میرنشینی مەحموودی

میرنشینی مەحموودی، لە ساڵی ١٤٠٦ لە باشووری شاری وان دامەزراوە، لەلایەن مەحموودییەکانەوە، کە ھۆزێکی کوردی خەڵکی ئازەربایجان و ناوچەی بۆتان بوون، میرنشینێکی کوردی بووە کە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو حوکمڕانی ناوچەکانی ھەکاری و دونبولیی کردووە.

مێژوو

دەستپێکی میرنشینی مەحموودی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی ١٥یەم، لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆنفیدراسیۆنی قەرەقۆینلۆدا. بەپێی تۆماری مێژوویی «شەرەفنامە» لەلایەن شەرەفخانی بەدلیسی، کە بەشێکی بۆ میرەکانی مەحموودی تەرخان کردووە، مەحموودییەکان لە بنەڕەتدا خەڵکی سووریا یان جزیر بوون. لە ساڵی ١٤٠٦دا، کەسێک بە ناوی شێخ مەحموود قەزاکانی ئاشووت و قەڵای خۆشابی وەک دەرەبەگایەتییەکی میراتی لە قەرە یووسف (١٣٨٩–١٤٢٠) وەرگرت. جگە لەوەش، بە پاڵپشتی تورکمانەکانی ئاق قۆینلۆ، مەحموودییەکان ناوچەکانی ئەلباک و شامبۆیان لە میرنشینی حەکاری سەند، کە حوسێن بەگی کوڕی شێخ مەحموود وەری گرت. ھۆزی مەحموودی لەم قۆناغەدا لە ڕووی ئایینییەوە ئێزیدی بوون. فەرمانڕەوا سەرەتایییەکان حوکمی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریاچەی وانیان دەکرد، و کۆنترۆڵی ڕێگا ستراتیژییەکانی نێوان ئەنادۆڵ و باکووری ڕۆژاوای ئێرانیان دەکرد.

لە ساڵی ١٥٣٧دا، دوای کۆچی دوایی حەمزە بەگی کوڕی عیواز بەگ، تەھماسبی یەکەم حەسەن بەگی وەک سەرۆکی مەحموودییەکان دەستنیشان کرد. شەرەفخانی بەدلیسی لە گێڕانەوەی ڕەچەڵەکی شێخ مەحمووددا ئاماژە بەوە دەکات کە حەسەن کوڕی عیواز بەگ کوڕی میر حەمید «کۆتایی بە لادانی ئێزیدی ھێنا» لە نێو ھۆزی مەحموودیدا، ئەمەش بەو مانایەیە کە پێش دەسەڵاتی حەسەن بەگ، لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی ١٦یەمدا، مەحموودییەکان بە تەواوی لە ڕووی ئایینییەوە ئێزیدی بوون. شەرەفخان زیاتر تۆماری دەکات کە حەسەن بەگ دواتر پەنای بۆ دەرباری تەھماسبی یەکەم (١٥٢٤–١٥٧٦) بردووە، کە ئەویش وەک پارێزگاری مەحموودی دەستنیشانی کردووە و کۆنترۆڵی قەڵای خۆشابی پێ بەخشیوە، ڕووداوێک کە لەلایەن زانا ئاچیکیڵدز-شێنگولەوە بۆ نزیکەی ساڵی ١٥٥٠ دەگەڕێتەوە.

ئەم قۆناغە، لە سەردەمی دەسەڵاتی سولەیمانی قانوونی (١٥٢٠–١٥٦٦)، نیشانەی بەھێزبوونی ھۆزی مەحموودی بوو لە بەدرێژایی سنووری عوسمانی و سەفەوی. گەڕیدەی سەدەی ١٧یەم ئەولیا چەلەبی لە چەندین بۆنەدا ئاماژە بە ھۆزەکە دەکات و تێبینی دەکات کە قەڵای ماکۆ بە میرێکی مەحموودی سپێردراوە دوای ئەوەی خۆی ڕادەستی سولەیمانی یەکەم کردووە. ھەروەھا تۆماری دەکات کە میرەکانی مەحموودی دەستیان بەسەر مەلازگرددا گرتووە و ھۆزەکە وەک ھێزێکی سەربازیی گەورە لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ وەسف دەکات.

قەڵای خۆشاب کە لە ساڵی ١٦٠٤دا لەلایەن سەفەوییەکانەوە داگیرکرابوو، لە ساڵی ١٦٤٣دا لەلایەن سولەیمان بەگەوە فراوانتر کرا. دەروازەی قەڵاکە نووسراوی تایبەت بە خۆی ھەیە. گەڕیدەی تورک ئەولیا چەلەبی وەسفی قەڵای خۆشاب و حکوومەتی مەحموودی لە ناوەڕاستی سەدەی ١٧یەمدا دەکات. سەبارەت بە حکوومەتی مەحموودی دەڵێت: «ھەموویان سەربازن بە شەش ھەزار شمشێرەوە. ئەمە خاکی خانەدانەکانە و تەنھا یەک کێوی چۆگووگ ھەیە. لە وڵاتێکدا کە پێی دەوترێت ئیبراھیم بەگ. ئەم مەحموودییانە چوونەتە ناو ئاگری سەرانە و ھۆزەکانی تیمار و زەما ھەن. ١٢٠ ھۆز.»

تا ناوەڕاستی سەدەی ١٦یەم، لەکاتێکدا خودی خۆشاب کەوتبووە ژێر کۆنترۆڵی لقی موسڵمانبووی مەحموودی، ناوچەکانی دەوروبەری بەردەوام بوون لە نیشتەجێبوون لەلایەن دانیشتووانی ئێزیدی مەحموودی. لە ئەنجامدا، لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٦یەمدا، ھۆزی مەحموودی تووشی دابەشبوون بوو کاتێک بەشێکیان لە لقی بنکە لە خۆشاب جیا بوونەوە کاتێک ئەو لایەنەی کە بە ئایینی ئێزیدی مابوونەوە بەرەو باکوور بۆ دەشتی ئاباغا کۆچیان کرد لەژێر سەرکردایەتی بنەماڵەی خانەدانی کۆک ئاغا (ئاخالێری)، کە بوونە دامەزرێنەر و فەرمانڕەوای میراتی لقی ئێزیدی میرنشینی مەحموودی کە ناوەندەکەی لە ئاباغا بوو، کە لە لووتکەی دەسەڵاتیدا پێکھاتبوو لە ٣٦٦ گوند و چەندین شارۆچکە کە بازاڕیان ھەبوو، لەوانەش مەحموودیە.

سەرەڕای دابەشبوونی ئایینی، بەڵام ناوچەکانی دەوروبەری ھێشتا بەردەوام بوون لە نیشتەجێبوون لەلایەن دانیشتووانی ئێزیدی مەحموودی. زانیاری گرینگ لەسەر ئێزیدییەکانی مەحموودی لە خۆشاب لە تۆماری مێژوویی سەدەی ١٨یەم «وان تاریھی» («مێژووی وان») لەلایەن ئیبن نووح تۆمار کراوە. تۆماری مێژووییەکە وردەکارییەکانی ململانێی نێوان ھێزەکانی عوسمانی بە سەرکردایەتی پارێزگارەکانی وان و ئامەد و ئێزیدییەکان دەخاتە ڕوو. بەتایبەتی وەسفی ھێرشی ئێزیدییەکانی خۆشاب بۆ سەر قەڵای وان لە ساڵی ١٠٤٢ی کۆچی (١٦٣٢–٣٣)، جەنگەکانی نێوان سەربازانی عوسمانی لە وان و ئێزیدییەکانی خۆشاب لە ساڵی ١١٢٧ی کۆچی (١٧١٥)، شکستخواردنی پارێزگاری وان لەلایەن شەڕکەرانی ئێزیدی لە ساڵی ١١٢٨ی کۆچی (١٧١٦)، سەرکەوتنی دواتری عوسمانییەکان بەسەر ئێزیدییەکان، و ڕاپەڕینی دواتری ئێزیدییەکانی خۆشاب دژی ئیدارەی وان دەکات.

لە ساڵی ١٨٢٩دا، میرنشینی مەحموودی کۆتایی پێ ھات کاتێک ئەمیری مکس «خان مەحموود» و لۆردە کوردەکانی تر لە ڕێگەی گەمارۆیەکی خوێناوییەوە دەستیان بەسەر قەڵای خۆشابدا گرت.