پەیمانی ڤێرسای

پەیمانی ڤێرسای
بەشێکە لە	League of Nations Treaty Series، کۆنگرەی ئاشتیی پاریس
بابەتی لاوەکی	ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیای داگیرکار
کورتەناو	Treaty of Versailles
سەرناو	Treaty of Peace Between the Allied and Associated Powers and Germany
ناونراوە لەدوای	کۆشکی ڤێرسای
وڵات	فەڕەنسا
جێ	Hall of Mirrors، کۆشکی ڤێرسای
دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە	ئەورووپای ڕۆژاوا
لە پێش	Armistice of Compiègne
چاپەکان	Treaty of Versailles 1919
دانەر	نرخی نەزانراو
زمان	زمانی فەڕەنسی، زمانی ئینگلیزی
کاتی ڕوودان	٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩
ھۆکار	کۆنگرەی ئاشتیی پاریس
دەبێتە ھۆکاری	جەنگی جیھانیی دووەم
Work available at URL	http://mjp.univ-perp.fr/traites/1919versailles.htm، https://dl.ndl.go.jp/pid/2954341/1/19
Effective date	١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٠
Depositary	Gouvernement de la République française
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

پەیمانی ڤێرسای پەیماننامەیەکی ئاشتی بوو لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٩ واژوو کرا. وەک گرینگترین پەیماننامەی جەنگی جیھانیی یەکەم، کۆتایی بە دۆخی جەنگی نێوان ئەڵمانیا و زۆربەی ھێزە ھاوپەیمانەکان ھێنا. لە کۆشکی ڤێرسای واژوو کرا، پێنج ساڵ دوای تیرۆرکردنی ئەرشیبۆن فرانس فێردیناند، کە بووە ھۆی جەنگەکە. ھێزە ناوەندییەکانی دیکە لە لایەنی ئەڵمانیا پەیماننامەی جیاوازیان واژوو کرد. لەگەڵ ئەوەی ئاگربەستی ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ کۆتایی بە شەڕی ڕاستەقینە ھێنا، بەڵام شەش مانگ دانوستانی ھاوپەیمانانی خایاند لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس بۆ ئەنجامدانی پەیماننامەی ئاشتی. ڕێگە بە ئەڵمانیا نەدرا پێش واژووکردنی پەیماننامەکە بەشداری لە دانوستانەکاندا بکات.

پەیماننامەکە داوای لە ئەڵمانیا کرد چەک دابماڵێت، دەستبەرداربوون لە خاک، ڕادەستکردنی تۆمەتبارانی جەنگ، ڕازیبوون لەسەر دادگاییکردنی قەیسەر ڤیلھێلم، ناساندنی سەربەخۆیی ئەو دەوڵەتانەی کە پێشتر خاکەکەیان بەشێک بووە لە ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا، و دانی قەرەبووەکان بە ھێزەکانی ئیتیلاف. گرینگترین و پڕ لە مشتومڕترین بڕگەی ناو پەیماننامەکە ئەوە بوو: «حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان دووپاتی دەکەنەوە و ئەڵمانیاش بەرپرسیارێتیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی لە ئەستۆ دەگرێت بۆ دروستکردنی ھەموو ئەو زیان و زیانانەی کە حکوومەتە ھاوپەیمان و ھاوکارەکان و نەتەوەکانیان تووشی بوون وەک دەرەنجامی ئەو جەنگەی کە بەھۆی دەستدرێژیی ئەڵمانیا و ھاوپەیمانەکانی بەسەریاندا سەپێنراوە.» ئەندامانی دیکەی ھێزە ناوەندییەکان پەیماننامەی ھاوشێوەیان واژوو کرد. ئەم ماددەیە، ماددەی ٢٣١، بە بڕگەی «تاوانی جەنگ» ناسرا.

ڕەخنەگران لەوانە جۆن مەینارد کەینز ڕایان گەیاند کە پەیماننامەکە زۆر توندە، و وەک ئاشتیی کارتاژی ناویان برد. ھەروەھا وتی قەرەبووەکان زۆر بوون و دەرەنجامی پێچەوانەیان ھەبوو، ھەندێکی دیکەش ئاماژەیان بەوە کرد کە قەرەبووەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوون لە ھەڵاوسانی زۆری دوای ئەوە. لە لایەکی دیکەوە، کەسایەتییە دیارەکانی ھاوپەیمانان وەک مارشاڵی فەڕەنسی فێردیناند فۆش ڕەخنەیان لە پەیماننامەکە گرت کە زۆر بە نەرمی مامەڵەی لەگەڵ ئەڵمانیا کردووە. ئەمە تا ئێستاش بابەتی گفتوگۆی بەردەوامی مێژوونووسان و ئابووریناسانە.

ئەنجامی ئەم ئامانجە کێبڕکێکاران و ھەندێکجار دژبەیەک لە نێوان سەرکەوتووەکاندا، سازانێک بوو کە ھیچ کەسێکی ڕازی نەکرد. بە تایبەتی ئەڵمانیا نە ھێور کرایەوە، نە ئاشت بووەوە، نە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لاواز کرا. ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەرگیز پەیماننامەی ڤێرسای پەسەند نەکرد؛ لە جیاتی ئەوە پەیماننامەیەکی ئاشتیی جیاوازی لەگەڵ ئەڵمانیا واژوو کرد، ھەرچەندە لەسەر بنەمای پەیماننامەی ڤێرسای بوو. ئەو کێشانەی کە لە پەیماننامەکە کەوتنەوە بوونە ھۆی پەیماننامەکانی لۆکارنۆ، کە پەیوەندییەکانی نێوان ئەڵمانیا و ھێزە ئەورووپییەکانی دیکەی باشتر کرد. سیستمی قەرەبووکردنەوە ڕێکخرایەوە و پارەدانەکان لە پلانی دۆز و پلانی یۆنگدا کەمکرانەوە. ناڕەزایەتییە توندەکان بەرامبەر بە پەیماننامەکە بووە ھۆی سەرکەوتنی پارتی نازی، و لە کۆتاییدا ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی دووەم.

ھەرچەندە زۆرجار بە «کۆنفرانسی ڤێرسای» ناودەبرێت، بەڵام تەنھا واژووکردنی ڕاستەقینەی پەیماننامەکە لە کۆشکی مێژووییدا ڕوویدا. زۆربەی دانوستانەکان لە پاریس بوو، کۆبوونەوەکانی «چوار گەورە» بە شێوەیەکی گشتی لە وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا لەسەر کوای دی ئۆرسای ئەنجامدرا.