لوڕ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
لــــــوڕ
Karim Khan by Charles Heath.jpg
Lotf Ali Khan.jpg
Sardar Assad.jpg
Temyourbachtiar.jpg
Shapourbakhtiar.gif
Queen-Shabanu Soraya Esfandiary-Bakhtiari, Tehran 1953.jpg
Rezaee.JPG
BorujerdiHossein.jpg
Karubi2.jpg
Zahra Rahnavard.jpg
Navab Nasirshelal.jpg
01-Mehrdad Avesta.png
Masoud Rayegan.jpg
Fath'olla Porsartip.jpg
03-MohammadBorujerdi.jpg
Yas (iranian rapper).jpg
ژمارەی سەرجەمی دانیشتووان
 ئێران: ٦٪ دانیشتوانی ئێران کە دەکاتە ٥ تا ٦ ملیۆن نەفەر[١][٢][٣][٤]

 عێراق: ۱۲۱٬۰۰۰ نەفەر[٥]

 عومان: ٥٬۱۰۰ نەفەر[٦]

بەنزیکەی ژمارەی لوڕ لەوناوچانەی لێی دەژین

ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتوانی بەرچاو
ڕووبەرى ئاسايى
پارێزگای لوڕستان • پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری • باکور و ڕۆژهەڵاتی پارێزگای خووزستان • پارێزگای ئیلام • پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیرەحمەد • ڕۆژئاوا و باشوری پارێزگای ھەمەدان

كەمينە: پارێزگای مەرکەزی • پارێزگای قەزوین • پارێزگای فارس • پارێزگای ئەسفەھان • پارێزگای بووشەھر

كۆچ كردنى ناوخۆيى: تاران • کەرەج • ئەسفەهان • ئەهواز • کرماشان

زمانەکان

زاراوەی جیاواز لوڕی لەناویا: لەکی.[٧][٨][٩][١٠][١١][١٢][١٣] بەختیاری • باڵاگریوە • بویرەحمەدی • خوڕەم ئابادی • بروجەردی • نەهاوەندی

ئایین

ئیسلام شیعە ، یارسان ، جولەکە

لوڕ ناوی نەتەوەیەکی ئێرانە و لە ڕۆژئاوای وڵاتی ئێران نیشتەجین.[١٤] زمانی لوڕی لە هەردوو زمانی فارسی و کوردیەوە نزیکە و هەریەکەیان بە زاراوەیەکی زمانەکەی خۆیان دادەنێن، بەپێی ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام زمانی لوڕی نزیکە لە زمانی فارسی کۆن و ناوەڕاست، [١٥] وە بەپێی (linguist Don Still) لوڕی بەختیاری لە فارسی کۆنەوە نزیکە،(Michael M. Gunter) دەڵێت لوڕەکان بەشێکن لەکوردەکان بەڵام جیابونەوەیەک هەیە کە بۆ ١٠٠٠ لەمەوپێش دەگەڕێتەوە.[١٦] بەڵام شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونوسی گەورەی کورد لە شەرەفنامەدا لوڕەکان بە بەشێک لە کورد دادەنێت.[١٧] لوڕەکانیش خۆیان بە کورد داناوە و بەڵام بەهۆی سیاسەت و جیاوازی مەزهەبی کە زۆرینەی کوردان سونی مەزهەبن و لوڕەکانیش شیعە مەزهەبن ئەمە وای لەدەسەڵات دارانی ئێران کردووە کە بیکەنە خاڵی جیاوازی نێوانیان و هەندێک لە لوڕەکان بڵێن ئێمە کورد نین.

مێژوو[دەستکاری]

بەردى ئیلامی گۆشەى ڕۆژئاوا (گوڵ فەرەح) لە ئیزە
رزگارکردنی تاران و دەرکەوتنی سوارەکانی بەختیاری
پاشماوەی شاری دێرینی مالمیری پایتەختی ئەتابەکانی لوڕی گەورە
لەسێدارەدانی سەرۆک هۆزەکان لە خورەم ئاباد لە سەردەمی رەزاشای پەهلەویدا

لوڕ لە هۆزە تێکەڵە خۆماڵیەکانی ئێرانە،لە هۆزە ئاریایەکان کە لە ڕۆژئاوای ئێران دەژیان وەک و کاشیەکان و لۆلۆبیەکان و ئیلامیەکان. لەسەر بنەماى هاوتاى لێكچوون و زەويناسى و بەڵگەى شوێنەوارى هەندێك مێژوونووس لوڕەکان بە پاشماوەی ئیلامیەکان دەزانن.[١٨] هەندێ سەرچاوەی مێژوویی دۆزراونەتەوە کەئاماژە بەوەدەکەن کە چوارهەزار ساڵ پێش زاین ژیان لە لوڕستاندا هەبووە. داگیرکاری عەرەب بۆ سەر ناوچەکە گۆڕانکاری لەفەرهەنگ و کلتور و زمانی ناوجەکە کرد و ئەمەش کاریگەری هەبوو لەسەر لوڕستان، بەڵام لوڕەکان توانیان زمان و زۆر لە نەریتی خۆیان بپارێزن.

لەشەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا هەردوو بنەماڵە(خانەدان)ی لوڕ بە پێنجەم خانەدانانی کورد هاتووە و وە دەسەڵاتیان سەربەخۆ بووە.[١٩] لە (معجم البلدان)ی ( ياقوت الحموي الرومي)دا باسی ئەوە دەکات کەوا لوڕەکان هۆزێکی کوردەکانن لە چیاکان دەژین لەنێوان خوزستان و ئەسفەهان دا. زاراوەی کورد بەپێی (Richard Frye) بۆ هەموو کۆچەرییە ئێرانییەکان بەکارهاتووە.[٢٠]

لە سەردەمی سەفەویدا دوو دەوڵەتی لوڕ هەبوون کە زۆرینەیان لوڕ بوون، ئەم دوو دەوڵەتە بەناوەکانی لوڕستان کە ناوەندەکەی خوڕەم ئاباد بوو وە کۆهگلیۆ ناوەندەکەی بەهبەهان بوو. والی لوڕستان فەیلی بوو لە ساڵی ١٦٢٧ز بە دەستوری شاعەباس وەحاکمی پشتکۆ و پێشکۆ بوو تا دەوری قاجاڕ، لوڕستان لە سەردەمی زەنددا دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوو.

پاش کەوتنە دەستی دەسەڵاتی قاجاڕ، ئاغا محەمەد کە ڕقی لە دەسەڵاتی زەندی بوو وە زمانی ئەوکاتی دەولەت لوڕی بوو بۆیە دەستی کرد بە گۆڕانکاری لە ناوچەی لوڕستان، هەروەها ئاغا محەمەد بەزۆر جێگۆڕکێی بە لوڕەکان کرد بۆ قەزوین. لوڕستان بەهۆی سیاسەتی دەسەڵاتی قاجارییەوە نا ئارامی و بێسەروبەری بەخۆیەوەدی، لە ناو لوڕەکاندا گروپی نەتەوەی دروست بوو بووە هۆی ناکۆکی و زۆرێک لەمانە گەڕانەوە بۆ ژیانی ڕەوەندی.[٢١]

لوڕ لە سەردەمی مەشروتیەتدا[دەستکاری]

یەکێک لە مەزنترین چالاکیەکان لوڕ بەشداریکردن بوو لە (جنبش مشروطه ایران)، لوڕ بەتایبەتی ئێڵی بەختیاری دەورێکی بەهێزیان هەبوو لە شۆڕشی دەستوری(جنبش مشروطه ایران) ، لە حوزەیرانی ١٩٠٩ دا دەستی پێکرد سوپای سەردار ئەسعەد گەیشتە قوم و سوپای سپیهدار ئەعزەم گەیشتە یەنگی ئیمام. بەپێچەوانەوە سەعدلدەولە سوپای بەسەرکردایەتی ئەمیر مەفخەمی بەختیاری ناردە کەرەج، موجاهیدینی بەختیاری بەرەو تاران جوڵان و لە نزیک تاران لە باکور پەیوەندیان کرد بە فەرماندە سپهیدار ئەعزەمەوە، بەرگری کەم کراو لە پاشاندا تاران ڕزگارکرا و زۆرداری بچوک لەناوبرا.[٢٢]

لە سەردەمی پەهلەویدا[دەستکاری]

لەسەرەتای سەردەمی شاڕەزای پەهلەویدا ئێران نائارامی بەخۆیەوە بینی، ناوچە عەرەب نشینەکان لەژێر دەسەڵاتی شیخ خزعل الکعبی دا بوو.[٢٣] وە ناوچە کورد نشینیەکان لە ژێر دەسەڵاتی سمکۆی شکاک دا بوو،[٢٤] لە باکوریش کۆماری جەنگەڵ و ناڕێکی و نەبونی یەکێتی لە ئێراندا، یەکێ لەو نائارامیانە یاخی بوون و جەردەیی هۆزە لوڕەکان بوو،[٢٥] لە ساڵی ١٩٢٣ دا هۆزەکانی لوڕ و سوپای حکومەت شەڕ کەوتە نێوانیانەوە لە شارەکانی بروجەرد و خوڕەم ئاباد،هێزی هۆزەکانی لوڕ پێکهاتبوون لە ئێڵەکانی بایراوەنی و سەگوەند و چەگنی و پاپی، بەڵام لە مانگی ٩ی ١٩٢٣ دا سوپای حکومەت توانی گەمارۆی خورەم ئاباد بدات و وە کۆنتڕۆلیشی بکاتەوە، پاش ئەوە حکومەت لێبوردنی گشتی دەرکرد و ئێڵە لوڕەکان چەکەکانیان تەسلیم کردەوە و هەندێک لەسەرانی ئێڵەکان گیران و لە سێدارەدران. کاتێک سەرانی ئێڵەکان لەسێدارەدران لە ساڵی ١٩٢٤ دوبارە ئێڵەکانی باکوری خوزستان دەستیان بە شۆڕش کردەوە ئەمەش بەردەوام بوو تا کۆتای ئەم ساڵە، حکومەت دەستی کرد بە تۆپ بارانکردنی ڕەوەندەکان و کۆنتڕۆڵی شاری خورەم ئابادی کردو ئیتر ئێڵە لوڕەکان شکستیان هێناو چوونەوە ژێردەستی حکومەت.[٢٦]

بڵاوبونەوەی لوڕ[دەستکاری]

هۆزی لوڕ لە ئێران دەکرێن بە چوار بەشەوە: ١-لەک و زەند ٢-بەختیاری ٣- مەمەسنی ٤-فەیلی. ئێڵی فەیلی لەنزیک خورەم ئاباد نیشتەجێن و هەندێ وەرز بەپێ کۆچیان دەکرد بۆ بەغداد بە سێ ڕۆژ.[٢٧]

هۆزی لوڕ دابەشبون بەسەر دوو دابەسبوونی گەورەدا ئەویش لوڕی گەورە و لوڕی بچوکە، لوڕ بڵاوبوونەتەوە بە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ئێراندا.

ئەم خشتەیەی خوارەوە ئێڵەکانی لوڕ ڕوون دەکاتەوە:

ئێڵ شوێنی نیشتەجێبوون
کومزاری‌[٢٨] لە وڵاتی عومان، باکور، باکوری ڕۆژئاوا و باکوری ڕۆژهەڵات: ناوچەکانی کومراز، دورگەکانی خصب، لارەک و موسەندەم دەگرێتەوە.[٢٩]
لەک[١٤][٢٨] لە خورەم ئاباد، هەمەدان، کرماشان و هەندێ ناحیەی پارێزگاکانی ئیلام و ئازەربایجانی ڕۆژاوا و قەزاکانی کلاردشت، سەڵماس و ساینقەڵا.
مەمەسنی‌[٢٨] لە پارێزگای شیراز و شارۆچکەی مەمەسنی، ناحیەی کازیرون و ڕۆستەم.
بوێرەحمەدی‌ لە پارێزگای کۆگگلیو وبوێرئەحمەد و ناحیەکانی باشوری پارێزگای خووزستان.
بەختیاری لە پارێزگای خووزستان، شارۆچکەکانی باکور و ڕۆژهەڵاتی ئەهواز، شارستانی ئەندیکا، شارستانی ئەندیمشک، شارستانی مەسجدسڵێمان، شارستانی شوشتەر، شارستانی راموهرمز، شارستانی گتوند، شارستانی ئەیزە، شارستانی باغمولک، ناحیەی دهدز و شارستانی دزفول.لە پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری لە شارستانی شارستانی لوڕدگان و شارستانی شاری کورد و شارستانی بروجەن. لە پارێزگای لورستان و شارستانی ئەلیگودەرز.لە پاریزگای ئەسفەهان لە ناوچەی ڕۆژاوا و باکوری ڕۆژاوا، شارستانی فەرەیدون.
لوڕی بچوک لە پارێزگای لوڕستان و پاریزگای ئیلام، باکوری پاریزگای خووستان، باشور و رۆژاوای پاریزگای هەمەدان و هەندێ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی عێراق.

زمان[دەستکاری]

بڵاوبوونەوەی زمانی لوڕی

زمانی لوڕی نزیکە لە هەردوو زمانی کوردی و فارسیەوە، وەهەریەکەیان بە شێوەزارێکی زمانەکەیانی دەزانن، زمانی لوڕی دابەشدەبیت بۆ پێنج گروپ: فەیلی و لوڕی ناوەڕاست و بەختیاری و لوڕی باشور و لەکی.[٣٠][٣١][٣٢][٣٣]

زمانی لوڕی دابەش دەبێت بۆ دوو گروپی سەرەکی:

  • زاراوەی لوڕی گەورە کە نزیکە لە زمانی فارسیەوە، ناوچەکانی بەختیاری و بوێرەحمەد و مەمەسنی و باکوری خوزستان و هەندێ ناوجەی بوشەهر پێی دەدوێن.
  • زاراوەی لوڕی بچووک کە نزیکە لە زمانی کوردیەوە، ناوجەکانی لوڕستان و هەمەدان(مەلایر و نەهاوەند و تۆیسەرکان) و ئیلام و باکوری خوزستان.

ئاین[دەستکاری]

پۆشاک[دەستکاری]

بۆماوەزانى[دەستکاری]

هۆز و بنەماڵە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی ="وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.  |عنوان =Iran#peoples| ناشر =اطلاعات‌نامه جهان|تاریخ = |تاریخ بازدید =۱ سپتامبر ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی
  2. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm%7Cعنوان[بەستەری مردوو][بەستەری مردوو] =Iran#peoples| ناشر =دانشنامه لوک لکس|تاریخ = |تاریخ بازدید =۱ سپتامبر ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی
  3. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf%7Cعنوان[بەستەری مردوو][بەستەری مردوو][بەستەری مردوو] =Iran#ethnic origin| ناشر =بنیاد آمریکای نوین |تاریخ = ۱ سپتامبر ۲۰۱۳|تاریخ بازدید =۱۲ ژوئن ۲۰۰۹|زبان=انگلیسی
  4. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf%7Cعنوان =Iran#ethnic groups| ناشر =کتابخانه کنگره |تاریخ =مه ۲۰۰۸ |تاریخ بازدید =۱ سپتامبر ۲۰۱۳|زبان=انگلیسی
  5. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=11717 |عنوان =LURI OF IRAQ | ناشر =peoplegroups |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۵ نوامبر ۲۰۱۳
  6. ^ یادکرد وب|نویسنده = |نشانی =http://www.peoplegroups.org/explore/groupdetails.aspx?peid=11881 |عنوان =KUMZARI OF OMAN | ناشر =peoplegroups |تاریخ = |تاریخ بازدید = ۵ نوامبر ۲۰۱۳
  7. ^ B. Grimes (ed.), ‘Luri’, in Ethnologue (13th edition) (Dallas, 1996), p. 677; M. Ruhlen, A Guide to the World's Languages (Stanford, 1991), p. 327.
  8. ^ ایزدپناه، ح. فرهنگ لکی، مؤسسه فرهنگی جهانگیری، تهران ۱۳۶۷خ، ص ده (مقدمه)
  9. ^ "The Lurs of Iran". Cultural Survival. لە ڕێکەوتی 2015-09-21 ھێنراوە. 
  10. ^ امان الاهی بهاروند، سکندر. قوم لر. تهران: آتیه، 1393
  11. ^ William J. Frawley, William Frawley, International Encyclopedia of Linguistics& 4-Volume Set, Volume 1, Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-513977-8, s. 310.
  12. ^ Albrecht Klose, Sprachen der Welt, De Gruyter, 2001, ISBN 978-3-598-11404-5, s. 227.
  13. ^ "وەشانی ئەرشیڤکراو". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦. لە ڕێکەوتی ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە. 
  14. ^ ی ا یادکرد وب|نویسنده =F. Towfīq |نشانی =http://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes |عنوان =AŠĀYER | ناشر =دانشنامه ایرانیکا |تاریخ = ۱۵ دسامبر ۱٩٨٧|تاریخ بازدید = ۱۶ آگوست ۲۰۱۱
  15. ^ C.S. Coon, "Iran:Demography and Ethnography" in Encyclopaedia of Islam, Volume IV, E. J. Brill, pp 10,8.
  16. ^ Erik John Anonby (2003). "Update on Luri: How many languages?" Journal of the Royal Asiatic Society (Third Series), 13, pp 171-197. doi:10.1017/S1356186303003067.
  17. ^ شه-ره-فنامه-مێژووی-ماڵه-میرانی-كوردان.بەندی سێیەم ل.٤٤ و بەندی چوارەم ل. ٨٥
  18. ^ Edwards، I.E.S.؛ Gadd، C.J.؛ Hammond، G.L. (1971). The Cambridge Ancient History (وەشانی 2nd). Camberidge University Press. پەڕە 644. ISBN 978-0-521-07791-0. 
  19. ^ Gunter, Michael M. (2011). Historical Dictionary of the Kurds (2nd ed.). Scarecrow Press. p. 203. ISBN 978-0810867512.
  20. ^ Richard Frye,"The Golden age of Persia", Phoneix Press, 1975. Second Impression December 2003. pp 111: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremely scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not. The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"
  21. ^ Haernick E. and B. Overlaet 1999. Luristan Excavation Documents Volume III: Djub-i Gauhar and Gul Khanan Murdah Iron Age III Graveyards in the AvianPlain. In: Acta Iranica, 36. 3ieme série, vol. XXII.
  22. ^ Moshtagh Khorasani, M. 2006. Arms and Armor from Iran: The Bronze Age to the End of the Qajar Period. Tübingen, Legat Publishers.
  23. ^ کسروی: ملی‌گرای وحدت‌انگار، بی‌بی‌سی فارسی
  24. ^ کسروی، احمد، «تاریخ هیجده ساله آذربایجان: بازمانده تاریخ مشروطه ایران»، ص ۸۳۳.
  25. ^ http://yaftenews.ir/notes/cultural/4357-alexa-google-yahoo1953.html نقدی بر کتاب رضاشاه و جنگ‌‏های لرستان: تاریخ را باید در زمان خودش خواند.
  26. ^ ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. ج. نخست. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. ۱۱۰. شابک ‎۹۷۸–۹۶۴–۲۷۰۷–۷۵–۱.
  27. ^ The first category comprises two main and some other groups. One main group is the Lor, made up of four tribes: the Feylī near Ḵorramābād, whose sections migrated seasonally to within three days march from Baghdad; the Lak and Zand, whose winter quarters were in the mountains of ʿErāq (-e ʿAǰam) up to the domain of ʿAlī Šokr; the Baḵtīārī, who lived in ʿErāq (-e ʿAǰam) between Kūh-e Gīlū (= Kūhgīlūya), Behbahān, and Šūštar; and the Mamaysanī (= Mamasanī), who lived in Fārs. The other main group in this category consists of the Kurdish tribes: the Garrūs; the Kalhor; the Mokrī, whose abode stretched from Hamadān to the border of the Marāḡa district; and the Zaʿfarānlū, Saʿdānlū, Kavānlū, and Davānlū Kurds in the north of Khorasan. The remaining groups said in the document to be of Iranian origin are the Jalāyer around Marv-e Šāhīān, the Qarāʾī between Torbat (-e Ḥaydarīya) and (Torbat-e) Jām, the Langar, and the Jolāʾī. (In the other sources the Jalāyer and the Qarāʾī are counted as Turks).
  28. ^ ی ا ب داڕێژە:یادکرد وب
  29. ^ داڕێژە:یادکرد وب
  30. ^ Najm S. Mehdi, al-Fayli, Stockholm 2001.
  31. ^ M. Jafar, Fayli Kurds and Their Role in the Iraqi Kurdish National Movement
  32. ^ Black-Michaud, J. (1974). "An Ethnographic and Ecological Survey of Luristan, Western Persia: Modernization in a Nomadic Pastoral Society". Middle Eastern Studies. pp. 210–228.
  33. ^ Shoup, J.A (2011) Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia. ABC-CLIO, Incorporated. p.177