سێواس
سێواس | |
|---|---|
.svg) | |
| وڵات | تورکیا |
| پارچە | باکووری کوردستان |
| پارێزگا | سێواس |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٢) | |
| • سەرجەم | ٣٦٥٬٢٧٤ |
| زمان و ئایین | |
| • زمان | کوردی، تورکی |
| • ئایین | ئیسلام (عەلەوی، سوننە) |
| کۆدی تەلەفۆن | ٣٤٦(٩٠+) |
| وێبگە | www.sivas.bel.tr |
سێواس شارێکی کوردییە لە باکووری کوردستان. ناوەندی پارێزگای سێواس و قەزای سێواسە. ژمارەی دانیشتووانی ٣٦٥٬٢٧٤ کەسە (٢٠٢٢).[١]
شارەکە، کە لە بەرزایی ١٬٢٧٨ مەتر (٤٬١٩٣ پێ) لە دۆڵی فراوانی ڕووباری سوور ھەڵکەوتووە، ناوەندێکی بازرگانی و پیشەسازیی قەبارە مامناوەندە، ھەرچەندە ئابوورییەکەی بە شێوەیەکی نەریتی لەسەر کشتوکاڵ دامەزراوە. وەرشەی چاککردنەوەی شەمەندەفەر و پیشەسازییەکی گەشەسەندووی بەرھەمھێنانی فەرش، خشت، چیمەنتۆ، و چنین و ڕستنی لۆکە و خووری کۆڵەکەکانی ئابووری شارەکە پێکدەھێنن. ناوچەی دەوروبەری ناوچەیەکی بەرھەمھێنانی دانەوێڵەیە و خاوەنی یەدەگێکی گەورەی کانزای ئاسنە کە لە «دیڤریغی» کاری لەسەر دەکرێت.
سێواس ھەروەھا ناوەندێکی گەیاندنە بۆ ڕێگا بازرگانییەکانی باکوور-باشوور و ڕۆژھەڵات-ڕۆژاوا بۆ عێراق و ئێران. بە پەرەسەندنی ھێڵەکانی ئاسن، شارەکە گرنگییەکی ئابووری نوێی بەدەست ھێنا وەک خاڵی بەیەکگەیشتنی ھێڵە ئاسنینە گرنگەکان کە شارەکانی ئەنقەرە، قەیسەری، سامسون و ئەرزەڕۆم بەیەکەوە دەبەستنەوە. شارەکە لە ڕێگەی ئاسمانەوە بە ئیستەنبوڵ و ئیزمیرەوە بەستراوەتەوە. ناوی بەناوبانگی «سێباستیان» لە سێباستیانۆسەوە (Σεβαστιανός) وەرگیراوە، کە بە واتای «کەسێک خەڵکی شاری سێباستیا بێت» دێت.[٢][٣]
مێژوو
[دەستکاری]مێژووی دێرین
[دەستکاری]زانیارییەکی کەم لەبارەی مێژووی سێواس ھەیە پێش دەرکەوتنی لە سەردەمی ڕۆمانەکاندا. لە ساڵی ٦٤ی پێش زایین، وەک بەشێک لە ڕێکخستنەوەی ئاسیای بچووک دوای جەنگی سێیەمی میتریداتیک، پۆمپی مەزن شارێکی لەو شوێنەدا دامەزراند بە ناوی "مێگالۆپۆلیس". بەڵگەکان لەسەر دراوەکان ئەوە دەردەخەن کە مێگالۆپۆلیس لە ساڵانی کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین ناوی خۆی گۆڕیوە بۆ "سێباستێ"، کە شێوەی مێینەی "سێباستۆس"ە، ھاوتای یۆنانی ناوی "ئاوگوستۆس".
ناوی "سێواس" وەشانی تورکییە کە لە ناوی "سێباستیا"ەوە وەرگیراوە، کە ناوی شارەکە بووە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی. سێباستیا لە سەردەمی ئیمپراتۆر دیۆکلێتیاندا بوو بە پایتەختی پارێزگای ئەرمینیای بچووک، شارۆچکەیەکی گرنگ بوو لە مێژووی سەرەتایی کڵێسای مەسیحییدا؛ لە سەدەی چوارەمدا شوێنی نیشتەجێبوونی قەشە بلەیز و قەشە پیتەری سێباستێ (کە قەشەی شارەکە بوون) و ئیوستاسیۆس بوو، کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرەتایی ڕەبەنییەت لە ئاسیای بچووک. ھەروەھا شوێنی شەھیدبوونی "چل شەھیدەکەی سێباستێ" بوو لە سەدەی چوارەمدا. لە ساڵی ٥٣٦، یوستینیانی یەکەم کردی بە پایتەختی ئەرمینیای دووەم و سەرلەنوێ قەڵابەندی کردەوە.
مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست
[دەستکاری]شارەکە لە ساڵی ٦٩٢ لەلایەن سوپای محەممەدی کوڕی مەروانەوە تاڵان کرا و سەرەتا بووە "کلیسورا" (ناوچەیەکی سەربازی) و لە ساڵی ٩١١ بووە "تێما" (یەکەیەکی کارگێڕی بیزەنتی). لە سەردەمی نیکفۆرۆسی دووەم فۆکاسدا، ژمارەیەکی زۆر ئەرمەنی لە ناوچەکە نیشتەجێ بوون. لە سەرەتای دەیەی ١٠٢٠دا، باسیلی دووەم ناوچەی دەوروبەری سێباستیای بەخشی بە پاشا سەنەکەریم ئارتزروونی لە بەرامبەر ڤاسپوراکان، پاشا سەنەکەریم لەگەڵ ھەزاران لە شوێنکەوتووە ئەرمەنییەکانیدا لە سێباستیا نیشتەجێ بوو.
سێباستیا یەکەم شاری گرنگ بوو کە لە ساڵی ١٠٥٩ لەلایەن خێڵە تورکەکانەوە تاڵان کرا. لە مانگی ئابی ئەو ساڵەدا، سوپای ئەمیرە جیاوازەکان لە بەردەم شارەکەدا کۆبوونەوە کە بێ دیوار بوو. سەرەتا دوودڵ بوون لە تاڵانکردنی، چونکە وایان دەزانی گونبەزی کڵێسا زۆرەکانی شارەکە خێمەی سەربازگەن. ھەرکە زانییان شارەکە بێ بەرگرییە، بۆ ماوەی ھەشت ڕۆژ سووتاندیان، بەشێکی زۆری دانیشتووانەکەیان کوشت و خەڵکێکی زۆریان بە دیل گرت. شارەکە دوای شەڕی مەلازگرد لە ساڵی ١٠٧١ کەوتە ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی تورکمانی دانیشمەند (١٠٧١–١١٧٤). دوای مردنی دانیشمەند غازی، سێواس گوازرایەوە بۆ نیزامەدین یاغیباسان کە دوای ململانێ لەگەڵ جێنشینەکانی دانیشمەند غازی بەدەستی ھێنا. لە ساڵی ١١٧٤، شارەکە لەلایەن فەرمانڕەوای سەلجووقی قلیچ ئەرسلانی دووەمەوە دەستی بەسەردا گیرا و وەک پایتەختی ئیمپراتۆرییەتیی سەلجوقی شانبەشانی قۆنیا کاری دەکرد. لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقییەکاندا، سێواس ناوەندێکی بازرگانی گرنگ بوو لەسەر ڕێگای ئاوریشم و شوێنی قەڵایەک، مزگەوت و قوتابخانەکان بوو، کە چواریان تا ئەمڕۆ ماونەتەوە و یەکێکیان مۆزەخانەی سێواسی تێدایە. پاشان کەوتە دەست ئیلخانییەکان، ئەرتەنا و قازی بورھانەددین.
سەردەمی عوسمانی
[دەستکاری]شارەکە لەلایەن سوڵتانی عوسمانی بایەزیدی یەکەمەوە (١٣٨٩–١٤٠٢) دەستی بەسەردا گیرا. لە ساڵی ١٣٩٨، تەیمووری لەنگ ھێرشی کردە سەر ناوچەکە و ھێزەکانی لە ساڵی ١٤٠٠ شارەکەیان وێران کرد، دواتر عوسمانییەکان لە ١٤٠٨ وەریان گرتەوە. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، سێواس وەک ناوەندی ئیداریی «ویلایەتی ڕۆم» کاری دەکرد تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم. کڵێسای ئەرمەنی شەش کڵێسای لە سێواس بەڕێوەدەبرد، لەوانە مریەم ئانا، سوورپ سەرکیس، سوورپ میناس، سوورپ پرگیچ، سوورپ ھاگۆپ، و سوورپ کیڤۆرک؛ ھەروەھا چوار دێر، وەک سوورپ نیشان، سوورپ ھرێشداگابێد، سوورپ ئاناباد، و سوورپ ھنتراگادار؛ ھەروەھا ھەتیوخانەیەکی ئەرمەنی و چەندین قوتابخانە. کڵێسای کاسۆلیکی ئەرمەنی و لاتینەکانیش خاوەنی یەک کڵێسای و مەترانێک بوون لە سێباستیا، ھەروەھا کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی یۆنانیش بە ھەمان شێوە. دوو کڵێسای پرۆتێستانت و ھەشت قوتابخانە ھەبوون کە زۆربەیان کارمەندانی ئەڵمانی و ئەمریکی بوون. لە کاتی جینۆساید دژی ئەرمەنییەکان و ھەروەھا جینۆساید دژی مەسیحییە یۆنانییەکان لە ٥ی تەممووزی ١٩١٥ بەدواوە، کۆمەڵگەی مەسیحی سێواس لە ڕێگەی دەرکردن و لەسێدارەدانی بەکۆمەڵەوە لەناوبران.
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا، سێواس ١٧٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو، کە زۆرینەیان تورکی موسڵمان بوون. لە ساڵی ١٩١٤، سێواس ٤٥٬٠٠٠ دانیشتووی ھەبوو: سێیەکیان ئەرمەنی بوون، ئەوانی تر تورک و ١٬٥٠٠ یۆنانی بوون. لە تەممووزی ١٩١٥، خێزانە ئەرمەنییەکان وەک بەشێک لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان دەرکران. یۆنانییەکان وەک بەشێک لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە ساڵی ١٩٢٣ لە نێوان یۆنان و تورکیا لابران. لە ساڵی ١٩٢٥، نزیکەی ٣٬٠٠٠ ئەرمەنی لە دەوروبەری سێواس مابوونەوە. تا ساڵی ١٩٢٩، ژمارەی ئەرمەنییەکان ١٬٢٠٠ کەس بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ کۆی ژمارەی دانیشتووان ٣٥٬٠٠٠ کەس بوو، کە ٢٠٠٠ کەسیان ئەرمەنی بوون. لە ساڵانی حەفتاکاندا، ٣٠٠ ئەرمەنی ھەبوون. لە ساڵانی نەوەدەکاندا، ٥٠ ئەرمەنی مابوون.[٤] ڕێژەی کوردەکان تێدا لە ئامارە فەرمییەکان تورکیادا ڕوون نییە، بەڵام ڕەنگە لە نێوان ٢٠–٤٠٪ی[ژێدەر پێویستە] دانیشتووانەکەی بن بەو پێیەی زۆرینە ڕەھای گوندەکانی کوردن، زۆرینەی کوردەکانی سێواس عەلەوین.
کەشوھەوا
[دەستکاری]سێواس کەشوھەوایەکی کیشوەریی شێداری ھەیە، بە ھاوینی گەرم و وشک و زستانی سارد و بەفراوی. وشکترین مانگەکان تەممووز و ئابن و باراناویترین مانگەکان نیسان و ئایارن.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «سێواس (١٩٩١–٢٠٢٠, ئەوپەڕی ١٩٣٠–٢٠٢٣)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٨٫٦ (٦٥) |
١٨٫١ (٦٥) |
٢٥٫٢ (٧٧) |
٢٩٫٥ (٨٥) |
٣٣٫٥ (٩٢) |
٣٥٫٥ (٩٦) |
٤٠٫٠ (١٠٤) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٧٫٠ (٩٩) |
٣٠٫٥ (٨٧) |
٢٤٫٠ (٧٥) |
١٩٫٤ (٦٧) |
٤٠٫٠ (١٠٤) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ١٫٧ (٣٥) |
٣٫٥ (٣٨) |
٩٫٥ (٤٩) |
١٥٫٩ (٦١) |
٢٠٫٧ (٦٩) |
٢٥٫١ (٧٧) |
٢٩٫٠ (٨٤) |
٢٩٫٧ (٨٥) |
٢٥٫٥ (٧٨) |
١٩٫٣ (٦٧) |
١١٫٢ (٥٢) |
٤٫٢ (٤٠) |
١٦٫٣ (٦١) |
| نێونجی ڕۆژانە | −٢٫٧ (٢٧) |
−١٫٦ (٢٩) |
٣٫٨ (٣٩) |
٩٫٣ (٤٩) |
١٣٫٧ (٥٧) |
١٧٫٧ (٦٤) |
٢٠٫٨ (٦٩) |
٢١٫١ (٧٠) |
١٧٫٠ (٦٣) |
١١٫٦ (٥٣) |
٤٫٧ (٤٠) |
−٠٫٢ (٣٢) |
٩٫٦ (٤٩) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٦٫٢ (٢١) |
−٥٫٧ (٢٢) |
−٠٫٩ (٣٠) |
٣٫٧ (٣٩) |
٧٫٦ (٤٦) |
١٠٫٨ (٥١) |
١٣٫٢ (٥٦) |
١٣٫٣ (٥٦) |
٩٫٥ (٤٩) |
٥٫٣ (٤٢) |
−٠٫٣ (٣١) |
−٣٫٧ (٢٥) |
٣٫٩ (٣٩) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٣١٫٢ (−٢٤) |
−٣٤٫٤ (−٣٠) |
−٢٧٫٦ (−١٨) |
−١١٫٠ (١٢) |
−٥٫٥ (٢٢) |
−٠٫٦ (٣١) |
٣٫٠ (٣٧) |
٣٫٢ (٣٨) |
−٣٫٨ (٢٥) |
−٩٫٠ (١٦) |
−٢٤٫٤ (−١٢) |
−٣٠٫٢ (−٢٢) |
−٣٤٫٤ (−٣٠) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٤٤٫٦ (١٫٧٦) |
٤١٫٠ (١٫٦١) |
٤٨٫٤ (١٫٩١) |
٥٩٫٠ (٢٫٣٢) |
٦٤٫٦ (٢٫٥٤) |
٣٥٫١ (١٫٣٨) |
١١٫١ (٠٫٤٤) |
٧٫١ (٠٫٢٨) |
١٩٫٢ (٠٫٧٦) |
٣٧٫٥ (١٫٤٨) |
٤٢٫١ (١٫٦٦) |
٤٥٫٧ (١٫٨) |
٤٥٥٫٤ (١٧٫٩٣) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین | ١٣٫١٧ | ١٢٫٠٣ | ١٤٫٢٣ | ١٣٫٧٧ | ١٤٫٤٣ | ٩٫٦٠ | ٢٫٤٣ | ٢٫٥٠ | ٤٫٧٠ | ٨٫٦٠ | ٩٫٢٠ | ١٢٫٤٣ | ١١٧٫٠٩ |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان | ١٢٫٥٢ | ٩٫٥٢ | ٦٫٤٣ | ١٫١٩ | ٠٫١٣ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠ | ٠٫٤٨ | ٢٫٣٣ | ٧٫١٠ | ٣٩٫٧ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧٦٫٨ | ٧٤٫١ | ٦٧٫٢ | ٦١٫٦ | ٦٢٫٤ | ٦٠٫٢ | ٥٥٫٨ | ٥٥٫٣ | ٥٦٫٦ | ٦٣٫٥ | ٧٠٫٥ | ٧٦٫٧ | ٦٥٫٠ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٨١٫١ | ١٠٤٫٤ | ١٥٣٫٢ | ١٩٦٫٢ | ٢٣٨٫٧ | ٣٠٢٫٧ | ٣٥٥٫٦ | ٣٥٢٫٧ | ٢٨٠٫٦ | ١٩٥٫٧ | ١٢٧٫١ | ٧٣٫٧ | ٢٬٤٥٥٫١ |
| نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٢٫٧ | ٣٫٧ | ٥٫٠ | ٦٫٦ | ٨٫٠ | ١٠٫١ | ١١٫٥ | ١١٫٤ | ٩٫٤ | ٦٫٣ | ٤٫٢ | ٢٫٤ | ٦٫٨ |
| سەرچاوەی یەکەم: Turkish State Meteorological Service[٥] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: NOAA (humidity, sun 1991-2020)[٦] Meteomanz(snow days 2000-2020)[٧] | |||||||||||||
پەیوەندی نێونەتەوەیی
[دەستکاری]دەستە خوشک
[دەستکاری]سێواس لەگەڵ ئەم شارانەی خوارەوە دەستە خوشکە:[٨]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=en
- ↑ https://books.google.com/books/about/Naming_Your_Baby.html?hl=ar&id=M4vsr7FQ-q8C
- ↑ https://books.google.com/books/about/The_Shakespeare_Name_and_Place_Dictionar.html?hl=ar&id=MEuSbXv3lc8C#v=onepage&q&f=false
- ↑ https://virtual-genocide-memorial.de/region/the-six-provinces/sivas-vilayet/sancak-sivas-%CF%83%CE%B5%CE%B2%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%B1-sebastaia-%D5%BD%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1-sebastia-%D5%BD%D5%BE%D5%A1%D5%BD-sva/kaza-sivas-%CF%83%CE%B5%CE%B2%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%B1-sebastaia-%D5%BD%D5%A5%D5%A2%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1-sebastia-%D5%BD%D5%BE%D5%A1%D5%BD-svas/
- ↑ «Resmi İstatistikler: İllerimize Ait Mevism Normalleri (1991–2020)» (بە تورکی). Turkish State Meteorological Service. لە ٧ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Sivas». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «Sivas-Weather data by months». Meteomanz. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Uzaklar Yakinlaşti - Sivas Twin Towns 2013-12-27 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.(بە زمانی تورکی)
- ↑ «National Commission for Decentralised cooperation». Délégation pour l'Action Extérieure des Collectivités Territoriales (Ministère des Affaires étrangères) (بە فەرەنسی). لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
