میسر

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

پۆتانەکان: ٢٦°N ٣٠°E / ٢٦°N ٣٠°E / 26; 30

کۆماری میسڕی عەرەبی
میسڕ
مصر
پایتەخت قاھیرە
گەورەترین قاھیرەی پایتەخت
زمانە فەرمییەکان زمانی عەرەبی
دەوڵەت پەرلەمانی و سەرۆک کۆمار
 -  موحەمەد مورسی
دراو جونەی میسڕی

کۆماری میسڕی عەرەبی (بە عەرەبی:جمھوریة مصر العربیة) وڵاتێکی عەرەبییە لە باکووری کیشوەری ئەفریقا. بەشێکی بچووکی میسر لە کیشوەری ئاسیادایە. میسر لە وڵاتە گرنگەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە. ناوەندی ئەم وڵاتە شاری قاھیرەیە. ووڵاتانی دراوسێی مسڕ بریتین لە ڕۆژئاواوە لیبیا وە لەباشوور سودانە وە لە باکوری ڕۆژھەڵاتدا ئیسرائیل، کەرتی غەزە وە لە ڕۆژھەڵاتیشەوە دەریای سورە

جوگرافیا[دەستکاری]

وڵاتانی دراوسێی میسڕ بریتین لە ڕۆژئاواوە لیبیا وە لەباشوور سودانە وە لە باکوری ڕۆژھەڵاتدا ئیسرائیل، کەرتی غەزە وە لە ڕۆژھەڵاتیشەوە دەریای سورە.

دانیشتوان[دەستکاری]

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی میسر ٩٧٬٥٥٣٬١٥١ کەس بووە کە دەکاتە ١٫٩٥ % لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٥٫٥ ساڵە. ھەروەھا ٤٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.[١]

شوێنە گەشت و گوزاریەکان[دەستکاری]

  • ھەڕەمەکان
  • ڕووباری نیل (درێژترین ڕووبار لەجیھان)
  • کەنداوی سوێس
  • مۆزەخانی میسڕ لە قاھیڕە
  • شەرم شێخ (بەناوباگترین شوێنی گەشتووگوزاری لەمیسڕ)

ڕووباری نیل[دەستکاری]

ڕووباری نیل درێژترین ڕووبارە لەجیھان، بۆتە شوێنێکی گرنگ بۆ کەرتی کووشتووکاڵی وە داھاتی ساڵانەی ھەیە لە مەبەستی گەشت و گوزاری وێڕای بوونی ھەڕەمەکان لەمیسڕ وە بۆتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بەرھەمێنانی کارەبا.

ئاین لە میسڕ[دەستکاری]

دانیشتوانی میسڕ پێکدێن لە مووسڵمان و مەسیحی (گاوڕ) بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٧١ لە ٩٤%ی مووسڵمان وە مەسیحیەکانیش لەسەدا %٦ بوون بەڵام ڕێژەکە بەردەوام لە گۆڕانکاری دایە بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٨٦ مەسیحیەکان بوون بە %٨ بەڵام ئەوەی تریش مووسڵمان

دەزگا ئاینیەکان[دەستکاری]

  • ئەزھەڕ: جامیعێکی فاتیمیە لەسەر مەزھەبی ئیسماعیلیە ئەم جامیعەیە جامعێکی سونییە شێخی ئیستا ئەزھەر دکتۆر ئەحمد طەیبە
  • کەنیسەی الأرثوذکسیە لە ئەسکەندریە ئەم کەنیسەیە دەزگایەی مەسیحیە گرنگی بەکۆڕ و کۆبونەوەو بڵاوبوونەوەی مەسیحیەت دەدات

جەژنەکان و ڕۆژە تایبەتیەکانی مووسڵمانی میسڕ[دەستکاری]

  • جەژنی قوربان
  • جەژنی ڕەمەزان
  • سەری ساڵی ھجڕی
  • وەستانی حاجیان لە عەرەفە
  • مەولودی پێغەمبەر

جەژنەکان و ڕۆژە تایبەتیەکانی مەسیحیەکانی میسڕ[دەستکاری]

  • جەژنی قیامە (بەپێی ڕۆژمێری قیبتیەکان دەگۆڕدرێت)
  • جەژنی لەدایک بوونی مەسیح
  • جەژنی غصاس

ڕۆژە تایبەتیەکانی گەلی میسڕ[دەستکاری]

  • ڕۆژی پۆلیس
  • جەژنی تەحریر تابا (١٩ی مارس)
  • جەژنی کرێکاران (ای ٥)
  • جەژنی کرێکاران (٩ی سێپتمبر)
  • جەژنی جەلاء
  • جەژنی شاری سوێس

وە زایاتر لە دەیان ڕۆژ و جەژنی تر کە ساڵانە لە میسڕ یادی دەکرێنەوە...

کێشەی تایفی[دەستکاری]

لەمیسڕ ھەمیشە کێشەی تایفی ھەبوو زۆر لەنێوان مووسڵمانان و مەسیحیە قیبتیەکان کە ھەمیشە میسڕ بۆتە مەیدانی شەڕی تایفی لەنێوانیان دواینان لەساڵی ٢٠١١ بوو لەسەر مووسڵمان بوونی کچێکی قیبتی بوو کەلەلایەن دەسڵاتدارانی کەنیسە زیندانی کرا بوو

میسڕ و ئیسڕائیل[دەستکاری]

لە ئۆکتۆبەری ١٩٦٧ز جەنگی عەرەب و جوو دەستی پێکرد لەم جەنگەیەدا ئیسڕائیل بە ھاوکاری چەند وڵاتێکی ئەوڕووپا و سۆڤیەت و ئەمریکا توانیان لەم جەنگەدا سەرکەون وە لەجەنگی ساڵی ١٩٧٣ دا شەڕ کەوتە نێوان میسڕ و ئیسڕائیل ئەم جەنگە ماوەی کەمتر لە حەوتەیەکی خایاند، ئەنجامی ئەم جەنگە بریتیبوو لە داگیرکردنی بیابانی سینا لەلایەن ئیسڕائیلەوە دواتر سەرۆکی ئەو کاتەی میسڕ ئەنوەر سادات گەیشتە ئیسڕائیل لەشاری تەلئەبیب لەگەڵ سەرۆکی ئەوکاتی ئیسڕائیل مناحیم بیجن وە سەرۆکی ئەمریکای ئەوکات جێمی کارتر کۆبۆوە ڕیکەوتنامەی سینا یان واژوو کرد ئەم ڕێکەوتنامەیەش پێکھات لەچەند خاڵێک تێیدا میسڕ ڕازی بوو کە ھیچی تر دژایەتی ئیسرائیل نەکات وە پشتگیری قەوارەی زایۆنیش بکات لەبەرامبەردا ئیسرائیل بیابانی سینای بۆ میسڕ گەڕاندەوە دوا بەدوای ئەمە پەیوەندی نێوان میسڕ و ئیسڕائیل بەردەوام بوو لەڕووی بازرگانی وە گواستنەوەی غاز لەنێوان مسڕ و ئوردەن و ئیسڕائیل ھەردوولا کوونسڵخانەیان کردەوە لە قاھیرە و تەلئەبیب بەڵام دوا بەدوای ئەوەی لەبیابانی سینا پاسێکی نەفەرھەڵگری جووولەکە لە بیابانی سینا ڕاگیرا کە سەرجەم سەرنیشینەکان جوولەکە بوون لەلایەن کەسانی نەناسراو ھێرشی کرایە سەر و سەرجەم سەرنشینەکانی کوژران وە دواتر لەلایەن چەکدارانی زایۆنی ٦ ھاووڵاتی میسڕی کوژران پەیوەندی نێوان میسڕ و ئیسڕائیل ڕووی لەخراپی کرد تا ئەوەی وای لێھات لەمیسڕ باڵیۆزخانەی ئیسڕائیل سوتێنراو تاڵانکرا وە لەجێگای ئاڵای ئیسڕائیل ئاڵای میسڕ ھەڵکرا دوای بەھاری عەرەبی و ئەگەری گرتنی دەسەڵات لەلایەن مووسڵمانان پەیوەندی مسڕ و ئیسرائیل دیار نیە.

شانۆگەری و سینەما[دەستکاری]

میسڕ پێشکەوتووترین ووڵاتی عەرەبیە لەم بارەیە وە بەھۆی ئەو گرنگەی کە پێی دراوە وە بوونی ئەکتەری ناسراو و کۆمێدی لەدیارترین ھونەرمەدنی سینەما عومەر شەریفە وەھەروەھا دیارترین شانۆکار بریتین لە (فوئاد موھەندس، عادل ئیمام، شویکار، محمد صبحی، نەجیب ریحانی، علی کسار، محمد جمال قادر ، ئەحمەد حلمی)

شۆڕشی ٢٥ ینایەر[دەستکاری]

لەدوای تونس بەھاری عەرەبی گەیشتە میسڕ لە ٢٥ی ینایەری ساڵی ٢٠١١ لەدژی ئەو سیاسەتە فەسادە و خراپی بژێوی ژیانی دانیشتیوان لەلایەن محمد حوسنی موباڕەکی سەرۆکی میسڕ کر خەڵکی میسڕ ڕاپەڕین لە ئەنجامدا حوسنی موباڕەک وازی لە پۆستەکەی ھێنا و لەئێستادا دادگایی دەکرێت بەھۆی سیاسەتە خراپەکەی و کوشتنی ھەزاران کەس لە خۆپشاندانەکەدا وە لەمانگی ١٢ ی ٢٠١١ بەشێکی ھەڵبژاردن کرا وە پێشبینی دەکرێ لایەنە ئیسلامیەکان سەرکەوتن بەتایبەت لیستی برایانی مووسڵمان (الاخوان مسلمین)

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Countries in the world (ranked by 2014 population)(ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. سەردان لە ڕێکەوتی ٦ی ئایاری ٢٠١٥.

داڕێژە:ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست