە چەند ناوچەیەکەوە ھێرش بکەن.

پلانی کوشتنی سەددام حوسێن[دەستکاری]

١٩٩٦ ھێرشی حکومەتی عێراقی[دەستکاری]

ھەرچەندە لەئاداری ١٩٩٦ دا پەرلەمانی کوردستان بڕیاری کۆبوونەوەیدا، ئەو ئاگر بەستە شکا کە لەنێوان (پ.د.ک) و (ی.ن.ک) بەسترابوو تا ھاوینی ١٩٩٦، لەم ماوەیەدا ڕێکەوتن کرا لەنێوان حکومەتی عێراقی و (پ.د.ک) بۆ گواستنەوە و ناردنی نەوتی نایاسای بەڕێگەی قاچاغ لەڕێی فشخابورەوە.[٣] بارزانی و ھاوکارەکانی ئەم ھەلەیان قۆستەوە بۆ باج خستنە سەر ئەم بازرگانییە، وە ئەم کارەش بووەھۆی ئەوەی چەندەھا ملیۆن دۆلار قازانج بکەن لە ھەفتەیەکدا.[٤] ھەرچەندە ئەم دوو حیزبە ڕێکەوتن لەسەر سودی بەڕێبردنی نەوتی قاچاغ لەنێوان عێراق و تورکیا تا بەیەکسانی دابەشی بکەن،(پ.د.ک) ھەوڵی گەورە و زیاتری دەدا بۆ جڵەو کردنی جوڵانەوەی کاڵای ناو کوردستان.

تاڵەبانی ھاوپەیمانییەکی دامەزراند لەگەڵ ئێران، ڕێگەدان بە ئێران تا ھێرشێکی سەربازی بکاتە سەر حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ٢٨ تەموزدا. ڕوبەڕوی شەڕ بووەوە لەگەڵ ئێران و (ی.ن.ک). مەسعود بارزانی داوای یارمەتی لە سەددام حوسێن کرد،ئەم بینینە بۆ سەددام بووە دەرفەتێک بۆ گرتنەوەی باکوری عێراق. لە ٣١ ئاب دا ٣٠٠٠٠ سەربازی عێراقی بە سەرپەرشتی فرقەی زرێپۆش کە بەشێک بوون لە گاردی کۆماری بەھاوشانی پێشمەرگەکانی (پ.د.ک) ھێرشیان کردە سەر شاری ھەولێر کە لەژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوو. بەرگری کرا لە لایەن ٣٠٠٠ پێشمەرگەی (ی.ن.ک) بەسەرکردایەتی کۆسرەت ڕەسوڵ. ھەولێر گیرا، وە ٧٠٠ چەکداری (ی.ن.ک) و المؤتمر الوطنی العراقی گیران لە لایەن سوپای عێراقی لە دەرەوەی ھەولێر.


ئەم ھێرشە ئەمریکای ترساند کەوا سەددام بیەوێت جینۆساید دەست پێبکات وەک ساڵانی ١٩٨٨ و ١٩٩١. ئەم جووڵەیەی سەددام پێشێلکارییەکی روون بوو بەرامبەر بڕیارنامەی ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایش . لەوەڵامدا ئیدارەی کلینتۆن دەستی کرد بە ئۆپراسیۆنی بیابان لە ٣ی ئیلولدا، کاتێک کەشتیەکانی ئەمریکاو بی-٥٢ ستراتوفورتریس بە موشەکی بڕاهمۆس (مووشەک) بۆمب بارانی ٢٧ بەرگری ھەواییان کرد لە باشوری عێراق، بۆ ڕۆژی دوای ١٧ موشەکی بڕاهمۆس (مووشەک) لە کەشتییەکانی ئەمریکاوە ئاڕاستەی بەرگرییە ھەواییەکانی عێراق کرا. ھەروەھا ئەمریکا فرۆکەی شەڕکەری بە کەنداوی فارسدا بڵاوکردەوەو ناوچەی دژە فڕینی باشوری زیاد کرد بۆ پلەی ٣٣ باکور.


پاش گرتنەدەستی شاری ھەولێر لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان ھێزەکانی عێراق کشانەوە لەناوچە کوردییەکان. پاش چەند پێکاھەڵپژانی دیکە لەنێوان (پ.دک) و (ی.ن.ک)، (پ.دک) بەیارمەتی حکومەتی عێراقی توانی شاری سلێمانی بگرێت لە ٩ ئەیلولدا.ھێزەکانی ئەمریکا ٧٠٠ ئەندامی المؤتمر الوطنی العراقی و ٦٠٠٠ کوردی بردە دەرەوەی باکوری عێراق.لە ١٣ تشرینی یەکەم، سلێمانی گیرایەوە لەلایەن (ی.ن.ک)، گوایە بەیارمەتی ھێزی ئێرانی. [٥]

دەستێوەردانی تورکیا[دەستکاری]

شەڕ کردن بەردەوام بوو بەدرێژایی زستان لەنێوان (پ.د.ک) و (ی.ن.ک). بابەتەکان ئاڵۆز بوون بەھۆی بوونی پارتی کرێکارانی کوردستان لە عێراق، (پ.ک.ک) ھاوپەیمان بوو لەگەڵ (ی.ن.ک)، بە پێی ھەندێ سەرچاوە (پ.ک.ک) شەڕی کەرد دژی ھەموو ئەو گروپانەی پشتگیری (پ.د.ک)یان دەکرد، تورکیا کاتێک سەیری شەڕی ناوخۆی کرد ئەمەی بەدەرفت زانی و ھاوپەیمانی لەگەڵ (پ.د.ک) کرد و ئۆپراسیۆنی چەکوشی کرد تا لەڕێی ھێز و توندوتیژییەوە (پ.ک.ک) لە ھەرێمی کوردستان بکاتە دەرەوە. ئەم ئۆپراسیۆنە زیانی زۆری لە (پ.ک.ک) بەڵام ناکام بوو.(پ.ک.ک) سەرکەوتوو بوو لە مانەوەی سەربازگەکانی لە ھەرێمی کوردستان.[٦]

لە ٢٥ ئەیلولی ١٩٩٧ تورکیا دووبارە چووەوە ناوخاکی ھەرێمی کوردستان پەلاماری (ی.ن.ک) و (پ.ک.ک)دا تا بتوانێت بە ھێز (پ.ک.ک) بکاتە دەرەوەی ھەرێمی کوردستان.لەگەڵ ئەوەشدا، بەگوێرەی سەرچاوەی تورکی، ئەوە ھەوڵێک بوو تا ئاگربەس (وەستانی شەڕ)ایێک بھێنێتە ئاراوە لەنێوان لایەنەکان،لە ئەنجامی ئەم ئۆپراسیۆنەدا قوربانییەکی زۆر لە (ی.ن.ک) و (پ.ک.ک) کەوت.پاشان ئاگر بەست و دانوستان کرا لەنێوان (پ.د.ک) و (ی.ن.ک) و دواتر ئەمریکا بریاری پشتگیری ئەم ئاگربەستەی دا.

سەڕەڕای ئاگربەست شەڕی نوێ لە ھێڵی پەیمانی شەڕ وەستاندن ڕوویدا لە تشرینی یەکەم و دووەم.لە کاتی ئەم شەڕەدا ١٢٠٠ کەس کوژران و ١٠٠٠٠ خێزان ئاوارە بوون.لە ٢٤ تشرینی دووەم ١٩٩٧، (پ.د.ک) ئاگربەس (وەستانی شەڕ)ایێکی یەک لایەنەی ڕا گەیاند،سەڕەڕای ڕاگەیاندنی ئاگربەست (پ.د.ک) ھێرشی نوێی کردەسەر (ی.ن.ک) لە ٢٥ تشرینی دووەم.[٧]

ئەنجام[دەستکاری]

ئاکامەکانی شەڕی ناوخۆ

لە ئەیلولی ١٩٩٨ دا بارزانی و تاڵەبانی رێکەوتننامەی واشنتۆنیان ئیمزا کرد وە بووە ڕێکوتننامەیەکی ڕەسمی،لە ڕێکەوتنامەکەدا پارتەکان ڕازیبوون تا لە داھاتدا ھاوبەشبن، وە ھێز ھاوبەش بکەن و باکوری عێراق لە (پ.ک.ک) قەدەغەبکەن، و ڕێگری بکەن لە سوپای عێراقی لە ناوچە کوردییەکان. وە ئەمریکا بەڵێنیدا بە ھێزی سەربازی بەرگری لەکوردەکان بکات لەدەست درێژی سەددام حوسێن.لە ھەمان کاتدا پیادەکردنی بەرنامەی نەوت بەرامبەر بە خۆراک بۆ باکوری عێراق.کوردستانی عێراقیی بوو بە ناوچەیێکی تا ڕادەیەک ئاشتیخواز، پێش ئەوەی گروپی تیرۆریستی ئەنساروئیسلام دروست ببن لە ناوچەکەدا کە بووە ھۆی پێکدادان.

لەدەوروبەری پاش مانگێک ،سەرۆکی ئەمریکا بیل کلینتۆن یاسای ڕزگارکردنی عێراقی ئیمزاکرد.دەستەبەرکردنی یارمەتی سەربازی بۆ گروپە بەرھەڵستکارەکانی عێراق،وەک و (پ.د.ک) و (ی.ن.ک).لە ٢٠٠٣ دا ھەریەک لە(پ.د.ک) و (ی.ن.ک) بوونە یارمەتی دەری ئەمریکا لە داگیرکردنی عێراق لە باکووردا وە پاشان مەسعود بارزانی بووە سەرۆکی ھەڵبژێردراوی کوردستانی عێراق لەو کاتەدا تالەبانی سەرۆکی ھەڵبژێردراوی عێراق بوو.[٨]

ژێدەرەکان[دەستکاری]

  1. ^ http://www.globalsecurity.org/intell/library/news/1998/09/98091707_nlt.html
  2. ^ a b John Pike. "Kurdistan Democratic Party (KDP)". Globalsecurity.org. وەرگیراوە لە 28 January 2013. 
  3. ^ Pollack, Kenneth (25 March 2003). The Threatening Storm: What Every American Needs to Know Before an Invasion in Iraq (The Case for Invading Iraq: An Excerpt from The Threatening Storm ed.). Random House LLC, 2003. p. 81. ISBN 9781588363411. وەرگیراوە لە 25 June 2014. 
  4. ^ Stansfield, G.; Anderson, L. (2004). The Future of Iraq: Dictatorship, Democracy, or Division?. New York: Palgrave Macmillan. p. 174. ISBN 1403963541. 
  5. ^ United Nations High Commissioner for Refugees. "Refworld - Chronology for Kurds in Iraq". Refworld. ئەرشیڤ کراوە، نووسراوەی سەرەکی لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢. وەرگیراوە لە 1 May 2016. 
  6. ^ The State of the Middle East: An Atlas of Conflict and Resolution. p. 92. وەرگیراوە لە 27 February 2016. 
  7. ^ The State of the Middle East: An Atlas of Conflict and Resolution. p. 92. وەرگیراوە لە 27 February 2016. 
  8. ^ "Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment - The Washington Institute for Near East Policy". Thewashingtoninstitute.org. 29 September 1998. وەرگیراوە لە 28 January 2013.