شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران
ڕێکەوت ٨ی شووبات-ئازار ١٩٢٥[١]
شوێن خارپێت، چەولیگ، ئامەد و مێردین
ئاکام سەرکەوتنی تورک،
بەکۆتایی ھێنان بە شۆڕش
شەڕ لە نێوان
 تورکیا ھۆزە کوردییەکان
ھەندێ لە عەلەوی زازا
(ھۆزەکانی لۆلان و ھۆرمەکان)
سەرکردەکان و ڕێبەران
ئاتاتورک
کازم پاشا (سوپای سێی تورکیا)
مورسیل پاشا
ناجی پاشا
شێخ سەعیدی پیران
شەڕکەر
شووبات-ئازار:
٢٥٬٠٠٠ پیاو (کەمتر لە ١٢ ھەزاریان سەربازی چەکداری بوون، ئەوەی دیکە کارمەندی لۆجیستیک بوون)[١]
نیسان:
٥٢٬٠٠٠ پیاو (٢٥٬٠٠٠یان چەکداربوون)[١]
١٥٬٠٠٠ پیاو[١]
زیانەکان و دۆڕانەکان
١٥٬٠٠٠–٢٠٬٠٠٠[٢] or ٤٠٬٠٠٠–٢٥٠٬٠٠٠ھاوڵاتی کووژران[٣]

شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران (بە کورمانجی: Serhildana Şêx Seîdê Pîranî، بە تورکی: Saideyh Said İsyanı).[٤][٥] شۆڕشێک بوو دژی سیاسەتەکانی بە تورک کردن لە باکووری کوردستان کە حکومەتە نوێیەکەی ئەتاتورک پەیڕەوی دەکرد. شۆڕشەکە لە لایەن شێخ سەعیدەوە سەرپەرشتی دەکرا و زۆرینەی ھۆزە کوردەکانی باکووری کوردستان چوونە پاڵی،[٦] ھەروەھا ھەندێک لە ئەفسەر و سەربازانی پێشووتری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە کورد و تورک (حەمیدیە، ئازادیخوازان) چوونە پاڵی بە ئامانجی گەڕاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی.[٧][٨]

پێشینەی شۆڕش[دەستکاری]

دەوڵەتی عوسمانی بۆ ناوچە کوردیەکان لەشکرێکی لە ئەفسەر و سەربازە کوردەکانی ناو دەوڵەتەکەی درووستکردبوو ناویان لەخۆنابوو (لەشکری ئازادی) بەڵام تورکەکان پێیان دەگوتن (حەمیدیە)، کاتێک قیزلباشەکان تاوانی جینۆسایدیان دژی ئەرمەنەکان بەکارھێنا لەشکری ئازادی دەستی بەسەرداگرتن و خستنیانە ژێڕ دەستی خۆیان، ئەمە وایکرد ئەرمەنەکان پاڵپشتی لەشکری ئازادی بکەن ھەروەھا دەرفەتێکی چاکیش بوو بۆ ئەو کۆمەڵە تورکانەی دژی کەمال ئەتاتورک بوون و ھاتنە پاڵپشتی شۆڕشەکە. بەپێی زانیاریەکانی ھەواڵگری بەریتانی پتر لە ١١ئەفسەر لە سووپای ئازادی سکاڵایان دژ بە کاری ڕەگەزپەرستی تورکە نوێخوازەکان لەدادگا تۆمارکردووە، ھەروەھا لە سکاڵاکەیان ناوی کورد و کوردستان و کەلتوری کوردیان ھێناوە، جگە لەمە ئەم ١١ئەفسەرە داوای خوێندنی کوردی و ناوچەی سەربەخۆیی ئابووریان کردووە.

ڕاستەوخۆ گومان خرایە سەر شێخ سەعید کە سەرکردایەتی ئەم ئەفسەرانەی دەکرد و دەنگۆی دواکەوتوویی و ھەوڵی گەڕاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامیان خستە پاڵی.[٩]

دوای دڵنیابوون لە بوونی ویستی شۆڕش دژ بە حکومەت و وڵات و خۆخستنەپاڵی کۆمەڵەیەک لە خەڵکان بۆ گەڕاندنەوەی خەلافەت.

— - سەرۆکی دادگای سەربازی بڕیاری تاوانی خستە پاڵ ١١ ئەفسەرە سکاڵاکارەکە ،، ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٢٥[١٠][١١]

دواتر ئەفسەرەکان داوای ھاوکاریان لە بەریتانیا کرد، کە ناکرێت وەھا بەتەنھا جێمان بێڵن (ھەواڵگری بەریتانی).[١٢]

ڕووداوەکان[دەستکاری]

تاوانبارکردنی شێخ سەعید بە ناپاکی نیشتیمانی و ھەوڵدان بە گەڕاندنەوەی خەلافەت لەھەموو تورکیا دەنگی دایەوە، بۆیە زۆرینەی کوردەکان لە ھەموو شارەکان چوونە پاڵی بەتایبەت زازاییەکان و ھەرکی و خۆرمەک، بەڵام لەلایەن قزلباشەکان دژایەتی زۆری شێخ سەعیدکرا لەگەڵ ھەندێک لە کوردە عەلەویەکانی زازا ئەمیش بەھۆی ئەوەی (خالید بەگ جیبران) یەکێک لەئەفسەرانی ئازادی چووبووە پاڵ شێخ سەعید، چونکە زۆرێک لەھۆزەکان دژی (خالید بەگ جیبران) بوون.

لە یەکەم و گەورەترین پێکدادانەکان، شەوی ٦–٧ ی ئازار بوو، کە شێخ سەعید بە ٥٠٠٠ تا ١٠٠٠ سەرباز و چەکدار،[١٣] ھێرشی کردە سەر شاری ئامەد لە ھەموو لایەکەوە و لەژێڕ دەستی ھێزەکانی ئەتاتورک دەری ھێنا. سەرجەم ھێرشەکانی سووپای ئەتاتورک و کوردەجاشەکانی گەماڕۆیان خستە سەر ئامەد و دەستیان بە ھێرش کرد بەڵام شکستیان پێ ھات کە جۆرەھا چەکی بەھێز و پێشکەوتوویان ھەبوو، دواتر ھێرشی دووەمیان ئەنجامدا بەھێز و سەربازی زیاترەوە ھەمدیسان شکستیان خوارد و زیانێکی گیانی زۆریان بەرکەوت، دوای شکستی دووەم ناچاربوون گەمارۆدانەکەی سەریان بشکێنن لە ١١ی ئازار.[١٤]

تا کۆتایی مانگی ئازار، سەرجەم ھەوڵ و ھێرشەکان بۆ سەر شێخ سەعید شکستیان خوارد. دواتر نەیانتوانی ناوچەکانی پشت (ھینس) یش بگرن، چونکە ھەردوو ناوچەی (ھینس و تێک) دوو ناوچەی زۆر ستراتیژی بوون و شێخ سەعیدیش زۆر شارەزای ناوچەکە بوو لەگەڵ جەماوەرێکی زۆری ناوچەکان کە بە ناڕاستەوخۆ ھاوکاری شێخ سەعیدیان دەکر [١٥]

دوای بێ ئومێد بوونی تورکەکان بۆ دامرکاندنەوی شۆرش و یاخی بوونەکە، لە سەرەتای ئەپریل دەستیان بە ھێرشی ئاسمانی کرد و بەشێوەیەکی ڕوژد و سەخت شارەکەیان مووشەک باران کرد.[١٦]

لەم ھێرشە ئاسمانیەدا، حکومەتی تورکیا فڕۆکە پێشکەوتووەکانی بەکارھێنا و سەرجەم ناوچەکانی پالۆ و بێنگۆلیشیان مووشەکباران کرد، لەم چاڵاکیە سەربازیەیاندا، فڕۆکەخانەی ئەلازیگیان بەکارھێنا.[١٧]

لە بەڵگەنامە ھەواڵگریە بەریتانیەکان ھاتووە، ڕاپۆرتی کەممان بەدەست دەگات سەبارەت بە ھێرشی فڕۆکەکان دژ بە شێخ سەعید،[١٨] بەپێی بەڵگەنامەیەک کە لە شاری موسڵ بۆ بەریتانیا نێردراوە کە تورکیا فڕۆکەی جەنگی بەکارھێناوە بۆ سەرکووتکردنی ھاوڵاتیانی.[١٩]

بەپێی بەڵگەنامە ھەواڵگریەکان، سەرەتا یەک ھێرشیان کردووە کە لە ھێرشەکە حەوت فڕۆکە بەکارھاتووە، لەھێرشی دووەم چوار فڕۆکە بەگەڕخستراوە،[٢٠] بەپێی ڕگەیاندنی سەربازی ھێزی ئاسمانی تورکیا "ئێمە تەنھا ١١فڕۆکەمان ھەیە لەم فڕۆکانەش تەنھا ٦فڕۆکە بەکاری جەنگ دێن ".[٢٠]

بەردەوامی شۆڕش[دەستکاری]

شێخ سەعیدی پیران لە ڕیزی دانیشتوان، یەکەم کەسی لای ڕاست.

چەکدار و سەربازانی شێخ سەعیدی پیران لە ١٣ فەبرایەری ١٩٢٥ ڕووبەڕووی پێکدادان بوونەوە لەگەڵ سەربازانی تورکیا لە گوندی دیکلی نزیک بە ئامەد، ئەم پێکدادانە بووە بڵێسەی ھەڵگیرساندنی ڕاپەرینی جەماوەری سەرجەم کوردانی باکوور، بەڵام حکومەتی تورکیا و شوێن کەوتووانی پروپاگەندەی وەھایان بڵاوکردەوە کە شێخ سەعید خوازیاری میللەتی کورد نیە بەلکو ھەوڵی گەڕاندنەوەی دەسەلاتی خەلافەتی عوسمانی دەدا، بەڵگەشیان ھێنانەوەی ناوی ھەموو ئەو ئەفسەرە تورکە عوسمانیانە بوو کە دژی ئەتاتوورک بوون. لە ١٦ فەبرایەری ١٩٢٥ ھەموو خەڵکیان کۆکردەوە و چەندین بەڵگەنامەیان بڵاوکردەوە کە شێخ داخوازی دەولەتی خەلافەت دەکا، نامەیەکی شێخ سەعیدیان بڵاوکردەوە کە بۆ ئەفسەرانی ناردبوو و داوای لێیان کردبوو لە پێناو ئاینی ئیسلام بجەنگن.[٢١]

بەڵام ئەم ھەوڵانە خەڵکەکەی ساردنەکردەوە و خەڵک زیاتر بەرەو پاڵپشتی دەچوون، بۆیە ھەریەک لە ھۆزەکانی میستان و بۆتان و مەھالامی ھاتنە سەر شەقام و بە ڕێپێوان بەرەو ئامەد ڕۆیشتن بۆ شکاندنی گەماڕۆیەکەی سەر شێخ سەعید لە ئامەد، دواتر ڕاپەرین ناوچەکانی گەنچ و چاپاکچوور و ماردین و سێڤی ڕێک و ئێرگانی گرتەوە، لەشاری موش ڕاپەرین سەری ھەڵدا بەڵام لە ٢١ فەبرایەر لەلایەن ھەوادارنی ئەتاتورک بڵاوەیان پێکرا و ژمارەیەکی زۆریان لێ کوشتن و دەستگیرکرد، لەماوەیەکی کورت ڕاپەرینەکان زۆرینەی شارەکانی باکووری کوردستانی گرتەوە، بەڵام بزوتنەوەیەکی ڕێکخراو نەبوو تاوەکوو ھەموو ئەم دەنگانە لەبەرەیەک کۆبکاتەوە، بۆیە سووپای تورکیا توانی سەربکەوێت بەسەر ئەم دەنگانەی خەڵک و بڵاوەیان پێ بکات بۆ شارەکانی خۆیان. بەڵام ھاوکات لەگەڵ ئەم ڕووداوانە لە ٢٣ فەبرایەر لەشاری ئەلازیگ بەسەرکردایەتی شێخ لەتیف شۆرشێکی تری ھەڵگیرساند و چووە پاڵپشتی شێخ سەعید و شاری ئەلازیگیان لەژێڕ دەستی تورکەکان دەرھێنا، بەڵام سەروەریەکەیان درێژەی نەکێشا و دوای سێ ڕۆژ تورکەکان توانیان شارەکە بگرنەوە.[٢٢]

دواتر ھەوڵەکانیان چڕکردەوە بۆ سەر شاری ئامەد، بۆیە تورکەکان بەھاوکاری ھەندێک ھۆزی کوردی لەشەوێک توانیان بچنە ناو شاری ئامەد، ئەوشارەی شێخ سەعید و ھاوەڵەکانی بە ١٠٠٠٠ شەڕڤان توانیان بیگرن و پاڕێزگاری لێبکەن بەڵام بەھۆی ناپاکی لەیەک شەو ھەموویان لەدەستدا. لەشەوی ٧ لەسەر ٨ ی ئازار ھێرشیان کردەسەر شەڕڤانان وھەموویان ڕاوە دوونان و ژماڕەیەکی کەمیان لێ مایەوە، شێخ سەعید و سەربازانی ناچاربوون لە ئامەد دەربچن.[٢٢]

پێش شۆڕشەکەی شێخ سەعید، یەکێک لەپاشاکان کە سەرکردایەتی بزووتنەوەی ئازادیخوازی تورکی کردبوو، لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٢٤ دژایەتی ئەتاتورکی کرد لە بارەی ڕق و کینەی ئەتاتورک بەرامبەر بە ئایین و کورد بۆیە یەکەم پارتی بەرھەڵستکاری تورکیای دامەزراند. ھەواداری زۆری کۆکردەوە لەبارەی ڕێگەدانی حکومەت بە ئازادی ئایین و فرە کەلتوری،[٢٣] چونکە بەپێی دەستوری نوێی تورکیا پارتی سیاسی دەبێت ڕێز لە بیری فرە ئاینی و کەلتوری تورکیا بگرێت. بۆیە چەندین کۆمەڵەی دژ بە حکومەت لە تورکیا درووستبوون کە داوای ئازادی ئاینییان دەکرد وەک فەتحی بەگ لە پارتی TCF ئەندامانی پارتی سیاسی تری وەک CHF.[٢٤]

دوو ھەفتە پێش ڕووداوەکەی شێخ سەعید، لە کۆتایی یەنایەری ١٩٢٥، جێگری پارتی TCF (زەیائەدیین ئەفەندی) نوێنەری پارتەکە لە ئەرزەڕۆم دژایەتی توندی پارتی دەسەڵاتداری تورکیا CHF کرد، کە ھەوڵ دەدات بە ھۆی ھێزەوە خەڵک بکاتە تورک و سەرپۆشیان پێ فڕێ بدات و ژنانی موسڵمان ڕووت بکاتەوە و بیان نێرێت بۆ کەنار دەریاکان، ئەمانە کردەوەیەکن کۆمەڵگەی تورکی ناتوانێت ھەڵیانبگرێت.[٢٥]

لە ١٣ی شوباتی ١٩٢٥، لە وتاری ڕۆژی ھەینی لە مزگەوتی گەورەی پیران وتارێکی پێشکەش خەڵکەکە کرد:

ئەگەر حکومەت حوجرەکان دابخات. منداڵەکانمان بەزۆری بنێرین بۆ قوتابخانە میریەکان تاوەکو تورکی بخوێنن، ڕۆژنامەکان ھەمووی تورکی بن، پەرتوک و بابەتی ڕەگەزپەرستی لەنێو خەڵک بڵاوبکەنەوە و زمانی پێغەمبەرمان قەدەغەبکرێت، سوێند بەخودا خۆم لەپێناوی دەکوژم بەڵام دەستبەرداری داواکاریەکانم نابم.[٢٦]

بەناوی شێخ سەعید، ھەندێک لێدوانی ناتەواو بڵاوکرانەوە، کە وتارەکان بە دڵی ھەموو خەڵکێک نەبوو بۆ نمونە لە نامەیەک بۆ «محەممەد سەعید نەقشبەندی». یان بۆ ھاوەڵانی ھۆزەکانی زازا و عەلەوی زازا، داوایان لێدەکات دەستبەرداری ھزری ئاینی خۆیان ببن و بێنە سەر ڕێبازی سونەتی پێغەمبەر و پێکەوە دژی حوکمی کەمالیەکان بجەنگن.[٢٧]

لە نامەیەکی "لەڕۆژی دامەزراندنی کۆمارەوە، سەرۆک کۆمار و ھاوڕێیانی دەیانەوێت بنەما پیڕۆزەکانی ئیسلام لەناوببەن و دژی کردەوەکانی قورئانن و دەبێت خەلافەتی ئیسلامی بگەڕێتەوە، بۆیە پێویستە ھەر موسڵمانێک وەک کردارەکانی پێغەمبەرمان ڕەفتاربکات و بێتە دەنگ.[٢٨]

ھەروەھا، لەنامەیەکی بۆ خەلیل سەرۆک ھۆزی عەلەویەکان و ھۆزی ڤەلی و حەیدەریەکان لە ڤارتۆ نوسیووە:

"بەناوی ڕزگاریکەری ئیسلام لەدەستی بێ باوەڕ و کافر مستەفا کەمال، داواکارم لە بەڕێزتان کە بێن بۆ ناوچەی سوزار، بۆ جیھاد، داواکارم کە بەخۆتان و ھێزەکانتان بە گرو تینەوە بەدەم داواکاریەکەم بێن، کە ئەمە واجبە لەسەر ھەر موسڵمانێک، لا الە الا اللە محمد رسول اللە ".

لە لایەکی ترەوە، بەھەمان شێوە نامەی جیھادی نێردرا بۆ حەسەن خەیری ئەفەندی، کە جێگری سەڕۆکی شارەوانی دێرسم بوو لە ڕێبازی عەلەوی زازا و شێخ شەریف کە پێشتر چاویان پێک کەوتبوو نامەیەکی شێخ سەعیدی بەدەست گەیشت کە ھەمان جۆری نامە بوو.[٢٩]

ھەموو ئەم نامانە کەبەناوی شێخ سەعید بە دەست سەرۆک ھۆزەکان دەگەیشت ھیچ وشەیەکی لەبارەی کورد و زمانی کوردی تێدا نەبوو، لەھەندێک نامەکانی دژایەتی سیاسەتمەدارە کوردە نوێخوازەکانیشی تێدابوو.

لەدوای ٦٦ساڵ لە نسکۆی شۆڕشەکەی شێخ سەعید، کەناڵی بەرخودان (Berxwedan)کە دەزگایەکی ڕاگەیاندنە سەر بە پارتی کرێکارانی کوردستانە، ھەموو ئەم بەڵگەنامانەی نیشانی بینەرانی دا:

کە چۆن پێشتر گومراکراون، بەھۆیەوە شەڕێکی خوێناوی کەوتە نێوان ھۆزەکانی زازا و جاشەکانی تورکیا، ھەزاران گەنج و لاوی زازا خوێنیان ڕژا و زیاتر لەھەزاران خێزان بەرەو ناوچەی ئەنادۆڵ کۆچیان پێ کرا، ھەربەھۆی ئەم نامانەوە کەلەلایەن ئەو ھۆزە کوردانەوە بڵاوکرابوونەوە، وە بەھۆی پاڵپشتیان بۆ تورکەکان، ناتوانن بۆ ھەندەرانیش کۆچ بکەن، بەردەوام تفەنگ بەدەستن.[٣٠]

وێنەی دەورەدانی سوپای تورکیا بەسەر ناوچەکانی شۆڕش، لە ڕۆژنامەی جمھوریت، لە ٣٠ی ئازاری ١٩٢٥ بڵاوکراوەتەوە.

لە دەستپێکی شۆڕشدا، مستەفا ئەتاتورک درکی بە مەترسیەکان کردبوو، بۆیە بانگھێشتی عیسمەت ئینونو ی بۆ ئەنقەرە کرد، بەڵام نەیتوانی ئامادەبێت بەھۆی باری تەندروستیەوە، بۆیە ئەتاتورک خۆی دەچێت بۆ لای تابزانێت ڕووداوەکان چۆنن. عیسمەت ئینونو پێی ڕادەگەیێنێت کە «ئایین لە خۆڕھەڵات بەکاردەھێنرێت و خەڵک پێی بریندار دەبێت بەھۆی دەستخستنەناوی ئینگلیزەکان، بەڵام مەترسیداریەکە ڕاپەڕینی خەڵکە». پەیامەکەی عیسمەت کاریگەری دەبێت بۆیە عەلی فەتحی ڕادەسپێرێت بۆ کۆبونەوەی نوێی حکومەت سەبارەت بە پرسی کێشەکان و چاڕەسەریان، بەڵام عەلی فەتحی بابەتەکە بەھەند وەرناگرێت و بە دۆزێکی کەلتوری و ھۆزەگەری دەبینێت . لەگەڵ ئەمەدا، مستەفا کەمال پاشا داوا لە عەلی فەتحی دەکا دەست بەجێ دەست لەکاربکشێنێتەوە و داوا لە عسمەت ئینونو دەکات کە لە ٣ ئازار کابینەی حکومەتێکی نوێ ڕابگەیێنێت . دوای ڕۆژێک لە پێکھێنانی حکومەت، کۆمەڵەی نیشتمانی تورکی مەزن یاسایەک دەردەکات، کە ھێزە چەکدارەکان و فریاکەوتن دەست کراوە دەکات لەبارەی کپ کردنی ھەر خۆپێشاندانێکی جەماوەری. ھەروەھا بریاری کردنەوەی دادگایەکی سەربەخۆی لە ئەنقەرە و ئامەد دەرکرد. ھێزێکی زەبەلاحیان ناردە سەر ھێزەکانی شێخ سەعید و گەماڕۆیان دان، لە ٢٦ ئازار لەئەنجامی ھێرشێکی درندانە سەرجەم چەکدارە شۆڕشگێرەکانیان دەستگیرکرد و ئەوانی تریش لەگەڵ شێخ سەعید ڕایان کرد بۆ ناوچەی بۆگلان لە ئێران (ئێستا پێی دەڵێن سەھلان)، لەئێران بەھاوکاری فارسەکان ھێرشیان کردنەسەری و لەئەنجامدا لە (١٥ئەپریلی ١٩٢٥) شێخ شەریف و شێخ سەعید و چەندین کەسایەتی تر لەسەر پردی کارپۆ دەستگیردەکرێن.

ھەروەھا لە ئەستەمبۆل شێخ عەبدولقادر سەرۆکی دەستەی تیلی کوردی و ھاوەڵی شێخ سەعید دەستگیردەکرێت لەگەڵ پازدە ئەندامی دەستەکە، دەگوازرێنەوە بۆ دادگای ئامەد و لەدادگا حوکمی لەسێدارەدانیان بۆ دەردەچێت لە ٢٧ مایۆی ١٩٢٥ حوکمەکە جێبەجێ دەکرێت.

ھەروەھا ھەمان دادگای ئامەد حوکمی لە سێدارەدان بۆ شێخ سەعید دەردەچێت بە تاوانی ٤٧ کاری تێکدەرانە و لە ٢٩ ی یۆنیۆی ١٩٢٥لەسێدارە دەدرێت.

لەکاتی کۆنگرەی لۆزان بۆ ئاشتی، چەندین بەڵگە بڵاوکراوەتەوە لەبارەی کێشەی موسڵ و سنووری تورکیا، کە لەگەڵ ئینگلیزەکان یەکلایی نەکراونەتەوە، بەھۆی سەرکەوتنی بەسەر شۆڕشەکەی شێخ سەعید بە ھێزەوە ھاتە سەرمێزی گفتوگۆی بەریتانیەکان، لە ١٤ یەنایەری ١٩٢٣ ڕایگەیاندبوو ئەگەر بێتو ئینگلیزەکان دەولەتێک بۆ کوردەکان درووستبکەن لەباکووری عێراق ئەوا ھزرەکە دەگوازرێتەوە بۆ ناو کوردەکانی سنووری تورکیا بۆیە ئێمە ناچارین بێین موسڵ و کەرکوک بخەینە ژێڕ ڕکێفمان تا ئەمە ڕوونەدات چونکە بەھیچ شێوەیەک ڕێگا بە درووستبوونی دەولەتێکی کوردی نادەین. لەماوەی کۆنگرەی لۆزان بەرپرسانی ئینگلیز وتەیان لەبارەی ئەم کێشانە دا، لەڕاپۆرتێکیان بۆ لەندەن لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩١٩؛ دەلێت "لەبارەی ئەمەوە ئێمە متمانە بە کوردەکان ناکەین،[٣١] بەڵام لەبەرژەوەندی خۆمان بەکاریان دێنین ". سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لوید جۆرج، لە ١٩ مایۆی ١٩٢٠ لە کۆنگرەی سان ڕیمۆ ڕایگەیاند کە "ناتوانن کوردەکان بژین ئەگەر دەولەتێکی مەزن لەپشتیان نەبێت "، ھەروەھا لەبارەی سیاسەتی بەریتانیا لەناوچەکە: "دانبەوەدادەنێین کە گشت کوردەکان دژی حکومەتی تورکیان بەڵام بۆ ئێمەش سەختە دەستبەرداری موسڵ ببین، کوردەکان چیا نشینن و شارنشینیشن بۆیە دەکرێت دەولەتێکی کوردی دروستبکەین و موسڵیشی پێوە بلکێنین، بەڵام کێشەکە ئەوەیە چۆن لەگەڵ کوردەکان ڕێک بکەوین ".[٣٢]

ناکۆکی نێوان موسڵ و بەریتانیا و تورکیا لە کۆنگرەی لۆزان بە دوو قۆڵی تاوتوێ کران، ئەم بابەتە ڕووی نەدەدا بەڵام پەیوەندی ھەبوو بە کۆمەڵەی نەتەوەکان. لە کۆنگرەی ئەستەمبۆل لە ١٩ مایۆی ١٩٢٤ بە دانیشتن نەگەیشتنە ئەنجام، بۆیە بەریتانیا لە ٦ی ئابی ١٩٢٤ بابەتەکەی برد بۆ کۆمەڵەی نەتەوەکان. ھەمان کات ڕاپەرینی شێخ سەعید چەگەرەی کرد، بەریتانیەکان حوکمی کەلتوریان لە باکوری عێراق سەپاند،[٣٣] سەربازەکانی گواستەوە موسڵ و لەھەمان ڕۆژگاردا لەژێڕ چاودێری سەرۆک وەزیرانی عێراق کەشتیگەلی سەربازی بەریتانیا ھات بۆ کەناراوەکانی بەسرە. ڕێککەوتنامەی ئەنقەرەی ٥ی حوزەیرانی ١٩٢٦ لەگەڵ تورکیا مۆرکرد و موسڵ بوو بە بەشێک لەعێراق بە ناوچە کوردنشینیەکانیشیەوە.

شۆڕشەکەی شێخ سەعید کاریگەری زۆری خستە سەر تورکیا، جگە لەوەی بەھۆی شۆڕشەکەوە شاری موسڵی لەدەستدا، دەسەلاتی تەواوی گرت بەسەر ناوچە کوردیەکان، بەھۆی زۆری قوربانیەکان ژیانی ئاسایی ھاوڵاتیان گۆڕدرا و چاوترسێن کران ھەروەھا بەھۆی شۆرشەوە تورکیا بەرەو تاک ڕەوی ڕۆیشت بۆ ماوەیەکی درێژ، یاساکانی بەرەنگاربوونەوەی ھاوڵاتیان قورستر بوونەوە.

ئەنجام[دەستکاری]

شێخ سەعید دەستگیرکرا و لە ماوەی ١٩٢٥ لە سێدارە درا، کوردەکان بێ ئومێدبوون لە گەیشتن بە مافە کەلتوری و مرۆییەکانیان، تورکیاش ویلایەتی موسڵی لەنەرژەوەندی عێراق و بەریتانیا لەدەست دا.

دوای شۆڕشەکە[دەستکاری]

لەدوای شۆڕش، حکومەتی تورکیا ھەندێک بڕیاڕی سەختی دەرکرد، بەناوی چاکسازی خۆڕھەڵاتی وڵات، بەپێی ئەم چاکسازیە ھەموو کوردەکان تورکن بەڵام تورکی شاخ نشین،[٣٤] ھەروەھا بە ھەزاران کوردی باکوور ماڵ و حاڵی خۆیان جێھێشت بەرەو سووریا، لەوێ مافی ھاوڵاتیبوونیان پێدرا لەلایەن دەسەڵاتی فەڕەنسییەوە لە قۆناغی ئینتیدابی فەڕەنسی لە سووریا و لوبنان.[٣٥]

لە پایزی ١٩٢٧، دەنگی یەکەم تفەنگی شۆڕشی کوردەکان لەشاخەکان بیسترایەوە لەلایەن شێخ عەبدولرەحمانی پیران.[٣٦]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ ی ا ب پ Olson 1989، پ. ١٠٧.
  2. ^ The Militant Kurds: A Dual Strategy for Freedom, Vera Eccarius-Kelly, page 86, 2010
  3. ^ "(page 104)" (PDF). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ڕێکەوتی ١٨ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  4. ^ "Hunermendê navdar ê Kurd klîba Bedîuzzeman Seîdê Kurdî amade kir". Rûdaw. 12 November 2018. لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  5. ^ Kamal Soleimani. Dîndar çi Misilman çi ne-Misilman, Nikarin li Derveyî Paradîgmaya Netewe-Dewletê Bifikirin. لە ڕێکەوتی ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە. 
  6. ^ Hassan، Mona (2017-01-10). Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-8371-4. 
  7. ^ Mehmed S. Kaya (15 June 2011). The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society. I.B.Tauris. پەڕەکان 64–. ISBN 978-1-84511-875-4. was led specifically by the Zaza population and received almost full support in the entire Zaza region and some of the neighbouring Kurmanji-dominated regions 
  8. ^ Mehmed S. Kaya (15 June 2011). The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society. I.B.Tauris. پەڕەکان 64–. ISBN 978-1-84511-875-4. was led specifically by the Zaza population and received almost full support in the entire Zaza region and some of the neighbouring Kurmanji-dominated regions 
  9. ^ http://theunjustmedia.com/Islamic%20Perspectives/March%202008/The%20Destruction%20of%20the%20Khilafah.htm
  10. ^ Viennot, Jean-Pierre (1974) Contribution á l'étude de la Sociologie et de l'Histoire du Mouvement National Kurde: 1920 á nos Jours. Paris, Institut Nationale des Langues et Civilisations Orientales. p. 108
  11. ^ White, Paul J. (1995)، "Ethnic Differentiation among the Kurds: Kurmancî, Kizilbash and Zaza"، Journal of Arabic, Islamic & Middle Eastern Studies، 2 (2): 67–90 
  12. ^ Olson 1989، پ. ٤٥.
  13. ^ Olson 1989، پ. ٢٠٢.
  14. ^ Uğur Ümit Üngör (2012-03-01). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950. OUP Oxford. پەڕە 125. ISBN 978-0-19-965522-9. 
  15. ^ Olson 1989، پ. ١١٥.
  16. ^ van Bruinessen، Maarten Martinus (1978). Agha, Shaikh and State: On the Social and Political Organization of Kurdistan. Utrecht: University of Utrecht. ISBN 1-85649-019-X.  (also London: Zed Books, 1992)[پەڕە پێویستە]
  17. ^ (Olson 2000, p. 77)
  18. ^ Die Welt des Islams. E.J. Brill. 2000. پەڕە 77. 
  19. ^ Die Welt des Islams. E.J. Brill. 2000. پەڕە 77. 
  20. ^ ی ا Olson 1989، پ. ١٢٠.
  21. ^ Sulhi Dönmezer, Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne Yönelik Bozguncu Hareketler ve Tehditler, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi (Sayı 38, Cilt: XIII, Temmuz 1997)
  22. ^ ی ا János M. Bak, Gerhard Benecke, Religion and rural revolt", Manchester University Press ND, 1984, ISBN 0-7190-0990-1, sayfa 289–290.
  23. ^ Ali Fuat Cebesoy, Siyasi Hatıralar, Vatan Neşriyat, İstanbul 1957; Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasi Partiler, İstanbul 1952, sayfa 606.
  24. ^ Nurşen Mazıcı, Belgelerle Atatürk döneminde Muhalefet (1919-1926), Dilem Yayınları, İstanbul 1984, sayfa 82.
  25. ^ Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, sayfa 21.
  26. ^ Behçet Cemal, Şeyh Sait İsyanı, Sel Yayınları, İstanbul 1955, sayfa 24.
  27. ^ M. Şerif Fırat, Doğu İlleri ve Varto Tarihi, TKAE Yayını, Ankara 1981, sayfa 180.
  28. ^ M. Şerif Fırat, a.g.e. , sayfa 181.
  29. ^ M. Nuri Dersimi, Kürdistan Tarihinde Dersim, Halep 1952, sayfa 180.
  30. ^ Berxwedan Gazetesi, Sayı: 120 (Almanya/Bonn, 01 Mart 1991), s. 5.
  31. ^ "İngiliz Belgelerinde Türkiye" Erol Ulubelen, Çağdaş Yay. , 1982, sf.195; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19. Bas. , 1995, sf.24
  32. ^ "Sevr Anlaşmasına Doğru" Osman Olcay, SBF Yay. , Ank. -1981, sf.121; ak. U. Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19.Bas. 1995, s. 28
  33. ^ "Türkiye Cumhuriyetinde Anlaşmalar 1924–1938" Genelkurmay Yay. , Nak. -1972, sf.43–44; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" sf.53
  34. ^ Bayir، Derya (2016-04-22). Minorities and Nationalism in Turkish Law (بە زمانی ئینگلیزی). Routledge. پەڕە 133. ISBN 978-1-4094-2007-1. 
  35. ^ Dawn Chatty (8 March 2010). Displacement and Dispossession in the Modern Middle East. Cambridge University Press. پەڕەکان 230–231. ISBN 978-1-139-48693-4. 
  36. ^ David L. Phillips (2017). The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East. پەڕە 45.